พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ · มุสาวาทวรรค
สิกขาบทที่ ๔ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๘๔–๒๘๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๑๐ ในมุสาวาทวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ มุสาวาทวรรค สิกขาบทที่ ๔ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ (ฉบับหลวง เล่ม ๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒ หน้า ๓๒๓–๓๒๗
๔. ปทโสธัมมสิกขาบท
ว่าด้วยการสอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท
เรื่องพวกภิกษุฉัพพัคคีย์
{๒๘๔} [๔๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์สอนธรรมพวกอุบาสกโดยว่าพร้อมกันทุกบท พวกอุบาสกจึงไม่เคารพ ไม่ยำเกรง ไม่ประพฤติให้เหมาะสมในภิกษุทั้งหลายอยู่บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้สอนธรรมพวกอุบาสกโดยว่าพร้อมกันทุกบทเล่า พวกอุบาสกจึงไม่เคารพ ไม่ยำเกรง ไม่ประพฤติให้เหมาะสมในภิกษุทั้งหลายอยู่” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยาย แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุ ฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอได้สอนธรรมพวกอุบาสกโดยว่าพร้อมกันทุกบท พวกอุบาสกจึงไม่เคารพ ไม่ยำเกรง ไม่ประพฤติให้เหมาะสมในภิกษุทั้งหลายอยู่ จริงหรือ”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้สอนธรรมพวกอุบาสกโดยว่าพร้อมกันทุกบทเล่า พวกอุบาสกจึงไม่เคารพ ไม่ยำเกรง ไม่ประพฤติให้เหมาะสมในภิกษุทั้งหลายอยู่ ดูก่อน
โมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใส ของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๔๕] อนึ่ง ภิกษุใดสอนธรรมอนุปสัมบันโดยว่าพร้อมกันทุกบท เป็นปาจิตตีย์
สิกขาบทวิภังค์
{๒๘๕} [๔๖] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...
บทว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้
ที่ชื่อว่า อนุปสัมบัน คือ ยกเว้นภิกษุ ภิกษุณี นอกนั้นชื่อว่าอนุปสัมบัน
{๒๘๖} ที่ชื่อว่า ทุกบทได้แก่ ทุกบท ทุกอนุบท ทุกอนุอักขระ ทุกอนุพยัญชนะ
- ๑คำว่า บท ในที่นี้คือส่วนหนึ่งๆ แห่งการกล่าวธรรมท่านจำแนกเป็น ๔ ส่วน คือ บท อนุบท อนุอักขระและอนุพยัญชนะ ซึ่งในแต่ละส่วนนั้น ท่านให้ความหมายดังนี้ บาทคาถาบาทหนึ่ง ชื่อว่า บท บาทคาถาถัดไป หรือบาทคาถาที่ ๒ ชื่อว่า อนุบท (คาถา คือคำประพันธ์ประเภทร้อยกรองในภาษาบาลี ซึ่งกำหนดว่า ๔ บาทเท่ากับ ๑ คาถา ตัวอย่างคาถา เช่น
- มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา มโนเสฏฺฐา มโนมยา
- มนสา เจ ปทุฏฺเฐน ภาสตี วา กโรติ วา)
- อักขระแต่ละตัวในบาทคาถา ชื่อว่า อนุอักขระ พยัญชนะหลังหรือถัดไปมีลักษณะเดียวกับ พยัญชนะต้น ชื่อว่า อนุพยัญชนะ หรืออีกความหมายหนึ่ง อักขระตัวหนึ่งๆ ชื่อว่าอักขระ อักขระหลาย ๆ ตัวรวมกัน ชื่อว่าอนุพยัญชนะ อักขระและอนุพยัญชนะรวมกัน ชื่อว่า บท ถัดจากบทที่ ๑ ไป ชื่อว่า อนุบท (วิ.อ. ๒/๒๖๐)
ที่ชื่อว่า บท คือ ขึ้นต้นพร้อมกัน จบลงพร้อมกัน
ที่ชื่อว่า อนุบท คือ ขึ้นต้นแยกกัน จบลงพร้อมกัน
ที่ชื่อว่า อนุอักขระ คือ ภิกษุกล่าวว่า ‘รูปํ อนิจฺจํ’ อนุปสัมบันกล่าว พร้อมกันว่า ‘รู’ แล้วก็หยุดที่ชื่อว่า พยัญชนะ คือ ภิกษุกล่าวว่า ‘รูปํ อนิจฺจํ’ อนุปสัมบันเปล่ง เสียงรับว่า ‘เวทนา อนิจฺจา’บทก็ดี อนุบทก็ดี อนุอักขระก็ดี อนุพยัญชนะก็ดี ทั้งหมดนั้น ชื่อว่า ธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท
ที่ชื่อว่า ธรรม ได้แก่ บาลีที่เป็นพุทธภาษิต สาวกภาษิต อิสิภาษิต เทวตาภาษิต ซึ่งประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรมคำว่า สอน คือ ให้กล่าวโดยว่าพร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ บท ให้กล่าวโดยว่าพร้อมกันทุกอักขระ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ อักขระ
บทภาชนีย์
ติกปาจิตตีย์
{๒๘๗} [๔๗] อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน สอนธรรมโดยว่า พร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์ฺ
- ๑พุทธภาษิต คือ พระภาษิตหรือถ้อยคำของพระพุทธเจ้า ได้แก่ พระพุทธพจน์ในพระวินัยปิฎก ทั้งสิ้น พระอภิธรรมปิฎก คัมภีร์ธรรมบท จริยาปิฎก อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ และพระสูตรต่างๆ เช่น พรหมชาลสูตร เป็นต้น สาวกภาษิต คือภาษิต หรือถ้อยคำที่เหล่าอริยสาวก เช่น พระสารีบุตรเถระเป็นต้น กล่าวไวัในพระสูตรต่าง ๆ อาทิ อนังคณสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร อนุมานสูตร จูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร อิสิภาษิต คือภาษิต หรือถ้อยคำที่พวกนักบวชภายนอกพระพุทธศาสนากล่าวไว้ในพระสุตตันตปิฎกบางแห่ง เช่น ปริพาชกวรรค ซึ่งเป็นคำกราบทูลถามปัญหาของพราหมณ์ ๑๖ คนที่เป็นศิษย์ของพราหมณ์พาวรี เป็นต้น เทวตาภาษิต คือภาษิตหรือถ้อยคำที่พวกเทวดากล่าวไว้ในพระสุตตันตปิฎกบางแห่ง โดยเฉพาะในสังยุตตนิกาย เช่น เทวตาสังยุต เป็นต้น (วิ.อ. ๒/๒๖๑)
อนุปสัมบัน ภิกษุสงสัย สอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์
อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน สอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์
ทุกกฏ
อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน สอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติทุกกฏ
อุปสัมบัน ภิกษุสงสัย สอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท ต้องอาบัติทุกกฏ
ไม่ต้องอาบัติ
อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน สอนธรรมโดยว่าพร้อมกันทุกบท ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๒๘๘} [๔๘] ภิกษุผู้ให้สวดพร้อมกัน ๑ ภิกษุผู้ทำการสาธยายพร้อมกัน ๑ ภิกษุทักอนุปสัมบันผู้กล่าวคันถะที่คล่องแคล่วโดยมากให้หยุด (แล้วสอนให้ ว่าพร้อมกัน) ๑ ภิกษุทักอนุปสัมบันผู้สวดสูตรวกวนให้หยุด (แล้วสอนให้ว่าพร้อมกัน) ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ ปทโสธัมมสิกขาบทที่ ๔
- ๑ผู้กล่าวคันถะที่คล่องแคล่วโดยมาก หมายถึงว่า คาถาหนึ่งมี ๔ บาท กล่าวได้คล่อง ๓ บาท อีกบาทหนึ่งกล่าวไม่คล่อง (วิ.อ. ๒/๒๖๓)
๕. สหเสยยสิกขาบท
ว่าด้วยการนอนร่วมกัน
เรื่องพระนวกะ
{๒๘๙} [๔๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ อัคคาฬวเจดีย์ ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้น พวกอุบาสกพากันมาวัดฟังธรรมกัน เมื่อพระธรรมกถึกแสดงธรรมจบแล้ว ภิกษุชั้นเถระกลับไปยังที่อยู่ ภิกษุชั้นนวกะนอนร่วมกับพวกอุบาสกอยู่ในศาลาที่ฟังธรรมนั้นเอง ลืมสติไม่รู้สึกตัว เปลือยกายละเมอกรนอยู่พวกอุบาสกต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงได้นอนอย่างลืมสติไม่รู้สึกตัว เปลือยกายละเมอกรนอยู่เล่า”
ภิกษุทั้งหลายได้ยินอุบาสกเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระภิกษุทั้งหลายจึงได้นอนร่วมกับอนุปสัมบันเล่า” พากันตำหนิภิกษุนวกะเหล่านั้นโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายนอนร่วมกับอนุปสัมบัน จริงหรือ”
ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
- ๑พระธรรมกถึก หมายถึงพระที่เป็นนักเทศน์ผู้แสดงธรรม (พจนานุกรม)
- ๒ภิกษุชั้นเถระ ภิกษุชั้นผู้ใหญ่ คือภิกษุผู้มีพรรษาตั้งแต่ ๑๐ พรรษาขึ้นไป ภิกษุชั้นนวกะ ภิกษุชั้นผู้น้อย คือภิกษุผู้มีพรรษาตั้งแต่ ๑ ถึง ๕ พรรษา (นัย ม.มู.อ. ๑/๑๑๐-๑๑๑)
จบ สิกขาบทที่ ๔ เรื่องพระฉัพพัคคีย์