พระอภิธรรมปิฎก · ปุคคลบัญญัติ
อุทเทสวาร เล่ม ๓๖
Text layerBuddha’s wordsItems ๑–๖ (Royal Thai)1/21 in ปุคคลบัญญัติ4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก ปุคคลบัญญัติ อุทเทสวาร (Royal Thai Volume 36 · Mahachula Volume 36 · Mahamakut Volume 79 · Chaloem Phrakiat Volume 36)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 36, pp. 156–159
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
มาติกา
๑. เอกกอุทเทส
{๑} [๑] บัญญัติ ๖ คือ
๑. ขันธบัญญัติ ๒. อายตนบัญญัติ
๓. ธาตุบัญญัติ ๔. สัจจบัญญัติ
๕. อินทริยบัญญัติ ๖. ปุคคลบัญญัติ
- ๑ปุคคลบัญญัติ แปลตรงตัวว่า บัญญัติว่าด้วยบุคคล ซึ่งคำว่า ปุคคละ หรือ บุคคล ในทางพระอภิธรรม เป็นคำสมมติเรียกขานสัตว์โลกทั่วไปสำหรับสื่อความเข้าใจกัน ซึ่งมิได้มีอยู่จริงโดยปรมัตถ์ ส่วนคำว่า บัญญัติ หรือ ปัญญัตติ หมายถึงการระบุเรียก การแสดงความหมาย การเปิดเผยให้รู้ การจัดตั้งหรือการจัดวาง (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๙-๓๐) ในที่นี้เป็นชื่อคัมภีร์ที่ ๔ ของพระบาลีอภิธรรมปิฎก ๗ คัมภีร์ ซึ่งมีเนื้อหาส่วนใหญ่ว่าด้วยความหมายของบุคคลที่บัญญัติไว้ในพระพุทธศาสนา จำนวน ๓๖๕ จำพวก โดยมีรูปแบบการดำเนินเนื้อหาเป็น ๒ ส่วน คือ (๑) ส่วนที่เป็นอุทเทส หรือมาติกาซึ่งแบ่งเป็น ๑๐ อุทเทส โดยเรียกชื่อตามจำนวนบุคคลที่ยกขึ้นตั้งเป็นบทมาติกาหมวดหนึ่ง ๆ กล่าวคือ หมวดที่ว่าด้วยบุคคล ๑ จำพวก เรียกว่าเอกกอุทเทส ไปจนถึงหมวดที่ว่าด้วยบุคคล ๑๐ จำพวก เรียกว่าทสกอุทเทส (๒) ส่วนที่เป็นนิทเทส หรือคำอธิบาย คือส่วนที่นำบุคคลแต่ละจำพวกของ แต่ละอุทเทสมาอธิบายขยายความโดยใช้วิธีปุจฉาและวิสัชนาที่เรียกว่า กเถตุกัมยตาปุจฉา คือ การตั้ง คำถามเพื่อใคร่จะตอบ แบ่งเป็น๑๐นิทเทสเช่นเดียวกับส่วนที่เป็นอุทเทส โดยใช้คำว่า ปุคคลบัญญัติ แทนคำว่า นิทเทส ต่อท้ายในการนำบุคคลแต่ละอุทเทสมาอธิบาย เช่น นิทเทสที่ ๑ เรียกว่า เอกกปุคคลบัญญัติ การอธิบายบัญญัติว่าด้วยบุคคลมี ๑ จำพวก เป็นต้น
๑. ขันธบัญญัติ
{๒} [๒] การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่าขันธ์ มีเท่าไร
สภาวธรรมที่เป็นหมวดหมู่กัน มี ๕ คือ
๑. รูปขันธ์ ๒. เวทนาขันธ์
๓. สัญญาขันธ์ ๔. สังขารขันธ์
๕. วิญญาณขันธ์
การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่าขันธ์มี ๕ เท่านี้
๒. อายตนบัญญัติ
{๒} [๓] การบัญญัติสภาวธรรมอันเป็นบ่อเกิดว่าอายตนะ มีเท่าไร
สภาวธรรมอันเป็นบ่อเกิด มี ๑๒ คือ
๑. จักขายตนะ ๒. รูปายตนะ
๓. โสตายตนะ ๔. สัททายตนะ
๕. ฆานายตนะ ๖. คันธายตนะ
๗. ชิวหายตนะ ๘. รสายตนะ
๙. กายายตนะ ๑๐. โผฏฐัพพายตนะ
๑๑. มนายตนะ ๑๒. ธัมมายตนะ
การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นบ่อเกิดว่าอายตนะมี ๑๒ เท่านี้
๓. ธาตุบัญญัติ
{๔} [๔] การบัญญัติสภาวธรรมที่ทรงตัวอยู่ว่าธาตุ มีเท่าไร
สภาวธรรมที่ทรงตัวอยู่ มี ๑๘ คือ
๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ
๓. จักขุวิญญาณธาตุ ๔. โสตธาตุ
๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ
๗. ฆานธาตุ ๘. คันธธาตุ
๙. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๐. ชิวหาธาตุ
๑๑. รสธาตุ ๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ
๑๓. กายธาตุ ๑๔. โผฏฐัพพธาตุ
๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ
๑๗. ธัมมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ
การบัญญัติสภาวธรรมที่ทรงตัวอยู่ว่าธาตุมี ๑๘ เท่านี้
๔. สัจจบัญญัติ
{๕} [๕] การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นจริงว่าสัจจะ มีเท่าไร
สภาวธรรมที่เป็นของจริง มี ๔ คือ
๑. ทุกขสัจจะ ๒. สมุทยสัจจะ
๓. นิโรธสัจจะ ๔. มัคคสัจจะ
การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นจริงว่าสัจจะมี ๔ เท่านี้
๕. อินทริยบัญญัติ
{๖} [๖] การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นใหญ่ว่าอินทรีย์ มีเท่าไร
สภาวธรรมที่เป็นใหญ่ มี ๒๒ คือ
๑. จักขุนทรีย์ ๒. โสตินทรีย์
๓. ฆานินทรีย์ ๔. ชิวหินทรีย์
๕. กายินทรีย์ ๖. มนินทรีย์
๗. อิตถินทรีย์ ๘. ปุริสินทรีย์
๙. ชีวิตินทรีย์ ๑๐. สุขินทรีย์
๑๑. ทุกขินทรีย์ ๑๒. โสมนัสสินทรีย์
๑๓. โทมนัสสินทรีย์ ๑๔. อุเปกขินทรีย์
๑๕. สัทธินทรีย์ ๑๖. วิริยินทรีย์
๑๗. สตินทรีย์ ๑๘. สมาธินทรีย์
๑๙. ปัญญิญทรีย์ ๒๐. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์
๒๑. อัญญินทรีย์ ๒๒. อัญญาตาวินทรีย์
การบัญญัติสภาวธรรมที่เป็นใหญ่ว่าอินทรีย์มี ๒๒ เท่านี้
๖. ปุคคลบัญญัติ
{๗} [๗] การบัญญัติจำพวกของบุคคลว่าบุคคล มีเท่าไร
บุคคล ๑ จำพวก คือ
๑. บุคคลผู้เรียกว่าสมยวิมุตตะ (ผู้หลุดพ้นแล้วในสมัย
๒. บุคคลผู้เรียกว่าอสมยวิมุตตะ (ผู้มิใช่หลุดพ้นแล้วในสมัย)
๓. บุคคลผู้มีกุปปธรรม (ผู้มีธรรมอันกำเริบ)
๔. บุคคลผู้มีอกุปปธรรม (ผู้มีธรรมอันไม่กำเริบ)
๕. บุคคลผู้มีปริหานธรรม (ผู้มีธรรมอันเสื่อมได้)
๖. บุคคลผู้มีอปริหานธรรม (ผู้มีธรรมอันไม่เสื่อม)
๗. บุคคลผู้เรียกว่าเจตนาภัพพะ (ผู้จะไม่เสื่อมถ้ามีความตั้งใจ)
End of อุทเทสวาร