ปัญจกนิทเทส เล่ม ๓๖

บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิด เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจาก โลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนี้เรียกว่าเป็นสมณะผู้เปรียบด้วยดอกบัวขาว

บุคคลเป็นสมณะผู้ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ บุคคลนี้เรียกว่าเป็นสมณะผู้ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ

จบ จตุกกนิทเทส

๕. ปัญจกปุคคลบัญญัติ

{๑๔๑} [๑๙๑] บรรดาบุคคล ๔ จำพวก ที่ได้แสดงไว้แล้วนั้น ๆ บุคคลที่ปรารภจะล่วงอาบัติ มีความเดือดร้อนใจ และไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็น จริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ตนนั้น เป็นผู้ควรถูกว่ากล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า ‘อาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติของท่านยังมีอยู่ อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านยังเจริญอยู่ ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติ บรรเทาอาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจเสียแล้วจึงอบรมจิตและปัญญาเถิด เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านก็จักเป็นผู้เทียมทันบุคคลจำพวกที่ ๕ โน้นได้’

บุคคลผู้ปรารภจะล่วงอาบัติ แต่ไม่เดือดร้อนใจ และไม่รู้ประจักษ์ตาม ความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ตนนั้น เป็นผู้ควรถูกว่ากล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า ‘อาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติของท่าน ยังมีอยู่อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านยังไม่เจริญ ขอท่านจงละอาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติเสียแล้วจึงอบรมจิตและปัญญา เมื่อ เป็นอย่างนี้ ท่านก็จักเป็นผู้เทียมทันบุคคลจำพวกที่ ๕ โน้นได้’บุคคลผู้ไม่ปรารภจะล่วงอาบัติ ย่อมเดือดร้อนใจ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่ง

อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ตนนั้น พึงเป็นผู้ควรถูกว่ากล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า ‘อาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติของท่าน ไม่มีอาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจของท่านยังเจริญอยู่ ขอท่านจงบรรเทาอาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนใจเสียแล้วจึงอบรมจิตและปัญญา เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านก็จักเป็นผู้เทียมทันบุคคลจำพวกที่ ๕ โน้นได้’บุคคลผู้ไม่ปรารภจะล่วงอาบัติ ไม่มีความเดือดร้อนใจ และไม่รู้ประจักษ์ ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันเป็นที่ดับโดยไม่เหลือแห่ง อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้วแก่ตนนั้น เป็นผู้ควรถูกว่ากล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า ‘อาสวะที่เกิดเพราะปรารภจะล่วงอาบัติของท่านก็ไม่มี อาสวะที่เกิดเพราะความเดือดร้อนของท่านก็ไม่เจริญ ขอท่านจงอบรมจิตและปัญญา เถิด เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านก็จักเป็นผู้เทียมทันบุคคลจำพวกที่ ๕ โน้นได้’บุคคล ๔ จำพวกนี้ถูกตักเตือนพรํ่าสอนโดยเทียบกับบุคคลที่ ๕ โน้นด้วย ประการอย่างนี้แล ย่อมบรรลุความสิ้นอาสวะได้โดยลำดับ

{๑๔๒} [๑๙๒] บุคคลผู้ให้แล้วมาดูหมิ่น เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้ให้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ หรือคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่บุคคลใด เขาคิดอย่างนี้ว่า ‘เราให้ ผู้นี้รับ’ เขาให้ แล้วย่อมดูหมิ่นบุคคลนั้น บุคคลนี้ผู้ให้แล้วดูหมิ่นเป็นอย่างนี้บุคคลผู้ดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้อยู่ร่วมกับบุคคลมา ๒ หรือ ๓ ปี ย่อมดูหมิ่นผู้นั้น เพราะการอยู่ร่วมกัน บุคคลผู้ดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกันเป็นอย่างนี้บุคคลผู้เชื่อง่าย เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้เมื่อเขากล่าวคุณหรือโทษของผู้อื่น ก็ปลงใจเชื่อทันทีทีเดียว บุคคลผู้เชื่อง่าย เป็นอย่างนี้

บุคคลผู้โลเล เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศรัทธาเล็กน้อย (ไม่จริงจัง) มีความภักดีเล็กน้อย มีความรักเล็กน้อย มีความเลื่อมใสเล็กน้อย บุคคลผู้โลเลเป็นอย่างนี้บุคคลผู้เขลางมงาย เป็นอย่างไร

บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่รู้กุศลธรรมและอกุศลธรรม ไม่รู้ธรรมที่มีโทษ และไม่มีโทษ ไม่รู้ธรรมที่เลวและประณีต ไม่รู้ธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว บุคคลผู้เขลางมงายเป็นอย่างนี้{๑๔๓} [๑๙๓] ในปัญจกอุทเทสนั้น บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพ ๕ จำพวก เป็นไฉน

นักรบอาชีพ ๕ จำพวก คือ

นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้พอเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพจำพวกที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

อีกจำพวกหนึ่ง นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แต่พอเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบ อาชีพจำพวกที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

อีกจำพวกหนึ่ง นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึก เข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบอาชีพบางคน แม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพจำพวกที่ ๓ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกอีกจำพวกหนึ่ง นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อมเดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไปนักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพจำพวกที่ ๔ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกอีกจำพวกหนึ่ง นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็ อดทนได้ แม้จะต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ เขาชนะสงครามแล้วย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่ายสงครามนั้นไว้ได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพจำพวกที่ ๕ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกนักรบอาชีพ ๕ จำพวกนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

{๑๔๔} [๑๙๔] บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพ ๕ จำพวกนี้ก็มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ ฉันนั้นเหมือนกัน

ภิกษุ ๕ จำพวก เป็นไฉน

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไรเล่าเป็นฝุ่นฟุ้งขึ้นของภิกษุนั้น คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ใด้ยินมาว่า ‘ในหมู่บ้านหรือในนิคมโน้น มีหญิงหรือกุมารี รูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่ง’ ภิกษุนั้น ได้ยินดังนั้นแล้วก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ นี้ชื่อว่าฝุ่นฟุ้งขึ้นของภิกษุนั้น นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นย่อมหยุดชะงัก

ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบ อาชีพจำพวกที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ[๑๙๕] อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็ อดทนได้ แต่ว่าภิกษุนั้นเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไรเล่าชื่อว่าเป็นยอดธงของข้าศึกของภิกษุนั้น คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ได้ยินมาว่า ‘ในหมู่บ้านหรือในนิคมโน้น มีหญิงหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่ง’ แต่ว่าภิกษุนั้นได้เห็นหญิงหรือกุมารีรูป งาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่งด้วยตัวเอง ภิกษุนั้นเห็นแล้วก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์

นี้ชื่อว่ายอดธงของข้าศึกของภิกษุนั้น นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แต่พอเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นย่อมหยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพจำพวกที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ

[๑๙๖] อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุแม้บางรูปในธรรมวินัยนี้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็ อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอภิกษุนั้นได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไรชื่อว่าเป็นเสียงกึกก้องของภิกษู<*>นั้น คือ มาตุคาม เข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่าแล้วยิ้มให้ ปราศรัย กระซิก กระซี้ เย้ยหยัน ภิกษู<*>นั้นถูกมาตุคามยิ้มให้ ปราศรัย กระซิกกระซี้ เย้ยหยันอยู่ ก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อ พรหมจรรย์ได้

จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึก ออกไปเป็นคฤหัสถ์ นี้ชื่อว่าเสียงกึกก้องของข้าศึกของภิกษุนั้น นักรบอาชีพนั้นแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดนิ่ง ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพจำพวกที่ ๓ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ[๑๙๗] อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็ อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของ ข้าศึกเข้าก็อดทนได้ แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อมเดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไป อะไรเล่าชื่อว่าเป็นการต่อสู้กับข้าศึกของภิกษุนั้น คือ มาตุคาม

เข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่าแล้วย่อม นั่งทับ นอนทับ ข่มขืนภิกษุนั้น ภิกษุนั้นถูกมาตุคามนั่งทับ นอนทับ ข่มขืนอยู่ ไม่บอกลาสิกขา ไม่ทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลเสพเมถุนธรรม นี้ชื่อว่าการต่อสู้กับข้าศึกของภิกษุนั้น นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อมเดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไป แม้ฉันใด บุคคลนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือ บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพจำพวกที่ ๔ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ[๑๙๘]

อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แม้มีการต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ ภิกษุนั้นชนะสงครามแล้วย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่ายสงครามนั้นไว้ได้ อะไรเล่าชื่อว่าชัยชนะในสงคราม ของภิกษุนั้น คือ มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่าแล้วนั่งทับ นอนทับ ข่มขืนภิกษุนั้น ภิกษุนั้นถูกมาตุคาม นั่งทับ นอนทับ ข่มขืนอยู่ ก็แก้ไขปลดเปลื้องตัวออกมาแล้วหลีกไปตาม ความประสงค์ได้ ภิกษุนั้นย่อมเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟางภิกษุนั้นอยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่า นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

ภิกษุนั้นละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้วย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะ แล้วย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มี

สติ สัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้วย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้วย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้

ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการอันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งใจ ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงได้แล้ว ก็สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม บรรลุ ปฐมฌานที่มิวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจา<*>สงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน ... บรรลุตติยฌาน ... บรรลุจตุตถฌาน (ที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสซึ่งดับไปก่อนแล้วอยู่)ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้ อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’เมื่อภิกษุนั้นรู้เห็นอย่างนี้อยู่ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้ จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ นี้ชื่อว่าชัยชนะ ในสงครามของภิกษุนั้น

นัฺฺกรบอาชีพนั้นแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึก ก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ เขาชนะสงครามแล้ว ย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่าย

สงครามนั้นไว้ได้ แม้ฉันใด บุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพจำพวกที่ ๕ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ

บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพ ๕ จำพวกเหล่านี้มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ

{๑๔๕} [๑๙๙] ในปัญจกอุทเทสนั้น ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวก เป็นไฉน

ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวก คือ

๑. ผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเพราะโง่เขลา เพราะงมงาย

๒. มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความอยากครอบงำ จึงถือ บิณฑบาตเป็นวัตร

๓. เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเพราะเป็นบ้า เพราะจิตฟุ้งซ่าน

๔. เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเพราะรู้ว่าเป็นวัตรอันพระพุทธเจ้าและสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญ

๕. เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความต้องการด้วยข้อ ปฏิบัติอันงาม

บรรดาภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาต เป็นวัตรเพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความต้องการด้วยข้อปฏิบัติอันงามเช่นนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุดและดีกว่าภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้

เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากโค นมเปรี้ยวเกิดจากนมสด เนยข้นเกิด จากนมเปรี้ยว เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส หัวเนยใสชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นยอดในจำพวกโครส ๕ เหล่านั้น ฉันใด บรรดา ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร เพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความ ต้องการด้วยข้อปฏิบัติอันงามเช่นนี้ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และดีกว่าภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกันภิกษุเหล่านี้ชื่อว่าผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวก

{๑๔๖} [๒๐๐] ในปัญจกอุทเทสนั้น ภิกษุผู้ถือห้ามภัตอันนำมาเมื่อภายหลังเป็น วัตร ๕ จำพวก เป็นไฉน ...

ภิกษุผู้ถือนั่งฉันอาสนะเดียวเป็นวัตร ๕ จำพวก

ภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ๕ จำพวก ...

ภิกษุผู้ถือไตรจีวรเป็นวัตร ๕ จำพวก ...

ภิกษุผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร ๕ จำพวก...

ภิกษุผู้ถืออยู่โคนไม้เป็นวัตร ๕ จำพวก ...

ภิกษุผู้ถืออยู่ในที่แจ้งเป็นวัตร ๕ จำพวก ...

ภิกษุผู้ถือการนั่งเป็นวัตร ๕ จำพวก ...

ภิกษุผู้ถือการอยู่ในเสนาสนะที่เขาจัดให้เป็นวัตร ๕ จำพวก ...

[๒๐๑] ในปัญญจกอุทเทสนั้น ภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ๕ จำพวก เป็นไฉน

ภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ๕ จำพวก คือ

๑. ผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรเพราะโง่เขลา เพราะงมงาย

๒. มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความอยากครอบงำ จึง ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร

๓. เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรเพราะเป็นบ้า เพราะจิตฟุ้งซ่าน

๔. เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรเพราะรู้ว่าเป็นวัตรอันพระพุทธเจ้าและสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายสรรเสริญ

๕. เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรเพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความต้องการ ด้วยข้อปฏิบัติอันงาม

บรรดาภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรเพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความต้องการด้วยข้อปฏิบัติอันงามเช่นนี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุดและดีกว่าภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้

เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากโค นมเปรี้ยวเกิดจากนมสด เนยข้นเกิด จากนมเปรี้ยว เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส หัวเนยใส ชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นยอดในจำพวกโครส ๕ เหล่านั้น ฉันใด บรรดา ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ภิกษุผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร เพราะอาศัยความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความ ต้องการด้วยข้อปฏิบัติอันงามเช่นนี้ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธานสูงสุดและดีกว่าภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ๕ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกันภิกษุเหล่านี้ชื่อว่าผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ๕ จำพวก

จบ ปัญจกนิทเทส

๖. ฉักกปุคคลบัญญัติ

{๑๔๗} [๒๐๒] บรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเอง ในธรรมที่มิได้สดับมาก่อน บรรลุความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้น ทั้งถึงความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนั้นพึงเห็นว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะสัพพัญญุตญาณนั้น

บรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรมที่ มิได้สดับมาก่อน แต่มิได้บรรลุความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้นด้วย ทั้งมิได้ถึงความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนั้นพึงเห็นว่าเป็นพระ ปัจเจกพุทธเจ้าเพราะปัจเจกโพธิญาณนั้น

บรรดาบุคคล ๖ จำพวกนั้น บุคคลผู้ไม่ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรม ที่มิได้สดับมาก่อน เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในอัตภาพนี้ ทั้งบรรลุสาวกบารมี บุคคลเหล่านั้นพึงเห็นว่าเป็นพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เพราะสาวกบารมีญาณนั้น