ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

ของสังกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ โมหะ ทิฏฐิ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะอโนตตัปปะสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัย โลภะเกิดขึ้น ... (๓)

(ปฏิจจวารก็ดี สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีข้อแตกต่างกัน การจัดรูป ต่างกันบ้างด้วยประการฉะนี้)

๗๙. กิเลสสังกิเลสทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลมะ ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๕๔๒} [๗๕] สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสโดยเหตุปัจจัยคือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ ซึ่งเป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตกิเลสทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย (๔ บท เหมือนกับกิเลสทุกะ ที่กล่าวมาแล้ว) (๔)

อารัมมณปัจจัย

{๕๔๓} [๗๖] สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสโดยอารัมมณ ปัจจัย คือ เพราะปรารภกิเลสทั้งหลาย กิเลสทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (พึงทำ ตามมูลบท) เพราะปรารภกิเลสทั้งหลาย ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ ไม่เป็นกิเลสจึงเกิดขึ้น (พึงทำตามมูลบท) เพราะปรารภกิเลสทั้งหลาย กิเลสทั้งหลายและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

[๗๗] สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอารัมมณ ปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว ... พิจารณา กุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌาน ยินดี เพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะ ... อุทธัจจะจึงเกิดขึ้น เมื่อฌานเสื่อมแล้วโทมนัสของผู้ได้ฌานที่มีความเดือดร้อนจึงเกิดขึ้น พระอริยะทั้งหลายพิจารณาโคตรภู พิจารณาโวทาน เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยความเป็นสภาวะ ไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ... ขันธ์ทั้งหลาย เป็น ปัจจัยแก่อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๒ วารนอกนี้เหมือนกับกิเลสทุกะ แม้อารัมมณฆฏนาก็เหมือนกับกิเลสทุกะ)

อธิปติปัจจัย

{๕๔๓} [๗๘] สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติ ปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว ... พิจารณากุศล ที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌานทำให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น พระเสกขะพิจารณากระทำโคตรภูให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่น พิจารณาโวทานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะ ทำจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสทำให้ เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลส

จึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นอารมณ์ของ สังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐาน รูปโดยอธิปติปัจจัย

(แม้ ๒ วารนอกนี้ ก็เหมือนกับกิเลสทุกะ แม้ที่เป็นฆฏนาธิปติปัจจัย ย่อมมี)

อนันตราทิปัจจัย

{๕๔๕} [๗๙] สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาร (เหมือนกับกิเลสทุกะ)

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลส เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอนันตรปัจจัย คือ ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน อาวัชชนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของสังกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอนันตรปัจจัย(อนันตรทั้ง ๒ นอกนี้เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีข้อแตกต่างกันแม้ อนันตรฆฏนา ปัจจัยทั้งหมดก็เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีข้อแตกต่างกัน ในอุปนิสสยปัจจัย ไม่มีโลกุตตระ ทุกะนี้เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีข้อ แตกต่างกัน)

จบ กิเลสสังกิเลสิกทุกะ

๘๐. กิเลสสังกิลิฏฐทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลมะ ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๕๔๖} [๘๐] สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองอาศัยสภาวธรรมที่ เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ โมหะ ทิฏฐิ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อาศัยโลภะเกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๑)สภาวธรรมที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกิเลส และที่เศร้าหมองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัย กิเลสทั้งหลายเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองทั้งที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็น กิเลสอาศัยสภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ โมหะ ทิฏฐิ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ และสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายอาศัยโลภะเกิดขึ้น (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๓)[๘๑] สภาวธรรมที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสอาศัยสภาวธรรมที่ เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองอาศัยสภาวธรรมที่เศร้าหมอง แต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ กิเลสทั้งหลายอาศัยขันธ์ทั้ง หลายที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและที่เศร้าหมองทั้งที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็น กิเลสอาศัยสภาวธรรมที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และกิเลสทั้งหลายอาศัยขันธ์ ๑ ที่เศร้าหมองแต่ไม่เป็นกิเลสเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๓)