กิเลสสังกิเลสิกทุกะ

กิเลสญฺเจวสงฺกิเลสิกญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: โลภํ ปฏิจฺจ โมโห ทิฏฺฐิ ถีนํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ ฯ จกฺกํ ฯ กิเลสญฺเจวสงฺกิเลสิกญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สงฺกิเลสิโกเจวโนจกิเลโส ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กิเลเส ปฏิจฺจ สมฺปยุตฺตกา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯ กิเลสญฺเจวสงฺกิเลสิกญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ สงฺกิเลสิโกเจวโนจกิเลโส จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: โลภํ ปฏิจฺจ โมโห ทิฏฺฐิ ถีนํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯ

เอวํ ปฏิจฺจวาโรปิ สหชาตวาโรปิ ปจฺจยวาโรปิ นิสฺสยวาโรปิ

สํสฏฺฐวาโรปิ สมฺปยุตฺตวาโรปิ กิเลสทุกสทิสา นินฺนานากรณา

อามสนํ นานํ ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสสิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ โมหะ ทิฏฐิ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อาศัยโลภะ.

พึงกระทำจักรนัย.

ธรรมที่เป็นสังกิเลสิกแต่ไม่ใช่กิเลสธรรม อาศัยธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรมเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกิเลสธรรมทั้งหลาย.

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม และธรรมที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมอาศัยธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ โมหะ ทิฏฐิ ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยโลภะ.

โดยนัยดังกล่าวมานี้ ปฏิจจวารก็ดี สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดีสังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีแตกต่างกัน

หลักจำแนกหัวข้อปัจจัย ต่างกัน.

กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ ธมฺโม กิเลสสฺสเจวสงฺกิเลสิกสฺสจ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: กิเลสาเจว สงฺกิเลสิกาจ เหตู สมฺปยุตฺตกานํ กิเลสานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ เอวํ จตฺตาริ กิเลสทุกสทิสํ ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกิเลสและสังกิเลสิกธรรม โดยเหตุปัจจัย

คือ เหตุทั้งหลายที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่กิเลสธรรมทั้งหลายที่เป็นสัมปยุตตธรรม โดยเหตุปัจจัย.

โดยนัยดังกล่าวมานี้ มี ๔ นัย เหมือนกับกิเลสทุกะ.

กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ ธมฺโม กิเลสสฺสเจวสงฺกิเลสิกสฺสจ ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: กิเลเส อารพฺภ กิเลสา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ มูลํ กิเลเส อารพฺภ สงฺกิเลสิกาเจวโนจกิเลสา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ มูลํ กิเลเส อารพฺภ กิเลสา จ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ สงฺกิเลสิโกเจวโนจกิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺสเจวโนจกิเลสสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: ทานํ ... สีลํ ... อุโปสถกมฺมํ ... ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ... ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ปจฺจเวกฺขติ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ อุทฺธจฺจํ ... ฌาเน ปริหีเน วิปฺปฏิสาริสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ อริยา โคตฺรภุํ ปจฺจเวกฺขนฺติ โวทานํ ปจฺจเวกฺขนฺติ จกฺขุํ ... วตฺถุํ ... สงฺกิเลสิเกเจว- *โนจกิเลเส ขนฺเธ อนิจฺจโต ฯเปฯ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ ทิพฺเพน จกฺขุนา ฯเปฯ อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ

อิตเร เทฺว กิเลสทุกสทิสา ฯ ฆฏนารมฺมณาปิ กิเลสทุกสทิสา ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

คือ เพราะปรารภกิเลสธรรมทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกิเลส เกิดขึ้น.

พึงกระทำมูล

เพราะปรารภกิเลสธรรมทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมเกิดขึ้น.

พึงกระทำมูล

เพราะปรารภกิเลสธรรมทั้งหลาย กิเลสธรรมและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย เกิดขึ้น.

ธรรมที่เป็นสังกิเลสิกธรรม แต่ไม่ใช่กิเลสธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นสังกิเลสิกแต่ไม่ใช่กิเลสธรรม โดยอารัมมณปัจจัย

คือ ทาน ฯลฯ ศีล ฯลฯ อุโบสถกรรม ฯลฯ กุศลธรรมที่ได้สั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ฯลฯ ออกจากฌาน พิจารณาฌาน ย่อมยินดี ย่อมเพลิดเพลินยิ่ง เพราะปรารภทานเป็นต้นนั้น ราคะ เกิดขึ้น อุทธัจจะ ฯลฯ

ในเมื่อฌานเสื่อมไป โทมนัส เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความเดือดร้อนพระอริยะทั้งหลายพิจารณาโคตรภู พิจารณาโวทาน

จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรม โดยความเป็นของไม่เที่ยง ฯลฯ โทมนัส เกิดขึ้น

ด้วยทิพพจักขุ ฯลฯ เป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะ โดยอารัมมณปัจจัย.

สองอย่างนอกนี้ เหมือนกับกิเลสทุกะ. แม้อารัมมณปัจจัย ที่เป็นปัจจัยสงเคราะห์ก็เหมือนกับกิเลสทุกะ.

กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ ธมฺโม กิเลสสฺสเจวสงฺกิเลสิกสฺสจ ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ ตีณิ ฯ สงฺกิเลสิโกเจวโนจกิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺสเจวโนจกิเลสสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย: อารมฺมณาธิปติ สหชาตาธิปติ ฯ อารมฺมณาธิปติ: ทานํ ... สีลํ ... อุโปสถกมฺมํ ... ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ... ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ เสกฺขา โคตฺรภุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ โวทานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ จกฺขุํ ... วตฺถุํ ... สงฺกิเลสิเกเจวโนจกิเลเส ขนฺเธ ครุํ กตฺวา สงฺกิเลสิกาเจวโนจกิเลสา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ฯ สหชาตาธิปติ: สงฺกิเลสิกาเจวโนจกิเลสา อธิปติ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ อิตเร เทฺวปิ กิเลสทุกสทิสา ฯ ฆฏนาธิปติปิ ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรม ที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม โดยอธิปติปัจจัย

มี อย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติ มี ๓ นัย.

ธรรมที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรม โดยอธิปติปัจจัย

มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ.

ที่เป็นอารัมมณาธิปติได้แก่ ทาน ฯลฯ ศีล ฯลฯ อุโบสถกรรม ฯลฯ กุศลธรรมที่ได้สั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ฯลฯ ออกจากฌาน กระทำฌาน ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วพิจารณา

พระเสขบุคคลทั้งหลายกระทำโคตรภู ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา กระทำโวทานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วพิจารณา

จักขุ ฯลฯ หทัยวัตถุ ฯลฯ เพราะกระทำขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมเกิดขึ้น.

ที่เป็นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิปติธรรมที่เป็นสังกิเลสิกแต่ไม่ใช่กิเลสธรรม เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย.

แม้สองอย่างนอกนี้ ก็เหมือนกับกิเลสทุกะ แม้อธิปติปัจจัย ที่เป็นปัจจัยสงเคราะห์ก็เหมือนกัน.

กิเลโสเจวสงฺกิเลสิโกจ ธมฺโม กิเลสสฺสเจวสงฺกิเลสิกสฺสจ ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย: ตีณิ กิเลสทุกสทิสา ฯ สงฺกิเลสิโกเจวโนจกิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺสเจวโนจกิเลสสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย: ปุริมา ปุริมา สงฺกิเลสิกาเจวโนจกิเลสา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ สงฺกิเลสิกานญฺเจวโนจกิเลสานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย อนุโลมํ โคตฺรภุสฺส อนุโลมํ โวทานสฺส อาวชฺชนา สงฺกิเลสิกานญฺเจวโนจกิเลสานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย ฯ อิตเร เทฺว อนนฺตรกิเลสทุกสทิสา นินฺนานากรณา ฯ ฆฏนานนฺตรมฺปิ สพฺเพ ปจฺจยา กิเลสทุกสทิสา นินฺนานากรณา ฯ อุปนิสฺสเย โลกุตฺตรํ นตฺถิ อิทํ ทุกํ กิเลสทุกสทิสํ นินฺนานากรณํ ฯ

กิเลสสงฺกิเลสิกทุกํ นิฏฺฐิตํ ฯ

ธรรมที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรม ที่เป็นทั้งกิเลสและสังกิเลสิกธรรม โดยอนันตรปัจจัย มี ๓ นัย เหมือนกับกิเลสทุกะ.

ธรรมที่เป็นสังกิเลสิกแต่ไม่ใช่กิเลสธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นสังกิเลสิกแต่ไม่ใช่กิเลสธรรม โดยอนันตรปัจจัย

คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิก แต่ไม่ใช่กิเลสธรรมที่เกิดหลังๆ โดยอนันตรปัจจัย

อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โคตรภู อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน อาวัชชนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสังกิเลสิกธรรม โดยอนันตรปัจจัย.

สองอย่างนอกนี้ เหมือนกับกิเลสทุกะ ในอนันตรปัจจัย ไม่มีแตกต่างกัน.

แม้อนันตรปัจจัย ที่เป็นปัจจัยสงเคราะห์ ปัจจัยทั้งปวง ก็เป็นเช่นกับกิเลสทุกะ ไม่มีแตกต่างกัน. ในอุปนิสสยปัจจัย โลกุตตรธรรม ไม่มี ทุกะนี้เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีแตกต่างกัน.

กิเลสสังกิเลสิกทุกะ จบ