ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

กิเลโส เจว สงฺกิเลสิโก จ ธมฺโม กิเลสสฺส เจว สงฺกิเลสิกสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. กิเลสา เจว สงฺกิเลสิกา จ เหตู สมฺปยุตฺตกานํ กิเลสานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. (เอวํ จตฺตาริ, กิเลสทุกสทิสํ.) (๔)

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสโดยเหตุปัจจัย ได้แก่ เหตุที่เป็นกิเลสและเป็น อารมณ์ของกิเลสเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตกิเลสโดยเหตุปัจจัย (โดยนัยนี้ จึงมี ๔ วาระ เหมือนกับกิเลสทุกะ) (๔)

อารมฺมณ กิเลโส เจว สงฺกิเลสิโก จ ธมฺโม กิเลสสฺส เจว สงฺกิเลสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อารมฺมณ-ปจฺจเยน ปจฺจโย. กิเลเส อารพฺภ กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ. (มูลํ กาตพฺพํ.) กิเลเส อารพฺภ สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. (มูลํ กาตพฺพํ.) กิเลเส อารพฺภ กิเลสา จ สมฺปยุตฺตกา จ ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. (๓)

อารัมมณปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสโดยอารัมมณปัจจัย ได้แก่ เพราะปรารภกิเลส ขันธ์ที่เป็นกิเลสจึงเกิดขึ้น (พึงเพิ่มบทที่เป็นมูล) เพราะปรารภกิเลส ขันธ์ที่เป็น อารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสจึงเกิดขึ้น (พึงเพิ่มบทที่เป็นมูล) เพราะปรารภกิเลส กิเลสและสัมปยุตตขันธ์จึงเกิดขึ้น (๓)

สงฺกิเลสิโก เจว โน จ กิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺส เจว โน จ กิเลสสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. ทานํ ฯเปฯ สีลํ ฯเปฯ อุโปสถกมฺมํ ฯเปฯ ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ฯเปฯ ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ปจฺจเวกฺขติ, อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ ฯเปฯ อุทฺธจฺจํ ฯเปฯ ฌาเน ปริหีเน วิปฺปฏิสาริสฺส โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อริยา โคตฺรภุํ ปจฺจเวกฺขนฺติ, โวทานํ ปจฺจเวกฺขนฺติ. จกฺขุํ ฯเปฯ วตฺถุํ สงฺกิเลสิเก เจว โน จ กิเลเส ขนฺเธ อนิจฺจโต ฯเปฯ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ ฯเปฯ อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. (อิตเร เทฺว กิเลสทุก- สทิสา, ฆฏนารมฺมณาปิ กิเลสทุกสทิสา.)

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอารัมมณปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ฯลฯ พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้ดีแล้ว ฯลฯ ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌาน ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดี เพลิดเพลินฌานนั้น ราคะจึงเกิดขึ้น ฯลฯ อุทธัจจะ ฯลฯ เมื่อฌานเสื่อมแล้ว โทมนัสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความเดือดร้อน พระอริยะพิจารณาโคตรภู พิจารณา โวทาน บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ฯลฯ หทัยวัตถุและขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่ เป็นกิเลสโดยเป็นสภาวะไม่เที่ยง ฯลฯ โทมนัสจึงเกิดขึ้น บุคคลเห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฯลฯ เป็นปัจจัยแก่อาวัชชนจิตโดยอารัมมณปัจจัย (สองวาระนอกนี้ เหมือนกับ กิเลสทุกะ แม้อารัมมณฆฏนาก็เหมือนกับกิเลสทุกะ)

อธิปติ กิเลโส เจว สงฺกิเลสิโก จ ธมฺโม กิเลสสฺส เจว สงฺกิเลสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณาธิปติ. ตีณิ.

สงฺกิเลสิโก เจว โน จ กิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺส เจว โน จ กิเลสสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณาธิปติ, สหชาตาธิปติ. อารมฺมณาธิปติ: ทานํ ฯเปฯ สีลํ ฯเปฯ อุโปสถกมฺมํ ฯเปฯ ปุพฺเพ สุจิณฺณานิ ฯเปฯ ฌานา วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ. เสกฺขา โคตฺรภุํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ. โวทานํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺติ. จกฺขุํ ฯเปฯ วตฺถุํ สงฺกิเลสิเก เจว โน จ กิเลเส ขนฺเธ ครุํ กตฺวา สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ. สหชาตาธิปติ: สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสาธิปติ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. (อิตเร เทฺวปิ กิเลสทุกสทิสา. ฆฏนาธิปติปิ.)

อธิปติปัจจัย

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติ มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติ และสหชาตาธิปติ

อารัมมณาธิปติ ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ฯลฯ พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้ดีแล้ว ฯลฯ ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌานให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่น พระเสขะพิจารณาโคตรภูให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นพิจารณา พิจารณาโวทานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะทําจักษุ ฯลฯ หทัยวัตถุและ ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ขันธ์ที่ เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสจึงเกิดขึ้นสหชาตาธิปติ ได้แก่ อธิบดีธรรมที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็น ปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (วาระ ๒ อย่างนอกนี้ เหมือนกับกิเลสทุกะ แม้อธิปติฆฏนาก็เหมือนกับกิเลสทุกะ)

อนนฺตราทิ กิเลโส เจว สงฺกิเลสิโก จ ธมฺโม กิเลสสฺส เจว สงฺกิเลสิกสฺส จ ธมฺมสฺส อนนฺตร-ปจฺจเยน ปจฺจโย. ตีณิ. (กิเลสทุกสทิสา.)

สงฺกิเลสิโก เจว โน จ กิเลโส ธมฺโม สงฺกิเลสิกสฺส เจว โน จ กิเลสสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย. ปุริมา ปุริมา สงฺกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ สงฺกิเลสิกานญฺเจว โน จ กิเลสานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย. อนุโลมํ โคตฺรภุสฺส. อนุโลมํ โวทานสฺส. อาวชฺชนา สงฺกิเลสิกานญฺเจว โน จ กิเลสานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย.

(อิตเร เทฺว อนนฺตรกิเลสทุกสทิสา, นินฺนานากรณา. ฆฏนานนฺตรมฺปิ สพฺเพ ปจฺจยา กิเลสทุกสทิสา, นินฺนานากรณา. อุปนิสฺสเย โลกุตฺตรํ นตฺถิ. อิทํ ทุกํ กิเลสทุกสทิสํ, นินฺนานากรณํ.) กิเลสสงฺกิเลสิกทุกํ นิฏฺฐิตํ. _____ ๘๐. กิเลสสงฺกิลิฏฺฐทุก ๑. ปฏิจฺจวาร ๑. ปจฺจยานุโลม ๑. วิภงฺควาร

อนันตรปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นกิเลสและเป็นอารมณ์ของกิเลสโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาระ (เหมือนกับ กิเลสทุกะ)

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสโดยอนันตรปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ ของกิเลสแต่ไม่เป็นกิเลสซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ ไม่เป็นกิเลสซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โวทาน อาวัชชนจิตเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของกิเลสแต่ไม่เป็น กิเลสโดยอนันตรปัจจัย(อนันตรปัจจัย ๒ วาระนอกนี้เหมือนกับกิเลสทุกะในอนันตรปัจจัย ไม่มีข้อ แตกต่างกัน แม้อนันตรฆฏนาและปัจจัยทั้งหมดก็เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่มีข้อแตก ต่างกัน ในอุปนิสสยปัจจัยไม่มีโลกุตตระ ทุกะนี้เหมือนกับกิเลสทุกะ ไม่ข้อแตก ต่างกัน)

กิเลสสังกิเลสิกทุกะ จบ