จตุกกนิทเทศ เล่ม ๓๔

[๘๗๘] รูปภายนอกที่ไม่เป็นรูปอนิจจตา นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปภายนอกที่ไม่เป็น รูปอนิจจตา

{๖๓๓} [๘๗๙] รูปภายในที่ไม่เป็นกพฬิงการาหาร นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปภายในที่ไม่เป็น กพฬิงการาหาร

[๘๘๐] รูปภายนอกที่เป็นกพฬิงการาหาร นั้น เป็นไฉน

ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น นํ้ามัน นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อย หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ อันเป็นของใส่ปาก ขบเคี้ยว กลืนกิน อิ่มท้อง ของสัตว์นั้น ๆ ในชนบทใด ๆ สัตว์ทั้งหลาย เลี้ยงชีวิตด้วยโอชาอันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปภายนอกที่เป็นกพฬิงการาหาร[๘๘๑] รูปภายนอกที่ไม่เป็นกพฬิงการาหาร นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... รูปอนิจจตา รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปภายนอกที่ไม่เป็น กพฬิงการาหาร

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๓ อย่างนี้

จบ ติกนิทเทส

จตุกกนิทเทส

{๖๓๔} [๘๘๒] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือ รูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ

รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนะ

[๘๘๓] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอนุปาทินนะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูป กัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็นอนุปาทินนะ[๘๘๔] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอุปาทินนะ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทาที่เป็นอุปาทินนะ

[๘๘๕] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอนุปาทินนะ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอนุปาทาที่เป็นอนุปาทินนะ

{๖๓๕} [๘๘๖] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือ รูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ[๘๘๗] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ

[๘๘๘] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทาที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะ[๘๘๙] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอนุปาทาที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ{๖๓๖} [๘๙๐] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็น สัปปฏิฆะ

[๘๙๑] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็น อัปปฏิฆะ[๘๙๒] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่เป็นสัปปฏิฆะ

[๘๙๓] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่เป็นอัปปฏิฆะ

{๖๓๗} [๘๙๔] รูปเป็นอุปาทาที่หยาบ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่หยาบ

[๘๙๕] รูปเป็นอุปาทาที่ละเอียด นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่ ละเอียด

[๘๙๖] รูปเป็นอนุปาทาที่หยาบ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่หยาบ

[๘๙๗] รูปเป็นอนุปาทาที่ละเอียด นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่ละเอียด

{๖๓๘} [๘๙๘] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็น รูปไกล[๘๙๙] รูปเป็นอุปาทาที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทาที่เป็นรูปใกล้[๙๐๐] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่เป็นรูปไกล

[๙๐๑] รูปเป็นอนุปาทาที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทาที่เป็นรูปใกล้

{๖๓๙} [๙๐๒] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นสนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนะที่เป็น สนิทัสสนะ[๙๐๓] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นอนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่ง ขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นอนิทัสสนะ

[๙๐๔] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นสนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทินนะที่ เป็นสนิทัสสนะ

[๙๐๕] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นอนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนะที่เป็นอนิทัสสนะ{๖๔๐} [๙๐๖] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นสัปปฏิฆะ[๙๐๗] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรม แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นอัปปฏิฆะ[๙๐๘] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนะที่เป็นสัปปฏิฆะ[๙๐๙] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูป อุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมมิได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นอัปปฏิฆะ{๖๔๑} [๙๑๐] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อุปาทินนะที่เป็นมหาภูต

[๙๑๑] รูปเป็นอุปาทินนะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือ รูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอุปาทินนะที่ไม่เป็นมหาภูต[๙๑๒] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอนุปาทินนะที่เป็นมหาภูต

[๙๑๓] รูปเป็นอนุปาทินนะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูป กัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทินนะที่ไม่เป็นมหาภูต{๖๔๒} [๙๑๔] รูปเป็นอุปาทินนะที่หยาบ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนะที่หยาบ

[๙๑๕] รูปเป็นอุปาทินนะที่ละเอียด นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรม แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนะที่ละเอียด[๙๑๖] รูปเป็นอนุปาทินนะที่หยาบ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนะที่หยาบ[๙๑๗] รูปเป็นอนุปาทินนะที่ละเอียด นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูป อุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นรูปละเอียด{๖๔๓} [๙๑๘] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นรูปไกล[๙๑๙] รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนะที่เป็นรูปใกล้[๙๒๐] รูปเป็นอนุปาทาทินนะที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียก ว่ารูปเป็นอนุปาทินนะที่ไกล[๙๒๑] รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนะที่เป็นรูปใกล้

{๖๔๔} [๙๒๒] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่ เป็นสนิทัสสนะ

[๙๒๓] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือ รูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอนิทัสสนะ[๙๒๔] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทินนุปา- ทานิยะที่เป็นสนิทัสสนะ

[๙๒๕] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอนิทัสสนะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ

รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียก ว่ารูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอนิทัสสนะ

{๖๔๕} [๙๒๖] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสัปปฏิฆะ[๙๒๗] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่ง ขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอัปปฏิฆะ[๙๒๘] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นสัปปฏิฆะ[๙๒๙] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียก ว่ารูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นอัปปฏิฆะ{๖๔๖} [๙๓๐] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นมหาภูต

[๙๓๑] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูป เป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่ไม่เป็นมหาภูต[๙๓๒] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นมหาภูต

[๙๓๓] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อากาสธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่ไม่เป็นมหาภูต{๖๔๗} [๙๓๔] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปหยาบ

[๙๓๕] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรม แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปละเอียด

[๙๓๖] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปหยาบ

[๙๓๗] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปละเอียด{๖๔๘} [๙๓๘] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรม แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปไกล[๙๓๙] รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมแต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่า รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปใกล้

[๙๔๐] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ วจีวิญญัติ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปชรตา รูปอนิจจตา หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียก ว่ารูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปไกล

[๙๔๑] รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

สัททายตนะ หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ ได้แก่ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็น อนุปาทินนุปาทานิยะที่เป็นรูปใกล้{๖๔๙} [๙๔๒] รูปเป็นสัปปฏิฆะที่เป็นอินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

จักขุนทรีย์ ... กายินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นสัปปฏิฆะที่เป็นอินทรีย์[๙๔๓] รูปเป็นสัปปฏิฆะที่ไม่เป็นอินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นสัปปฏิฆะที่ไม่ เป็นอินทรีย์[๙๔๔] รูปเป็นอัปปฏิฆะที่เป็นอินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอัปปฏิฆะที่ เป็นอินทรีย์[๙๔๕] รูปเป็นอัปปฏิฆะที่ไม่เป็นอินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอัปปฏิฆะที่ไม่ เป็นอินทรีย์{๖๕๐} [๙๔๖] รูปเป็นสัปปฏิฆะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นสัปปฏิฆะที่เป็นมหาภูต

[๙๔๗] รูปเป็นสัปปฏิฆะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นสัปปฏิฆะที่ไม่เป็น มหาภูต

[๙๔๘] รูปเป็นอัปปฏิฆะที่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอัปปฏิฆะที่เป็นมหาภูต

[๙๔๙] รูปเป็นอัปปฏิฆะที่ไม่เป็นมหาภูต นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอัปปฏิฆะที่ไม่ เป็นมหาภูต{๖๕๑} [๙๕๐] รูปเป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

จักขุนทรีย์ ... กายินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปหยาบ[๙๕๑] รูปเป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชิวิตินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอินทรีย์ที่ เป็นรูปละเอียด[๙๕๒] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่ เป็นรูปหยาบ[๙๕๓] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่ เป็นรูปละเอียด{๖๕๒} [๙๕๔] รูปเป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอินทรีย์ที่ เป็นรูปไกล[๙๕๕] รูปเป็นอินทรีย์ที่อยู่ใกล้ นั้น เป็นไฉน

จักขุนทรีย์ ... กายินทรีย์ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอินทรีย์ที่อยูใกล้

[๙๕๖] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่ เป็นรูปไกล[๙๕๗] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... โผฎฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็น รูปใกล้{๖๕๓} [๙๕๘] รูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปหยาบ

[๙๕๙] รูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปละเอียด

[๙๖๐] รูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็นรูปหยาบ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็น รูปหยาบ[๙๖๑] รูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็นรูปละเอียด นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็น รูปละเอียด{๖๕๔} [๙๖๒] รูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อาโปธาตุ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปไกล

[๙๖๓] รูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นมหาภูตที่เป็นรูปใกล้

[๙๖๔] รูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็นรูปไกล นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นมหาภูตที่ เป็นรูปไกล

[๙๖๕] รูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็นรูปใกล้ นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... รสายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นมหาภูตที่เป็น รูปใกล้

{๖๕๕} [๙๖๖] รูปที่เห็นได้ คือ รูปายตนะ

รูปที่ฟังได้ คือ สัททายตนะ

รูปที่รู้ได้ คือ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ

รูปทั้งหมดเป็นรูปที่รู้แจ้งได้ด้วยใจ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๔ อย่างนี้

จบ จตุกกนิทเทส

ปัญจกนิทเทส

{๖๕๖} [๙๖๗] รูปที่เรียกว่า ปฐวีธาตุ นั้น เป็นไฉน

ธรรมชาติที่แข็ง ธรรมชาติที่กระด้าง ความแข็ง ภาวะที่แข็ง เป็น ภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่าปฐวีธาตุ[๙๖๘] รูปที่เรียกว่า อาโปธาตุ นั้น เป็นไฉน

ความเอิบอาบ ธรรมชาติที่เอิบอาบ ความเหนียว ธรรมชาติที่เหนียว ธรรมชาติเครื่องเกาะกุมรูป เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะ หรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า อาโปธาตุ

[๙๖๙] รูปที่เรียกว่า เตโชธาตุ นั้น เป็นไฉน

ความร้อน ธรรมชาติที่ร้อน ความอุ่น ธรรมชาติที่อุ่น ความอบอุ่น ธรรมชาติที่อบอุ่น เป็นภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรือ อนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่าเตโชธาตุ[๙๗๐] รูปที่เรียกว่า วาโยธาตุ นั้น เป็นไฉน

ความพัดไปมา ธรรมชาติที่พัดไปมา ธรรมชาติเครื่องคํ้าจุนรูป เป็น ภายในหรือภายนอกก็ตาม เป็นอุปาทินนะหรืออนุปาทินนะก็ตาม อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่าวาโยธาตุ[๙๗๑] รูปที่เป็น อุปาทา นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทา

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๕ อย่างนี้

จบ ปัญจกนิทเทส

ฉักกนิทเทส

{๖๕๗} [๙๗๒] รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ คือ รูปายตนะ

รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้ คือ สัททายตนะ

รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้ คือ คันธายตนะ

รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้ คือ รสายตนะ

รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ คือ โผฏฐัพพายตนะ

รูปทั้งหมดเป็นรูปอันมโนวิญญาณพึงรู้

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๖ อย่างนี้

จบ ฉักกนิทเทส

สัตตกนิทเทส

{๖๕๘} [๙๗๓] รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ คือ รูปายตนะ

รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้ คือ สัททายตนะ

รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้ คือ คันธายตนะ

รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้ คือ รสายตนะ

รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ คือ โผฏฐัพพายตนะ

รูปอันมโนธาตุพึงรู้ คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะรูปทั้งหมดเป็นรูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๗ อย่างนี้

จบ สัตตกนิทเทส

อัฏฐกนิทเทส

{๖๕๙} [๙๗๔] รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้ คือ รูปายตนะ

รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้ คือ สัททายตนะ

รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้ คือ คันธายตนะ

รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้ คือ รสายตนะ

รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ คือ โผฏฐัพพะ อันเป็นที่ชอบใจ ที่มีสัมผัส เป็นสุข รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ คือ โผฏฐัพพะ อันไม่เป็นที่ชอบใจ ที่มี สัมผัสเป็นทุกข์รูปอันมโนธาตุพึงรู้ คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ

รูปทั้งหมดเป็นรูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๘ อย่างนี้

จบ อัฏฐกนิทเทส

นวกนิทเทส

{๖๖๐} [๙๗๕] รูปที่เรียกว่า จักขุนทรีย์ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่า ... บ้านว่าง บ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขุนทรีย์

[๙๗๖] รูปที่เรียกว่า โสตินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ฆานินทรีย์ ... ที่ เรียกว่า ชิวหินทรีย์... ที่เรียกว่า กายินทรีย์ ... ที่เรียกว่า อิตถินทรีย์ ... ที่ เรียกว่า ปุริสินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ชีวิตินทรีย์ นั้น เป็นไฉนอายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิต ของรูปธรรมนั้นๆ อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า ชีวิตินทรีย์[๙๗๗] รูปไม่เป็น อินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๙ อย่างนี้

จบ นวกนิทเทส

ทสกนิทเทส

{๖๖๑} [๙๗๘] รูปที่เรียกว่า จักขุนทรีย์ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่า .. บ้านว่าง บ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าจักขุนทรีย์

[๙๗๙] รูปที่เรียกว่า โสตินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ฆานินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ชิวหินทรีย์ ... ที่เรียกว่า กายินทรีย์ ... ที่เรียกว่า อิตถินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ปุริสินทรีย์ ... ที่เรียกว่า ชีวิตินทรีย์ นั้น เป็นไฉนอายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิตของรูปธรรมนั้น ๆ อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่า ชีวิตินทรีย์[๙๘๐] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นสัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

รูปายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็น สัปปฏิฆะ

[๙๘๑] รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็นอัปปฏิฆะ นั้น เป็นไฉน

กายวิญญัติ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปไม่เป็นอินทรีย์ที่เป็น อัปปฏิฆะ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๐ อย่างนี้

จบ ทสกนิทเทส

เอกาทสกนิทเทส

{๖๖๒} [๙๘๒] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่า ... บ้านว่าง บ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ

[๙๘๓] รูปที่เรียกว่า โสตายตนะ ... ที่เรียกว่า ฆานายตนะ ... ที่ เรียกว่า ชิวหายตนะ ... ที่เรียกว่า กายายตนะ ... ที่เรียกว่า รูปายตนะ

... ที่เรียกว่า สัททายตนะ .. ที่เรียกว่า คันธายตนะ ... ที่เรียกว่า รสายตนะ ... ที่เรียกว่า โผฏฐัพพายตนะ นั้น เป็นไฉนปฐวีธาตุ ... เรียกว่า ... โผฏฐัพพธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียก ว่า โผฏฐัพพายตนะ

[๙๘๔] รูปที่เป็นอนิทัสสนะ เป็นอัปปฏิฆะ แต่นับเนื่องในธัมมายตนะ นั้น เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปที่เป็นอนิทัสสนะ เป็นอัปปฏิฆะ แต่นับเนื่องในธัมมายตนะ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๑ อย่างนี้

จบ เอกาทสกนิทเทส

จบ ภาณวารที่ ๘

จบ รูปวิภัตติ

จบ รูปกัณฑ์

๓. นิกเขปกัณฑ์

ติกนิกเขปะ

{๖๖๓} [๙๘๕] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล[๙๘๖] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกัน กับอกุศลมูลนั้น เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อัน สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีอกุศลมูลนั้น เป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอกุศล[๙๘๗] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ ธรรมเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ไม่ใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต