ติกะ เล่ม ๓๔

๓. นิกเขปกัณฑ์

ติกนิกเขปะ

{๖๖๓} [๙๘๕] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล[๙๘๖] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกัน กับอกุศลมูลนั้น เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อัน สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีอกุศลมูลนั้น เป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอกุศล[๙๘๗] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ ธรรมเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ไม่ใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๖๖๔} [๙๘๘] ธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสุขเวทนานั้น เว้นสุขเวทนาในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่ง สุขเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยสุขเวทนา[๙๘๙] ธรรมสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้น เว้นทุกขเวทนาในกามาวจรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งทุกขเวทนา สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยทุกขเวทนา[๙๙๐] ธรรมสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนานั้น เว้นอทุกขมสุขเวทนาในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งอทุกขมสุขเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา{๖๖๕} [๙๙๑] ธรรมเป็นวิบาก เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นวิบาก[๙๙๒] ธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก เป็นไฉน

กุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก[๙๙๓] ธรรมไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุแห่งวิบาก เป็นไฉน

ธรรมเป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ไม่ใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุ แห่งวิบาก

{๖๖๖} [๙๙๔] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครองและ เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์และรูปที่ กรรมแต่งขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วย ตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทาน[๙๙๕] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง แต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

กุศลธรรมและอกุศลธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ธรรมเป็นกิริยา ไม่ใช่ กุศล ไม่ใช่อกุศล ไม่ใช่กรรมวิบาก และรูปที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้น สภาว ธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึด ครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน[๙๙๖] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน

{๖๖๗} [๙๙๗] ธรรมเศร้าหมองและเป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกัน กับอกุศลมูลนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเศร้าหมองและเป็นอารมณ์ของสังกิเลส[๙๙๘] ธรรมไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ ของสังกิเลส[๙๙๙] ธรรมไม่เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส

{๖๖๘} [๑๐๐๐] ธรรมมีวิตกมีวิจาร เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยวิตกและวิจารนั้น เว้น วิตกและวิจารในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่ง ธรรมมีวิตกมีวิจาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีวิตกมีวิจาร

[๑๐๐๑] ธรรมไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยวิจารนั้น เว้นวิจาร ในรูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งธรรมไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร

[๑๐๐๒] ธรรมไม่มีวิตกไม่มีวิจาร เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งธรรมไม่มีวิตกไม่มีวิจาร รูปทั้งหมดและ อสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีวิตกไม่มีวิจาร{๖๖๙} [๑๐๐๓] ธรรมสหรคตด้วยปีติ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยปีตินั้น เว้นปีติใน กามาวจรจิต รูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งปีติ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยปีติ

[๑๐๐๔] ธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสุขเวทนานั้น เว้นสุขเวทนาในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่ง สุขเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา[๑๐๐๕] ธรรมสหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา เป็นไฉน

สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยอุเปกขาเวทนา นั้น เว้นอุเปกขาเวทนาในกามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต โลกุตตรจิตอันเป็นที่เกิดแห่งอุเปกขาเวทนา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม สหรคตด้วยอุเปกขาเวทนา{๖๗๐} [๑๐๐๖] ธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

{๖๗๑} [๑๐๐๗] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิ เป็นไฉน

ปุถุชน ผู้มิได้สดับ แล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบ พระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำ ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่า มีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา โดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีเวทนาบ้าง ตามเห็นเวทนาในตนบ้าง ตามเห็นตนในเวทนาบ้าง ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นตนบ้าง ตาม เห็นตนว่ามีสัญญาบ้าง ตามเห็นสัญญาในตนบ้าง ตามเห็นตนในสัญญา ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีสังขารบ้าง ตามเห็นสังขารในตนบ้าง ตามเห็นตนในสังขารบ้าง ย่อมตามเห็นวิญญาณ โดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีวิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณใน ตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏ คือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปร

แห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ

{๖๗๒} [๑๐๐๘] วิจิกิจฉา เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในสิกขา ในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ทั้งในส่วนอดีตและส่วนอนาคต ใน ปฏิจจสมุปบาทธรรมที่ว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น การ เคลือบแคลง กิริยาที่เคลือบแคลง ความเคลือบแคลง ความคิดเห็นไป ต่าง ๆ นานา ความตัดสินอารมณ์ไม่ได้ ความเห็นเป็นสองแง่ ความเห็น เหมือนทางสองแพร่ง ความสงสัย ความไม่สามารถจะถือเอาโดยส่วนเดียว ได้ ความคิดส่ายไป ความคิดพร่าไป ความไม่สามารถจะหยั่งลงถือเอา เป็นยุติได้ ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ อันใด นี้เรียกว่าวิจิกิจฉา{๖๗๓} [๑๐๐๙] สีลัพพตปรามาส เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ในภายนอกแต่ศาสนานี้’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฎฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความ ตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่ง ความพินาศ การถือโดยวิปลาสอันมีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาส

{๖๗๔} [๑๐๑๐] สังโยชน์ ๓ นี้ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสังโยชน์ ๓ นั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีสังโยชน์ ๓ นั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

[๑๐๑๑] ธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

โลภะ โทสะ โมหะที่เหลือ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะ โทสะโมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะโทสะ โมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็น สมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ[๑๐๑๒] ธรรมอันโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่ พึงประหาณ{๖๗๕} [๑๐๑๓] ธรรมมีสัมปยุตตเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฎฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

[๑๐๑๔] บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิ เป็นไฉน

... นี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิ

[๑๐๑๕] วิจิกิจฉา เป็นไฉน

... นี้เรียกว่าวิจิกิจฉา

[๑๐๑๖] สีลัพพตปรามาส เป็นไฉน

... นี้เรียกว่าสีลัพพตปรามาส

[๑๐๑๗] สังโยชน์ ๓ นี้ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยสังโยชน์ ๓ นั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีสังโยชน์ ๓ นั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

สังโยชน์ ๓ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ โลภะ โทสะ โมหะที่ตั้ง อยู่ฐานเดียวกันกับสังโยชน์ ๓ นั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าสัมปยุตตเหตุอัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณ ส่วนกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะโทสะ โมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะโทสะโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ[๑๐๑๘] ธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นไฉน

โลภะ โทสะ โมหะที่เหลือ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอัน มรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ กิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกันกับโลภะโทสะโมหะ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะโทสะโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

[๑๐๑๙] ธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณ เป็นไฉน

เว้นสภาวธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม ที่เหลือซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

{๖๗๖} [๑๐๒๐] ธรรมเป็นเหตุให้ปฏิสนธิและจุติ เป็นไฉน

กุศลธรรมและอกุศลธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุให้ปฏิสนธิและจุติ

[๑๐๒๑] ธรรมเป็นเหตุให้ถึงนิพพาน เป็นไฉน

มรรค ๔ ที่เป็นโลกุตตระ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุให้ ถึงนิพพาน

[๑๐๒๒] ธรรมไม่เป็นเหตุให้ปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึง นิพพาน เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ธรรมเป็นกิริยาไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล และไม่ใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นเหตุให้ปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน{๖๗๗} [๑๐๒๓] ธรรมเป็นของเสกขบุคคล เป็นไฉน

มรรคที่เป็นโลกุตตระทั้ง ๔ และสามัญญผลเบื้องต่ำ ๓ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นของเสกขบุคคล

[๑๐๒๔] ธรรมเป็นของอเสกขบุคคล เป็นไฉน

อรหัตตผลเบื้องสูง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นของอเสกขบุคคล

[๑๐๒๕] ธรรมไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล เป็นไฉน

เว้นธรรมคือมรรค ๔ ผล ๔ เหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรมและ อัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคล{๖๗๘} [๑๐๒๖] ธรรมเป็นปริตตะ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมที่เป็นกามาวจรทั้งหมด คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นปริตตะ

[๑๐๒๗] ธรรมเป็นมหัคคตะ เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมที่เป็นรูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นมหัคคตะ[๑๐๒๘] ธรรมเป็นอัปปมาณะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัปปมาณะ{๖๗๙} [๑๐๒๙] ธรรมมีอารมณ์เป็นปริตตะ เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภปริตตธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นปริตตะ[๑๐๓๐] ธรรมมีอารมณ์เป็นมหัคคตะ เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภมหัคคตธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นมหัคคตะ[๑๐๓๑] ธรรมมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภอัปปมาณธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ{๖๘๐} [๑๐๓๒] ธรรมอย่างตํ่า เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ฐานเดียวกัน กับโลภะโทสะโมหะนั้น เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วยโลภะ โทสะโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันมีโลภะโทสะโมหะนั้น เป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอย่างต่ำ[๑๐๓๓] ธรรมอย่างปานกลาง เป็นไฉน

กุศลธรรมและอัพยากตธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมอย่างปานกลาง[๑๐๓๔] ธรรมอย่างประณีต เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอย่างประณีต

{๖๘๑} [๑๐๓๕] ธรรมมีสภาวะผิดและให้ผลแน่นอน เป็นไฉน

อนันตริยกรรม ๕ และนิยตมิจฉาทิฏฐิ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม มีสภาวะผิดและให้ผลแน่นอน

[๑๐๓๖] ธรรมมีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน เป็นไฉน

มรรคที่เป็นโลกุตตระทั้ง ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีสภาวะชอบ และให้ผลแน่นอน

[๑๐๓๗] ธรรมให้ผลไม่แน่นอน เป็นไฉน

เว้นธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ให้ผลไม่แน่นอน{๖๘๒} [๑๐๓๘] ธรรมมีมรรคเป็นอารมณ์ เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภอริยมรรคเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีมรรคเป็นอารมณ์

[๑๐๓๙] ธรรมมีเหตุคือมรรค เป็นไฉน

เว้นองค์แห่งมรรค เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วย องค์แห่งมรรคนั้นของท่านผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อ ว่าธรรมมีเหตุคือมรรค

สัมมาทิฏฐิของท่านผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค เป็นมรรคด้วย เป็น เหตุด้วย เว้นสัมมาทิฏฐิ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุตด้วย สัมมาทิฏฐินั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุคือมรรค

อโลภะ อโทสะ อโมหะของท่านผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุคือมรรค เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์อันสัมปยุต ด้วยอโลภะ อโทสะ อโมหะนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุคือมรรค

[๑๐๔๐] ธรรมมีมรรคเป็นอธิบดี เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดทำอริยมรรคให้เป็นอธิบดีเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีมรรคเป็นอธิบดี เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ของท่านผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรคที่กำลังเจริญมรรคมีวีมังสาเป็นอธิปไตย อันสัมปยุตด้วยวีมังสานั้น เว้นวีมังสา สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมี มรรคเป็นอธิบดี{๖๘๓} [๑๐๔๑] ธรรมเกิดขึ้นแล้ว เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิด เฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว เกิดขึ้นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ตั้งขึ้นแล้ว ตั้ง ขึ้นพร้อมแล้ว เกิดขึ้นแล้ว สงเคราะห์ด้วยส่วนที่เกิดขึ้นแล้ว คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดขึ้นแล้ว[๑๐๔๒] ธรรมยังไม่เกิดขึ้น เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดยังไม่เกิดขึ้นแล้ว ยังไม่เป็นแล้ว ยังไม่เกิดพร้อมแล้ว ยังไม่บังเกิดแล้ว ยังไม่บังเกิดเฉพาะแล้ว ยังไม่ปรากฏแล้ว ยังไม่เกิดขึ้นแล้ว

ยังไม่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่ เกิดขึ้นแล้ว สงเคราะห์ด้วยส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมยังไม่เกิดขึ้น

[๑๐๔๓] ธรรมจักเกิดขึ้น เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่ยังไม่ให้ผล ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ และรูป ซึ่งจักเกิดขึ้นเพราะกรรมแต่ง สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมจักเกิดขึ้น

{๖๘๔} [๑๐๔๔] ธรรมเป็นอดีต เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว อัสดงคตแล้ว ถึงความดับสูญแล้ว เกิดขึ้นแล้ว ปราศไป ล่วงไป สงเคราะห์ด้วยส่วนที่ล่วงไปแล้ว คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอดีต

[๑๐๔๕] ธรรมเป็นอนาคต เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดยังไม่เกิดแล้ว ยังไม่เป็นแล้ว ยังไม่เกิดพร้อมแล้ว ยัง ไม่บังเกิดแล้ว ยังไม่บังเกิดเฉพาะแล้ว ยังไม่ปรากฏแล้ว ยังไม่เกิดขึ้นแล้ว ยังไม่เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นแล้ว ยังไม่ตั้งขึ้นพร้อมแล้ว ยังไม่มาถึง สงเคราะห์ด้วยส่วนที่ยังไม่มาถึง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอนาคต[๑๐๔๖] ธรรมเป็นปัจจุบัน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเกิดแล้ว เป็นแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิด เฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว เกิดขึ้นแล้ว เกิดขึ้นพร้อมแล้ว ตั้งขึ้นแล้ว ตั้ง ขึ้นพร้อมแล้ว เกิดขึ้นเฉพาะแล้ว สงเคราะห์ด้วยส่วนที่เกิดขึ้นเฉพาะ แล้ว คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นปัจจุบัน

{๖๘๕} [๑๐๔๗] ธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภอดีตธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นอดีต

[๑๐๔๘] ธรรมมีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภอนาคตธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นอนาคต

[๑๐๔๙] ธรรมมีอารมณ์เป็นบัจจุบัน เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภปัจจุบันธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน

{๖๘๖} [๑๐๕๐] ธรรมเป็นภายใน เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นภายใน เป็นเฉพาะตน เกิดแต่ตน เป็นของเฉพาะ แต่ละบุคคล ที่อันกรรมอันประกอบด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองของสัตว์นั้น ๆ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นภายใน[๑๐๕๑] ธรรมเป็นภายนอก เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใด เป็นภายใน เป็นเฉพาะตน เกิดแต่ตน เป็นของ เฉพาะแต่ละบุคคล ที่อันกรรมอันประกอบด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองของ สัตว์อื่น ของบุคคลอื่นนั้น ๆ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายนอก[๑๐๕๒] ธรรมเป็นภายในและเป็นภายนอก เป็นไฉน

ธรรมทั้ง ๒ ประเภทนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายในและ เป็นภายนอก

{๖๘๗} [๑๐๕๓] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภธรรมเป็นภายในเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นภายใน

[๑๐๕๔] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอก เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภธรรมเป็นภายนอกเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นภายนอก

[๑๐๕๕] ธรรมมีอารมณ์เป็นภายในและเป็นภายนอก เป็นไฉน

ธรรมคือจิตและเจตสิกเหล่าใดปรารภธรรมเป็นภายในและเป็น ภายนอกเกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์เป็นภายในและ เป็นภายนอก{๖๘๘} [๑๐๕๖] ธรรมที่เห็นได้และกระทบได้ เป็นไฉน

รูปายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นได้และกระทบได้

[๑๐๕๗] ธรรมที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ เป็นไฉน

จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้[๑๐๕๘] ธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ รูปที่เห็นไม่ ได้กระทบไม่ได้ นับเนื่องในธัมมายตนะ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

จบ ติกนิกเขปะ

ทุกนิกเขปะ

(อภิธัมมทุกนิกเขปะ)

เหตุโคจฉกะ

{๖๘๙} [๑๐๕๙] ธรรมเป็นเหตุ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ กามาวจรเหตุ ๙ รูปาวจรเหตุ ๖ อรูปาวจรเหตุ ๖ โลกุตตรเหตุ ๖

{๖๙๐} [๑๐๖๐] บรรดาเหตุเหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ

[๑๐๖๑] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโลภะ เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัดนัก กิริยาที่ ไม่กำหนัดนัก ความไม่กำหนัดนัก ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ นี้ เรียกว่าอโลภะ[๑๐๖๒] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโทสะ เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษร้าย ความไมตรี กิริยาที่สนิทสนม ความสนิทสนม การเอ็นดู กิริยาที่เอ็นดู ความเอ็นดู ความแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ความสงสาร ความไม่พยาบาท ความไม่คิดเบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ นี้เรียกว่าอโทสะ[๑๐๖๓] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโมหะ เป็นไฉน

ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความรู้ในส่วนอดีต ความรู้ในส่วนอนาคต