เหตุโคจฉกะ เล่ม ๓๔

ทุกนิกเขปะ

(อภิธัมมทุกนิกเขปะ)

เหตุโคจฉกะ

{๖๘๙} [๑๐๕๙] ธรรมเป็นเหตุ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ กามาวจรเหตุ ๙ รูปาวจรเหตุ ๖ อรูปาวจรเหตุ ๖ โลกุตตรเหตุ ๖

{๖๙๐} [๑๐๖๐] บรรดาเหตุเหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ

[๑๐๖๑] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโลภะ เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัดนัก กิริยาที่ ไม่กำหนัดนัก ความไม่กำหนัดนัก ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ นี้ เรียกว่าอโลภะ[๑๐๖๒] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโทสะ เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษร้าย ความไมตรี กิริยาที่สนิทสนม ความสนิทสนม การเอ็นดู กิริยาที่เอ็นดู ความเอ็นดู ความแสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ความสงสาร ความไม่พยาบาท ความไม่คิดเบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ นี้เรียกว่าอโทสะ[๑๐๖๓] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโมหะ เป็นไฉน

ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความรู้ในส่วนอดีต ความรู้ในส่วนอนาคต

ความรู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความรู้ในปฏิจจสมุปปาทธรรมว่า เพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความ รู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญา เครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือ ประทีป ปัญญาเหมือนดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ที่ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าอโมหะสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า กุศลเหตุ ๓

{๖๙๑} [๑๐๖๔] บรรดาเหตุเหล่านั้น อกุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ โลภะ โทสะ โมหะ

[๑๐๖๕] บรรดาอกุศลเหตุ ๓ นั้น โลภะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความคล้อยตามอารมณ์ ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดค้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัด นักแห่งจิต ความอยาก ความสยบอยู่ ความหมกมุ่น ความใคร่ ความรักใคร่ ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ความไขว้เขว ความหลอกลวง ธรรมชาติที่ ผลิต ธรรมชาติที่ก่อให้เกิด ธรรมชาติที่ร้อยรัดใจ ธรรมชาติดุจข่ายดักใจ ธรรมชาติที่กำซาบใจ ธรรมชาติที่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ธรรมชาติดุจ เส้นด้ายร้อยใจ ธรรมชาติที่เกาะติดใจ ธรรมชาติที่เร่งเร้าใจ ธรรมชาติที่ เป็นเพื่อนใจ ธรรมชาติที่ตั้งความปรารถนา ธรรมชาติที่นำไปสู่ภพ ตัณหา ดุจป่า ตัณหาดุจละเมาะไม้ ความเชยชิด ความเสน่หา ความห่วงใย ความผูกพัน ความหวัง อาการที่หวัง ภาวะที่หวัง ความหวังในรูป

ความหวังในเสียง ความหวังในกลิ่น ความหวังในรส ความหวังในโผฏฐัพพะ ความหวังในลาภ ความหวังในทรัพย์ ความหวังในบุตร ความหวังในชีวิต ธรรมชาติที่กระหายอยาก ธรรมชาติที่กระหายอยากไปทั่ว ธรรมชาติที่ กระหายอยากยิ่ง ความกระหายอยาก อาการที่กระหายอยาก ภาวะที่ กระหายอยาก ความละโมบ อาการที่ละโมบ ภาวะที่ละโมบ ธรรมชาติ ที่เป็นเหตุซมซานไป ความใคร่ในอารมณ์ที่ดี ๆ ความกำหนัดในฐานะอัน ไม่ควร ความโลภเกินขนาด ความติดใจ อาการที่ติดใจ ความปรารถนา ความกระหยิ่มใจ ความปรารถนานัก ความอยากในกาม (กามตัณหา) ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่ (ภวตัณหา) ความอยากพ้นสภาพไปสู่ภาวะสูญ สลาย (วิภวตัณหา) ความอยากอยู่ในรูปภพ

(รูปตัณหา) ความอยากอยู่ใน อรูปภพ (อรูปตัณหา) ความอยากในภาวะที่ขาดสูญ (นิโรธตัณหา) ตัณหาในรูป ตัณหาในเสียง ตัณหาในกลิ่น ตัณหาในรส ตัณหาในโผฏฐัพพะ ตัณหาใน ธรรมารมณ์ กิเลสดุจห้วงนํ้าท่วมใจ (โอฆะ) กิเลสเครื่องประกอบใจ (โยคะ) กิเลสเครื่องร้อยรัดใจ (คันถะ) ความยึดมั่น ความอาวรณ์ กิเลสเครื่องกั้น กิเลสเครื่องปิดบัง กิเลสเครื่องผูก กิเลสที่เข้าไปทำจิตให้เศร้าหมอง กิเลส ที่นอนเนื่องในจิต กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิต ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ ความ ปรารถนาวัตถุมีอย่างต่าง ๆ รากเหง้าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิด แห่งทุกข์ บ่วงแห่งมาร เบ็ดแห่งมาร แดนแห่งมาร ตัณหาเหมือนแม่น้ำ ตัณหาเหมือนข่าย ตัณหาเหมือนเชือกหนัง ตัณหาเหมือนสมุทร อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ นี้เรียกว่าโลภะ[๑๐๖๖] บรรดาอกุศลเหตุ ๓ นั้น โทสะ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำความ

เสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนที่รักที่ชอบพอของเรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา” หรือ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความแค้นเคือง ความแค้นจัด ความโกรธเคือง ความขุ่นเคือง ความ พลุ้งพล่าน โทสะ ความคิดประทุษร้าย ความมุ่งคิดประทุษร้าย ความ ขุ่นจิต ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ สภาพที่คิดประทุษร้าย อาการที่คิดประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความพิโรธ ความแค้นจัด ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต มี ลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าโทสะ[๑๐๖๗] บรรดาอกุศลเหตุ ๓ นั้น โมหะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วนอดีต ความไม่รู้ใน ส่วนอนาคต ความไม่รู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความไม่รู้ใน ปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้โดยสมควร ความไม่รู้ตามเป็นจริง ความ ไม่แทงตลอด ความไม่ถือเอาโดยถูกต้อง ความไม่หยั่งลงโดยรอบคอบ ความไม่พินิจ ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้ประจักษ์ ความทรามปัญญา ความโง่เขลา ความไม่รู้ชัด ความหลง ความลุ่มหลง ความหลงใหล อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าโมหะสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอกุศลเหตุ ๓

{๖๙๒} [๑๐๖๘] บรรดาเหตุเหล่านั้น อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

อโลภะ อโทสะ อโมหะฝ่ายวิบากของสภาวธรรมที่เป็นกุศล หรือ อโลภะ อโทสะ อโมหะในเหล่าสภาวธรรมที่เป็นกิริยาอัพยากฤต สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าอัพยากตเหตุ ๓{๖๙๓} [๑๐๖๙] บรรดาเหตุเหล่านั้น กามาวจรเหตุ ๙ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า กามาวจรเหตุ ๙

[๑๐๗๐] บรรดาเหตุเหล่านั้น รูปาวจรเหตุ ๖ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่ารูปาวจรเหตุ ๖

[๑๐๗๑] บรรดาเหตุเหล่านั้น อรูปาวจรเหตุ ๖ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอรูปาวจรเหตุ ๖

{๖๙๔} [๑๐๗๒] บรรดาเหตุเหล่านั้น โลกุตตรเหตุ ๖ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ อัพยากตเหตุ ๓ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโลกุตตรเหตุ ๖

[๑๐๗๓] บรรดาโลกุตตรเหตุ ๖ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ

[๑๐๗๔] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโลภะ เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัด กิริยาที่ไม่ กำหนัด ความไม่กำหนัด ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ นี้เรียกว่า อโลภะ[๑๐๗๕] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโทสะ เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษ ร้าย ... ความไม่พยาบาท ความไม่เบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ นี้เรียก ว่าอโทสะ

[๑๐๗๖] บรรดากุศลเหตุ ๓ นั้น อโมหะ เป็นไฉน

ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ใน ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความรู้ในส่วนอดีต ความรู้ในส่วนอนาคต ความ รู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความรู้ในปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะ ธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความ เลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไป กำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือ ประทีป ปัญญาเหมือนดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้ชื่อว่าอโมหะสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่ากุศลเหตุ ๓

[๑๐๗๗] บรรดาโลกุตตรเหตุ ๖ นั้น อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

อโลภะ อโทสะ อโมหะฝ่ายวิบากแห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศล สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัพยากตเหตุ ๓

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าโลกุตตรเหตุ ๖

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุ

{๖๙๕} [๑๐๗๘] ธรรมไม่เป็นเหตุ เป็นไฉน

เว้นธรรมเป็นเหตุเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม ที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมไม่เป็นเหตุ

[๑๐๗๙] ธรรมมีเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดมีเหตุโดยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีเหตุ

[๑๐๘๐] ธรรมไม่มีเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุโดยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่มีเหตุ{๖๙๗} [๑๐๘๑] ธรรมสัมปยุตด้วยเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยเหตุ[๑๐๘๒] ธรรมวิปปยุตจากเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากเหตุ{๖๙๘} [๑๐๘๓] ธรรมเป็นเหตุและมีเหตุ เป็นไฉน

โลภะเป็นเหตุและมีเหตุโดยโมหะ โมหะเป็นเหตุและมีเหตุโดยโลภะ โทสะเป็นเหตุและมีเหตุโดยโมหะ โมหะเป็นเหตุและมีเหตุโดยโทสะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ทั้ง ๓ นั้นเป็นเหตุและมีเหตุโดยกันและกัน สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุและมีเหตุ[๑๐๘๔] ธรรมมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดมีเหตุโดยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น เว้นธรรมที่เป็นเหตุ เหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ

{๖๙๙} [๑๐๘๕] ธรรมเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ เป็นไฉน

โลภะเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุโดยโมหะ โมหะเป็นเหตุและ สัมปยุตด้วยเหตุโดยโลภะ

โทสะเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุโดยโมหะ โมหะเป็นเหตุและ สัมปยุตด้วยเหตุโดยโทสะ

อโลภะ อโทสะ อโมหะ ทั้ง ๓ นั้นเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุโดยกัน และกัน

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ

[๑๐๘๖] ธรรมสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น เว้นธรรมที่เป็น เหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ{๗๐๐} [๑๐๘๗] ธรรมไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุ แต่มีเหตุโดยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นเหตุแต่ มีเหตุ[๑๐๘๘] ธรรมไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุโดยธรรมที่เป็นเหตุเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ

จบ เหตุโคจฉกะ

จูฬันตรทุกะ

{๗๐๑} [๑๐๘๙] ธรรมมีปัจจัย เป็นไฉน

ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีปัจจัย[๑๐๙๐] ธรรมไม่มีปัจจัย เป็นไฉน

อสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีปัจจัย

{๗๐๒} [๑๐๙๑] ธรรมเป็นสังขตะ เป็นไฉน

ธรรมที่มีปัจจัยเหล่านั้น อันใดเล่า ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรม เป็นสังขตะ[๑๐๙๒] ธรรมเป็นอสังขตะ เป็นไฉน

ธรรมที่ไม่มีปัจจัยนั้น อันใดเล่า ธรรมนั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็น อสังขตะ

{๗๐๓} [๑๐๙๓] ธรรมที่เห็นได้ เป็นไฉน

รูปายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นได้

[๑๐๙๔] ธรรมที่เห็นไม่ได้ เป็นไฉน

จักขายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูป ที่เห็นไม่ได้ ที่กระทบไม่ได้ อันนับเนื่องในธัมมายตนะ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่เห็นไม่ได้{๗๐๔} [๑๐๙๕] ธรรมที่กระทบได้ เป็นไฉน

จักขายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่ กระทบได้

[๑๐๙๖] ธรรมที่กระทบไม่ได้ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปที่เห็นไม่ได้ กระทบไม่ได้ อันนับ เนื่องในธัมมายตนะ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมที่ กระทบไม่ได้{๗๐๕} [๑๐๙๗] ธรรมเป็นรูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นรูป

[๑๐๙๘] ธรรมไม่เป็นรูป เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมไม่เป็นรูป

{๗๐๖} [๑๐๙๙] ธรรมเป็นโลกิยะ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมประเภทที่ยังมีอาสวะ ซึ่ง เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นโลกิยะ[๑๑๐๐] ธรรมเป็นโลกุตตระ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นโลกุตตระ

{๗๐๗} [๑๑๐๑] ธรรมที่จิตบางดวงรู้ได้และที่จิตบางดวงรู้ไม่ได้ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือ ธรรมเหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม

เหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม เหล่าใด กายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้

ธรรมเหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือ ธรรมเหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม เหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใด โสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใด จักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ธรรมเหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้

หรือธรรมเหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือ ธรรมเหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม เหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใด ฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใด โสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ธรรมเหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือ ธรรมเหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม เหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใด

ชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใด ฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้

ธรรมเหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นจักขุวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใดจักขุวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นโสตวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือ ธรรมเหล่าใดโสตวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรม เหล่าใดกายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นฆานวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรม เหล่าใดฆานวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้ ธรรมเหล่าใด กายวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นชิวหาวิญญาณรู้ไม่ได้ หรือธรรมเหล่าใด ชิวหาวิญญาณรู้ได้ ธรรมเหล่านั้นกายวิญญาณรู้ไม่ได้สภาวธรรมเหล่านั้นชื่อว่าธรรมที่จิตบางดวงรู้ได้และที่จิตบางดวงรู้ ไม่ได้

จบ จูฬันตรทุกะ

อาสวโคจฉกะ

{๗๐๘} [๑๑๐๒] ธรรมเป็นอาสวะ เป็นไฉน

อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

{๗๐๙} [๑๑๐๓] บรรดาอาสวะ ๔ นั้น กามาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิด เพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อน คือความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่ากามาสวะ