กัมมกรณวรรค เล่ม ๒๐

พระบาลีสุตตันตปิฎก

อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. ปฐมปัณณาสก์

๑. กัมมกรณวรรค

๑.วัชชสูตร

ว่าด้วยโทษ ๒ อย่าง

{๒๔๗} [๖๑๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระกาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษมี ๒ อย่างนี้ โทษ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ โทษที่เป็นไปในปัจจุบัน ๑ โทษที่เป็นไปในภพหน้า ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทษที่เป็นไปโนปัจจุบันเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นพระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง แบบโบยด้วยหวายบ้าง แบบตีด้วยตะบองสั้นบ้าง แบบตัดมือบ้าง แบบตัดเท้าบ้าง แบบตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง แบบตัดหูบ้าง แบบตัดจมูกบ้าง แบบตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวนํ้าส้ม) บ้าง แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์)บ้าง แบบราหูมุข (ปากราหู) บ้าง แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง)บ้าง แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ) บ้าง แบบเอรกรัตติกะ (นุ่งหนังช้างหรือเหยียบหนังเคลื่อนที่) บ้าง แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งส่าย) บ้าง แบบเอเณยยกะ (ยีนกวาง) บ้าง แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด) บ้าง แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ) บ้าง แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงนํ้ากรด) บ้าง แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม) บ้าง แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง) บ้าง แบบราดด้วยนํ้ามันที่เดือดบ้าง แบบให้สุนัขกัดกินบ้าง แบบเสียบที่หลาวทั้งเป็นบ้าง แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง

เขามีความสงสัยอย่างนี้ว่า ‘เพราะบาปกรรมเช่นใดเป็นเหตุ พระราชาทั้งหลายจึงจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง ... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง ก็ถ้าเรานี้แลจะพึงทำบาปกรรมเช่นนั้น พระราชาทั้งหลายก็จะจับเรามาแล้วมาแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง ... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง’ ดังนี้ เขากลัวต่อโทษที่เป็นไปในปัจจุบัน จึงไม่เที่ยวแย่งชิงเครื่องสิ่งของที่คนอื่นนำไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าโทษที่เป็นไปในปัจจุบันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทษที่เป็นไปในภพหน้าเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมพิจารณานี้ดังนี้ว่า ‘วิบากอันเลวทรามของกายทุจริตเป็นโทษที่บุคคลจะพึงได้รับในภพหน้าโดยเฉพาะ วิบากอันเลวทรามของวจีทุจริตเป็นโทษที่บุคคลจะพึงได้รับในภพหน้าโดยเฉพาะ วิบากอันเลวทรามของมโนทุจริตเป็นโทษที่บุคคลจะพึงได้รับในภพหน้าโดยเฉพาะ ก็ถ้าเราจะพึงประพฤติทุจริต

ด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ ทุจริตบางอย่างนั้นก็จะเป็นเหตุให้เราหลังจากตายไปพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกได้’ ดังนี้ เขากลัวต่อโทษที่เป็นไปในภพหน้า จึงละกายทุจริต เจริญกายสุจริต ละวจีทุจริต เจริญวจีสุจริต ละมโนทุจริต เจริญมโนสุจริต บริหารตนให้สะอาด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าโทษที่เป็นไปในภพหน้าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษมี ๒ อย่างแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักกลัวโทษที่เป็นไปในปัจจุบัน จักกลัวโทษเป็นไปในภพหน้า จักเป็นคนขลาดต่อโทษ มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นของน่ากลัว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุเป็นเครื่องหลุดพ้นจากโทษทั้งมวลอันบุคคลผู้ขลาดต่อโทษ ผู้มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นของน่ากลัวจึงจะพึงหวังได้”

๒. ปธานสูตร

ว่าด้วยความเพียรซึ่งเกิดขึ้นได้ยากในโลก

{๒๔๘} [๖๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเพียรซึ่งเกิดได้ยากในโลกมี ๒ อย่าง ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความเพียรเพื่อทำให้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารเกิดขึ้นของคฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือน

(๒) ความเพียรเพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวงของผู้ที่ออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเพียรซึ่งเกิดได้ยากในโลกมี ๒ อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเพียร ๒ อย่างนี้ ความเพียรเพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวงจัดเป็นเลิศ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเริ่มตั้งความเพียรเพื่อสละคืนอุปธิทั้งปวง, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๓. ตปนียสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน

{๒๔๙} [๖๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนมี ๒ อย่าง ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

(๑) ทำแต่กายทุจริต (๒) มิได้ทำกายสุจริต

(๑) ทำแต่วจีทุจริต (๒) มิได้ทำวจีสุจริต

(๑) ทำแต่มโนทุจริต (๒) มิได้ทำมโนสุจริต

เขาเดือดร้อนอยู่ว่า ‘เราทำแต่กายทุจริต มิได้ทำกายสุจริต ทำแต่วจีทุจริต มิได้ทำวจีสุจริต ทำแต่มโนทุจริต มิได้ทำมโนสุจริต’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนมี ๒ อย่างนี้แล”

๔. อตปนียสูตร

ว่าด้วยธรรมไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน

{๒๕๐} [๖๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนมี ๒ อย่าง ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

(๑) ทำแต่กายสุจริต (๒) มิได้ทำกายทุจริต

(๑) ทำแต่วจีสุจริต (๒) มิได้ทำวจีทุจริต

(๑) ทำแต่มโนสุจริต (๒) มิได้ทำมโนทุจริต

เขาไม่เดือดร้อนอยู่ว่า ‘เราทำแต่กายสุจริต มิได้ทำกายทุจริต ทำแต่วจีสุจริต มิได้ทำวจีทุจริต ทำแต่มโนสุจริต มิได้ทำมโนทุจริต’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนมี ๒ อย่างนี้แล”

๕. อุปัญญาตสูตร

ว่าด้วยคุณของธรรม ๒ อย่าง

{๒๕๑} [๖๑๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรารู้ทั่วถึงคุณของธรรม ๒ อย่าง คือ ความเป็นผู้ไม่สันโดษในกุศลธรรม ๑ ความเป็นผู้ไม่ย่อหย่อนในความเพียร ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รู้กันว่าเราเริ่มตั้งความเพียรอันไม่ย่อหย่อนว่า ‘ถึงจะเหลืออยู่เพียงหนัง เอ็น และกระดูกก็ตาม ถึงเนื้อและเลือดในสรีระของเราจะเหือดแห้งไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อยังไม่บรรลุอิฏฐผลอันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมโพธิญาณอันเรานั้นได้บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท ธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอันเรานั้นได้บรรลุแล้วด้วยความไม่ประมาท ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้เธอทั้งหลายจะพึงเริ่มตั้งความเพียรอันไม่ย่อหย่อนว่า ‘ถึงจะเหลืออยู่เพียงหนัง เอ็น และกระดูกก็ตาม ถึงเนื้อและเลือดในสรีระของเราจะเหือดแห้งไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อ

ยังไม่บรรลุอิฏฐผลอันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่นานนักแม้เธอทั้งหลายก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการกันด้วยความรู้ยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จักเริ่มตั้งความเพียรอันไม่ย่อหย่อนว่า ‘ถึงจะเหลืออยู่เพียงหนัง เอ็น และกระดูกก็ตาม ถึงเนื้อและเลือดในสรีระของเราจะเหือดแห้งไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อยังไม่บรรลุอิฏฐผลอันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๖. สัญโญชนสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเห็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์

{๒๕๒} [๖๑๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีธรรม ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ การพิจารณาเห็นโดยความพอใจในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์๑ การพิจารณาเห็นด้วยอำนาจความเบื่อหน่ายในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้พิจารณาเห็นโดยความพอใจในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ ย่อมละราคะไม่ได้ ย่อมละโทสะไม่ได้ ย่อมละโมหะไม่ได้ เรากล่าวว่า ‘บุคคลยังละราคะไม่ได้ ยังละโทสะไม่ได้ ยังละโมหะไม่ได้ ย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส (ความคับแค้นใจ) ย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้พิจารณาเห็นด้วยอำนาจความเบื่อหน่ายในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ ย่อมละราคะได้ ย่อมละโทสะได้ ย่อมละโมหะได้ เรากล่าวว่า ‘บุคคลละราคะ ละโทสะ ละโมหะได้แล้ว ย่อมพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส ย่อมพ้นจากทุกข์ได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีธรรม ๒ อย่างนี้แล”

๗. กัณหสูตร

ว่าด้วยธรรมฝ่ายดำ

{๒๕๓} [๖๑๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายดำมี ๒ อย่างนี้ ธรรม ๒ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ อหิริกะ (ความไม่ละอายบาป) ๑ อโนตตัปปะ (ความไม่กลัวบาป) ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายดำมี ๒ อย่างนี้แล”

๘. สุกกสูตร

ว่าด้วยธรรมฝ่ายขาว

{๒๕๔} [๖๑๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาวมี ๒ อย่างนี้ ธรรม ๒ อย่าง คืออะไรบ้าง คือ หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาวมี ๒ อย่างนี้แล”

๙. จริยสูตร

ว่าด้วยจริยธรรมที่คุ้มครองโลก

{๒๕๕} [๖๒๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาว ๒ อย่างนี้ย่อมคุ้มครองโลกไว้ ธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าธรรมฝ่ายขาว ๒ อย่างนี้แลจะไม่คุ้มครองโลกไว้ ในโลกนี้ก็จะไม่ปรากฏว่า ‘เป็นแม่ เป็นน้า เป็นป้า เป็นภรรยาของอาจารย์ หรือว่าเป็นภรรยาของครู’ ชาวโลกก็จักถึงความสำส่อนไปทั่ว เหมือนกับพวกแพะกับพวกแกะ พวกไก่กับพวกสุกร พวกสุนัขบ้านกับสุนัขจิ้งจอก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะธรรมฝ่ายขาว ๒ อย่างนี้ยังคุ้มครองโลกอยู่ ฉะนั้น จึงยังปรากฏว่า ‘เป็นแม่ เป็นน้า เป็นป้า เป็นภรรยาของอาจารย์ หรือว่า เป็นภรรยาของครู’ อยู่”

๑๐. วัสสูปนายิกสูตร

ว่าด้วยวัสสูปนายิกา ๒ อย่าง

{๒๕๖} [๖๒๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วัสสูปนายิกามี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ วัสสูปนายิกาต้น ๑ วัสสูปนายิกาหลัง ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วัสสูปนายิกามี ๒ อย่างนี้แล”

จบ กัมมกรณวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. วัชชสูตร ๒. ปธานสูตร

๓. ตปนียสูตร ๔. อตปนียสูตร

๕. อุปัญญาตสูตร ๖. สัญโญชนสูตร

๗. กัณหสูตร ๘. สุกกสูตร

๙. จริยสูตร ๑๐. วัสสูปนายิกสูตร

๒. อธิกรณวรรค

ว่าด้วยพละ ๒ รวม ๓ นัย

{๒๕๗} [๖๒๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ปฏิสังขานพละ กำลังการพิจารณา

(๒) ภาวนาพละ กำลังการเจริญ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิสังขานพละเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า ‘วิบากของกายทุจริตแลเลวทรามทั้งในชาตินี้และในภพหน้า วิบากของวจีทุจริตเลวทรามทั้งในชาตินี้และในภพหน้า วิบากของมโนทุจริตเลวทรามทั้งในชาตินี้และในภพหน้า’ ครั้นเขาพิจารณาดังนี้แล้ว ย่อมละกายทุจริต เจริญกายสุจริต ย่อมละวจีทุจริต เจริญวจีสุจริต ย่อมละมโนทุจริต เจริญมโนสุจริต บริหารตนให้สะอาดอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปฏิสังขานพละดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภาวนาพละเป็นไฉน คือ ในพละ ๒ อย่างนั้นภาวนาพละเป็นพละของพระเสขะ ก็บุคคลนั้นอาคัยพละที่เป็นของพระเสขะย่อมละราคะ ละโทสะ ละโมหะได้เด็ดขาด ครั้นละราคะ ละโทสะ ละ