สรภสูตร เล่ม ๒๐

เดินจงกรมอยู่ ที่เดินจงกรมในสมัยนั้นของเราชื่อว่าเป็นของพระอริยเจ้า ถ้าเราผู้เป็นเช่นนี้ยืนอยู่... นั่งอยู่... นอนอยู่ที่นอนอันสูงใหญ่ในสมัยนั้นของเรา ชื่อว่าเป็นของพระอริยเจ้า ดูก่อนพราหมณ์ ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้านี้แลที่ทุกวันนี้เราได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก”

“น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญก็คนอื่นใครเล่านอกจากท่านพระโคดม ที่จักได้ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ที่เป็นของพระอริยเจ้าเห็นปานดังนี้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยากไม่ลำบาก

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิดบอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๔. สรภสูตร

ว่าด้วยอฐานะ ๓ อย่าง

{๕๐๔} [๙๓๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ปริพาชกชื่อสรภะสึกออกไปจากธรรมวินัยนี้ไม่นาน เขาพูดในบริษัทที่พระนครราชคฤห์อย่างนี้ว่า “ธรรมของพวกสมณศากยบุตรเรารู้ทั่วถึงแล้ว ก็แหละเพราะรู้ทั่วถึงธรรมของพวกสมณศากยบุตรแล้ว เราจึงได้สึกมาเสีย ถ้ามิเช่นนั้น เราก็จะไม่สึกมาจากธรรมวินัยนั้นเลย”

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ภิกษุมากรูปด้วยกันครองอันตรวาสกแล้วถือบาตร จีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครราชคฤห์ ภิกษุเหล่านั้นได้ยินสรภปริพาชกกำลังพูดในบริษัทที่พระนครราชคฤห์อย่างนี้ว่า “ธรรมของพวกสมณศากย บุตรเรารู้ทั่วถึงแล้ว ก็แหละเพราะเรารู้ทั่วถึงธรรมของพวกสมณศากยบุตรแล้ว เราจึงได้สึกมาเสีย ถ้ามิเช่นนั้น เราก็จะไม่สึกมาจากธรรมวินัยนั้นเลย”

[๙๔๐] ลำดับนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปริพาชกชื่อสรภะได้สึกไปจากธรรมวินัยนี้ไม่นาน เขาพูดในบริษัทที่พระนครราชคฤห์อย่างนี้ว่า ‘ธรรมของพวกสมณศากยบุตรเรารู้ทั่วถึงแล้ว ก็แหละเพราะเรารู้ทั่วถึงธรรมของพวกสมณศากยบุตรแล้ว เราจึงได้สึกมาเสีย ถ้ามิเช่นนั้น เราก็จะไม่สึกมาจากธรรมวินัยนั้นเลย’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพระกรุณาโปรดเสด็จไปหาสรภปริพาชกยังปริพาชการาม ฝั่งแม่นํ้าสัปปินีด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่พักผ่อนเสด็จไปหาสรภปริพาชกยังปริพาชการาม ฝั่งแม่น้ำสัปปินี ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ลาดไว้ แล้วตรัสถามสรภปริพาชกว่า “ดูก่อนสรภะ ท่านพูดว่า ‘ธรรมของพวกสมณศากยบุตรเรารู้ทั่วถึงแล้ว ก็แหละเพราะเรารู้ทั่วถึงธรรมของพวกสมณศากยบุตรแล้ว เราจึงได้สึกมาเสีย ถ้ามิเช่นนั้น เราก็จะไม่สึกมาจากธรรมวินัยนั้นเลย’ ดังนี้ จริงหรือ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สรภปริพาชกได้นิ่งเสีย

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะสรภปริพาชกเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “จงพูดเถิดสรภะ ธรรมของพวกสมณศากยบุตรท่านรู้ทั่วถึงแล้วอย่างไร ถ้าความรู้ทั่วถึง

ธรรมนั้นของท่านจักยังไม่บริบูรณ์ เราก็จักช่วยทำให้บริบูรณ์ ถ้าความรู้ทั่วถึงธรรมนั้นของท่านจักบริบูรณ์ เราก็จักอนุโมทนา” แม้ครั้งที่ ๒ สรภปริพาชก ก็ได้นิ่งเสีย

[๙๔๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนสรภะ ธรรมของพวกสมณศายบุตรเราบัญญัติไว้ จงพูดเถิด สรภะ ธรรมของพวกสมณศากยบุตรท่านรู้ทั่วถึงแล้วอย่างไร ถ้าความรู้ทั่วถึงธรรมนั้นของท่านจักยังไม่บริบูรณ์ เราจักช่วยทำให้บริบูรณ์ ถ้าความรู้ทั่วถึงธรรมนั้นของท่านจักบริบูรณ์ เราก็จักอนุโมทนา” แม้ครั้งที่ ๓ สรภปริพาชกก็ได้นิ่งเสีย

ครั้งนั้นแล ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกะสรภปริพาชกว่า “ดูก่อนอาวุโสสรภะ พระสมณโคดมทรงประทานโอกาสแก่ท่านทุกคราวที่ท่านขอพระองค์ท่านจงพูดเถิด อาวุโสสรภะ ธรรมของพวกสมณศายบุตรท่านรู้ทั่วถึงแล้วอย่างไร ถ้าความรู้ทั่วถึงของท่านจักยังไม่บริบูรณ์ พระสมณโคดมก็จักช่วยทำให้บริบูรณ์ แต่ถ้าความรู้ทั่วถึงของท่านจักบริบูรณ์ พระสมณโคดมก็จักอนุโมทนา” เมื่อปริพาชกเหล่านั้นได้พูดอย่างนั้นแล้ว สรภปริพาชกนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไปลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าสรภปริพาชกนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไป จึงได้ตรัสกะปริพาชกเหล่านั้นว่า

“ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ผู้ใดแลพึงกล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ยังไม่ได้ตรัสรู้ธรรมเหล่านี้’ เราก็จะไต่ถามซักไซ้ไล่เลียงผู้นั้นในธรรมนั้นได้ด้วยดี ผู้นั้นแลเมื่อถูกไต่ถามซักใซ้ไล่เลียงด้วยดี มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่จะไม่พึงถึงฐานะ ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พูดกลบเกลื่อนหรือพูดนอกเรื่องเสีย ๑ แสดงความโกรธความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา ๑ นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไปเหมือนกับสรภปริพาชก ๑ ข้อนี้มิใช่ฐานะมิใช่โอกาส

ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ผู้ใดแลพึงกล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพระขีณาสพ มีอาสวะเหล่านี้ยังไม่สิ้นแล้ว’ เราพึงไต่ถามซักไซ้ไล่เลียงผู้นั้นในเรื่องอาสวะนั้นด้วยดี ผู้นั้นแลเมื่อถูกเราไต่ถามซักไซ้ไล่เลียงด้วยดี มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่จะไม่พึงถึงฐานะ ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พูดกลบเกลื่อนหรือพูดนอกเรื่องเสีย ๑ แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และ ความไม่พอใจออกมา ๑ นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไปเหมือนกับสรภปริพาชก ๑[๙๔๒] ดูก่อนปริพาชกทั้งหลาย ผู้ใดแลพึงกล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ก็ท่านแสดงธรรมเพื่อประโยชน์อันใด ประโยชน์อันนั้นไม่นำออกเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามได้จริง’

เราพึงไต่ถามซักไซ้ไล่เลียงผู้นั้นในเรื่องนั้นด้วยดี ผู้นั้นแลเมื่อถูกเราไต่ถามซักไซ้ไล่เลียงด้วยดี มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลย ที่จะไม่พึงถึงฐานะ ๓ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พูดกลบเกลื่อนหรือพูดนอกเรื่องเสีย ๑ แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา ๑ นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไปเหมือนกับสรภปริพาชก ๑ครั้งนั้นแล พระผู้มีภาคเจ้าได้ทรงบันลือสีหนาท ณ ปริพาชการาม ฝั่งแม่นํ้าสัปปินี ๓ ครั้งแล้ว เสด็จขึ้นสู่เวหาส ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปแล้วไม่นาน ต่างก็ใช้ปฏักคือวาจาทิ่มแทงสรภปริพาชกรอบข้างว่า “ดูก่อนสรภะ สุนัขจิ้งจอกแก่ในป่าใหญ่ถึงคิดว่า ‘จักบันลือสีหนาท’ ก็ย่อมบันลือเป็นสุนัขจิ้งจอกอยู่นั่นเอง จะบันลือไม่ต่าง สุนัขจิ้งจอกไปได้เลย แม้ฉันใด ตัวท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน คิดว่า ‘นอกจากพระสมณโคดม เราก็บันลือลีหนาทได้’ ก็บันลือได้เหมือนสุนัขจิ้งจอก บันลือไม่

ต่างสุนัขจิ้งจอกไปได้เลย ดูก่อนสรภะ ลูกไก่น้อยคิดว่า ‘จักขันให้เหมือนพ่อไก่’ ก็ย่อมขันได้อย่างลูกไก่น้อยอยู่นั่นเอง แม้ฉันใด ตัวท่านก็ฉันนั้นเหมือนกันแลคิดว่า ‘นอกจากพระสมณโคดม เราจักขันได้เหมือนพ่อไก่’ แต่ก็ขันได้เหมือนลูกไก่น้อยอยู่นั่นเอง ดูก่อนสรภะ โคผู้ย่อมเข้าใจว่าในโรงโค ที่ว่างเปล่า ตนต้องบันลือได้อย่างหนักแน่น แม้ฉันใด ตัวท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเข้าใจว่านอกจากพระสมณโคดม ตนต้องบันลือได้อย่างหนักแน่น”

ครั้งนั้นแล ปริพาชกเหล่านั้นต่างช่วยกันใช้ปฏักคือวาจา ทิ่มแทงสรภปริพาชกรอบข้าง

๕. เกสปุตตสูตร

ว่าด้วยหลักแห่งความเชื่อ ๑๐ ประการ

{๕๐๕} [๙๔๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงนิคมของชาวกาลามะชื่อว่าเกสปุตตนิคม พวกกาลามโคตร ชาวเกสปุตตนิคมได้สดับข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล ได้เสด็จมาถึงเกสปุตตนิคมแล้วโดยลำดับ ก็แลชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นแลขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และ