เกสีสูตร เล่ม ๒๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่เปรียบด้วยอสรพิษ ๔ ประเภทนี้แล

มีปรากฏอยู่ในโลก”

จบ วลาหกวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมวลาหกสูตร ๒. ทุติยวลาหกสูตร

๓. กุมภสูตร ๔. อุทกรหทสูตร

๕. อัมพสูตร ๖. ทุติยอัมพสูตร

๗. มูสิกสูตร ๘. พลิพัททสูตร

๙. รุกขสูตร ๑๐. อาสีวิสสูตร

(๑๒) ๒. เกสีวรรค

๑. เกสีสูตร

ว่าด้วยนายเกสีผู้ฝึกม้า

{๑๑๑} [๑๑๑] ครั้งนั้นแล สารถีผู้ฝึกม้าชื่อเกสี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถีงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า “ดูก่อนเกสี ท่านเป็นผู้ที่คนเขารู้กันดีว่าเป็นสารถีฝึกม้า ก็ท่านฝึกหัดม้าฝึกอย่างไร”

เกสีสารถีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ฝึกหัดม้าฝึก

ด้วยวิธีละม่อมบ้าง ด้วยวิธีรุนแรงบ้าง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรงบ้าง”

“ดูก่อนเกสี ถ้าม้าฝึกของท่านไม่เข้าระเบียบฝึกหัดด้วยวิธีละม่อม ด้วยวิธีรุนแรง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง ท่านจะทำอย่างไรกะมัน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าม้าฝึกของข้าพระองค์ไม่เข้าระเบียบฝึกหัดด้วยวิธีละม่อม ด้วยวิธีรุนแรง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง ก็ฆ่ามันเสียเลยพระพุทธเจ้าข้า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะคิดว่า ‘การถูกตำหนิโทษอย่าได้มีแก่ตระกูลอาจารย์ของเราเลย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นสารถีฝึกคนชั้นเยี่ยม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกคนที่ควรฝึกอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนเกสี เราเองก็ฝึกคนที่ควรฝึกด้วยวิธีละม่อมบ้าง ด้วยวิธีรุนแรงบ้าง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรงบ้าง

ดูก่อนเกสี ในวิธีฝึกเหล่านั้น การฝึกดังต่อไปนี้เป็นวิธีละม่อม คือ

กายสุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งกายสุจริตเป็นดังนี้ วจีสุจริตเป็นดังนี้ผลวิบากแห่งวจีสุจริตเป็นดังนี้ มโนสุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งมโนสุจริตเป็นดังนี้ เทวดาเป็นดังนี้ มนุษย์เป็นดังนี้

ดูก่อนเกสี ในวิธีฝึกเหล่านั้น การฝึกดังต่อไปนี้เป็นวิธีรุนแรง คือ กาย

ทุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งกายทุจริตเป็นดังนี้ วจีทุจริตเป็นดังนี้

ผลวิบากแห่งวจีทุจริตเป็นดังนี้ มโนทุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งมโนทุจริตเป็นดังนี้ นรกเป็นดังนี้ กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเป็นดังนี้ ปิตติวิสัย (แดนเปรต)เป็นดังนี้

ดูก่อนเกสี ในวิธีฝึกเหล่านั้น การฝึกดังต่อไปนี้เป็นวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรงคือ กายสุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งกายสุจริตเป็นดังนี้ กายทุจริตเป็นดังนี้ผลวิบากแห่งกายทุจริตเป็นดังนี้ วจีสุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งวจีสุจริตเป็นดังนี้ วจีทุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งวจีทุจริตเป็นดังนี้ มโนสุจริตเป็นดังนี้ผลวิบากแห่งมโนสุจริตเป็นดังนี้ มโนทุจริตเป็นดังนี้ ผลวิบากแห่งมโนทุจริต

เป็นดังนี้ เทวดาเป็นดังนี้ มนุษย์เป็นดังนี้ นรกเป็นดังนี้ กำเนิดสัตว์

ดิรัจฉานเป็นดังนี้ ปิตติวิสัยเป็นดังนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าคนที่ควรฝึกของพระองค์ไม่เข้าระเบียบ

ฝึกหัดด้วยวิธีละม่อม ด้วยวิธีรุนแรง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงทำอย่างไรกะเขา”

“ดูก่อนเกสี ถ้าคนที่ควรฝึกของเราไม่เข้าระเบียบฝึกหัดด้วยวิธีละม่อมด้วยวิธีรุนแรง ด้วยวิธีทั้งละม่อมทั้งรุนแรง เราก็จะฆ่าเขาเสีย”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปาณาติบาตไม่เหมาะแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า

เลย ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราก็จะฆ่าเขาเสีย’ ดังนี้เล่า”

“จริง เกสี ปาณาติบาตไม่เหมาะแก่ตถาคต ก็แต่ว่าคนที่ควรฝึกคนใด

ไม่เข้าถึงระเบียบฝึกหัดด้วยวิธีละม่อม ด้วยวิธีรุนแรง ด้วยวิธีทั้งละม่อม ทั้งรุนแรง ตถาคตก็จะไม่สำคัญคนนั้นว่าควรว่ากล่าวควรสั่งสอน แม้เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็จะไม่สำคัญเขาว่าควรว่ากล่าวควรสั่งสอน ดูก่อนเกสี ข้อที่ตถาคตไม่สำคัญเขาว่าควรว่ากล่าวควรสั่งสอน แม้เพื่อนพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็ไม่สำคัญเขาว่าควรว่ากล่าวควรสั่งสอน นี้แลเป็นการฆ่าอย่างดีในอริยวินัย”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่พระตถาคตไม่สำคัญคนที่ควรฝึกว่าควรว่า

กล่าวควรสั่งสอน แม้เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็ไม่สำคัญเขาว่าควรว่ากล่าวควรสั่งสอน นั้นแลเป็นการฆ่าอย่างดีแน่นอน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก

พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทางหรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้ง

พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๒. ชวสูตร

ว่าด้วยคุณสมบัติ ๔ ประการของม้าต้นกับของภิกษุ

{๑๑๒} [๑๑๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยตัวงามของพระราชาประกอบด้วยองค์คุณ ๔ ประการ ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้นนับว่าเป็นราชพาหนะได้ องค์คุณ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ซื่อตรง (๒) ว่องไว

(๓) อดทน (๔) สงบเสงี่ยม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายม้าอาชาไนยตัวงามของพระราชาประกอบด้วยองค์คุณ๔ ประการนี้แล ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเป็นผู้

ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรทำอัญชลี

เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ฉันนั้นเหมือนกันแล ธรรม

๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความซื่อตรง (๒) ความว่องไว

(๓) ความอดทน (๔) ความสงบเสงี่ยม