ทีปสูตร เล่ม ๑๙

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดีอยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก (พึงขยายเนื้อความให้พิสดารจนกระทั่งถึงย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก){๑๓๒๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ความไหวหรือความเอียงแห่งกายก็ดี ความหวั่นไหวหรือความกวัดแกว่งแห่งจิตก็ดีย่อมไม่มี”

๘. ปทีโปปมสูตร

ว่าด้วยอานิสงส์แห่งการเจริญอานาปานสติสมาธิ

{๑๓๒๗} [๙๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

{๑๓๒๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก ... (พึงขยายเนื้อความให้พิสดารจนกระทั่งถึงย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่า เราจักพิจารณา เห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออานาปานสติสมาธิ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

{๑๓๒๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อก่อนตรัสรู้ ครั้งเราเป็นโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ ก็อยู่ด้วยวิหารธรรมนี้โดยมาก เมื่อเราอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้โดยมาก กายก็ไม่ลำบาก จักษุก็ไม่ลำบาก และจิตของเราก็หลุดพ้นจากอาสวะ ทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น{๑๓๓๐} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘แม้กายของเรา ไม่พึงลำบาก จักษุของเราไม่พึงลำบาก และจิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะ ทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี{๑๓๓๑} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงละความระลึกและความดำริที่อาศัยเรือน ให้ได้’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

{๑๓๓๒} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

{๑๓๓๔} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและในสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

{๑๓๓๕} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเป็นผู้มีอปฏิกูลสัญญาทั้งในสิ่งที่ปฏิกูลทั้งในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

{๑๓๓๖} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเว้นสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้นเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๓๗} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๓๘} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดีเพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๓๙} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดีเพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๐} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เราพึงเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข

มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดีเพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๑} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เพราะล่วงรูป สัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เราพึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนฺโตอากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดีเพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๒} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เราพึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนุตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๓} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เราพึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๔} ถ้าแม้ภิกษุหวังว่า ‘เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เราพึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่’ ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย {๑๓๔๕} ถ้าแม้ภิกษุจำนงว่า ‘เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เราพึงเข้า <*> สัญญาเวทยิตนิโรธ ” ก็พึงมนสิการอานาปานสติสมาธินี้แหละให้ดี

{๑๓๔๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ภิกษุนั้น ถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ทุกขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวย

เวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’

{๑๓๔๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปนํ้ามันอาศัยนํ้ามันและไส้จึงลุกโพลงอยู่ได้ เพราะสิ้นนํ้ามันและไส้นั้น ทั้งไม่เติมน้ำมันและไส้ใหม่ ย่อมเป็นประทีปหมดเชื้อดับไป ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’ ดังนี้”

๙. เวสาลีสูตร

ว่าด้วยการเจริญอสุภกัมมัฏฐาน

{๑๓๔๘} [๙๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรื่องอสุภกถา ตรัสสรรเสริญคุณแห่งอสุภกัมมัฏฐาน ตรัสสรรเสริญคุณแห่งการเจริญอสุภกัมมัฏฐานแก่ภิกษุทั้งหลายโดยอเนกปริยาย