กุณฑลิยสูตร เล่ม ๑๙

{๓๙๓} เมื่อภิกษุนั้นเจริญโพชฌงค์ ๗ ประการนี้อยู่ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุที่เรียกว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อตรัสรู้ฉะนี้แล”

๖. กุณฑลิยสูตร

ว่าด้วยตถาคตมีวิชชาและวิมุตติเป็นผลานิสงส์

{๓๙๔} [๑๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอัญชนมฤคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต ครั้งนั้นแล กุณฑลิยปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นคนชอบเที่ยวไปในอาราม ชอบเข้าสังคมหลังจากอาหาร ข้าพเจ้าผู้บริโภคอาหารเช้าแล้วจะมี

อาจาระดังนี้ ข้าพเจ้าชอบเดินเล่นวนเวียนไปมาจากอารามสู่อาราม จากอุทยานสู่อุทยาน ณ ที่นั้น ๆ ข้าพเจ้าเห็นสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวถ้อยคำ ซึ่งมีวาทะและการเปลื้องวาทะว่าดังนี้เป็นอานิสงส์ และมีโทษแห่งวาทะเป็นอานิสงส์ ส่วนท่านพระโคดมมีอะไรเป็นอานิสงส์อยู่เล่า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนกุณฑลิยะ ตถาคตมีวิชชาและวิมุตติเป็นผลานิสงส์อยู่แล”

{๓๙๕} “พระโคดมผู้เจริญ ก็ธรรมเหล่าไหนที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้”

“ดูก่อนกุณฑลิยะ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้”

“พระโคดมผู้เจริญ ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้”

“ดูก่อนกุณฑลิยะ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้”

“พระโคดมผู้เจริญ ก็ธรรมเหล่าไหนที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ได้”

“ดูก่อนกุณฑลิยะ สุจริต ๓ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ได้”

“พระโคดมผู้เจริญ ก็ธรรมเหล่าไหนที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์ได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า {๓๙๖} “ดูก่อนกุณฑลิยะ อินทรียสังวร อัน บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมทำสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์ได้ อินทรียสังวร

อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไรเล่า ย่อมทำสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์ได้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปที่ชอบใจด้วยจักษุแล้วย่อมไม่เพ่งเล็ง ไม่ขึ้งเคียด ไม่ยังความยินดีให้เกิด และกายของเธอก็คงที่ จิตก็คงที่ มั่นคงดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้ว อนึ่ง เธอเห็นรูปที่ไม่ชอบใจด้วยจักษุแล้ว ก็ไม่เก้อ ไม่มีจิต ไม่มั่นคง ไม่เสียใจ ไม่มีใจพยาบาท และกายของเธอก็คงที่ จิตก็คงที่ มั่นคง ดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้ว

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรส ด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ชอบใจด้วยมโน แล้วย่อมไม่เพ่งเล็ง ไม่ขึ้งเคียด ไม่ยังความยินดีให้เกิด และกายของเธอก็คงที่ จิตก็คงที่ มั่นคงดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้ว อนึ่ง เธอรู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ไม่ชอบใจด้วยมโนแล้วก็ไม่เก้อ ไม่มีจิตไม่มั่นคง ไม่เสียใจ ไม่มีใจพยาบาท และกายของเธอก็คงที่ จิตก็คงที่ มั่นคงดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้วดูก่อนกุณฑลิยะ เพราะเหตุที่ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้คงที่ ไม่เสียใจ ไม่มีใจพยาบาทในเพราะรูปทั้งที่ชอบใจและไม่ชอบใจ กายของเธอจึงคงที่ จิตก็คงที่

มั่นคงดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้ว เพราะเหตุที่ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว เป็นผู้คงที่ ไม่เสียใจ ไม่มีใจพยาบาทในเพราะธรรมารมณ์ทั้งที่ชอบใจและไม่ชอบใจ กายของเธอจึงคงที่ จิตก็คงที่ มั่นคงดีในภายใน หลุดพ้นดีแล้ว ดูก่อนกุณฑลิยะ อินทรียสังวร อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์ได้อย่างนี้แลดูก่อนกุณฑลิยะ {๓๙๗} ก็สุจริตเหล่านั้นอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไรเล่า ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ได้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญกายสุจริตเพื่อละกายทุจริต เจริญวจีสุจริตเพื่อละวจีทุจริต เจริญมโนสุจริตเพื่อละมโนทุจริต ดูก่อนกุณฑลิยะ สุจริต ๓ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมยังสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ได้

ดูก่อนกุณฑลิยะ {๓๙๘} สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อย่างไรเล่า ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียรมีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑ ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ๑ ดูก่อนกุณฑลิยะ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล

ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ได้ดูก่อนกุณฑลิยะ {๓๙๙} โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อย่างไรเล่า ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนกุณฑลิยะ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์ได้”

{๔๐๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว กุณฑลิยปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดม ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๗. กูฏาคารสูตร

ว่าด้วยผู้เจริญโพชฌงค์ย่อมน้อมไปสู่นิพพาน

{๔๐๑} [๑๘๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กลอนเรือนยอดชนิดใดชนิดหนึ่งบรรดามีทั้งหมดนั้นย่อมทอดไปสู่ยอด โน้มไปที่ยอด รวมลงที่ยอด แม้ฉันใด ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

{๔๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่ อย่างไรเล่า ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญโพชฌงค์ ๗ ทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากอยู่อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”

๘. อุปวาณสูตร

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗ ที่ปรารภดีแล้วทำให้อยู่ผาสุก

{๔๐๓} [๑๘๙] สมัยหนึ่ง ท่านพระอุปวาณะกับท่านพระสารีบุตรอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็นแล้วเข้าไปหาท่านพระอุปวาณะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอุปวาณะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระอุปวาณะว่า “ท่านอุปวาณะผู้มีอายุ ภิกษุจะรู้ไหมว่า ‘โพชฌงค์ ๗ ที่เราปรารภดีแล้วอย่างนี้ด้วยการทำไว้ในใจ โดยแยบคาย เฉพาะตนย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นผาสุก”