๒. สัมผัสสสูตร เล่ม ๑๖

๓. ธาตุสังยุต

๑. นานัตตวรรค

หมวดว่าด้วยความต่าง

๑. ธาตุนานัตตสูตร

ว่าด้วยความต่างกันแห่งธาตุ

{๓๓๓}[๘๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความต่างกันแห่งธาตุแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงตั้งใจฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

{๓๓๔}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความต่างกันแห่งธาตุเป็นไฉน คือ จักขุธาตุรูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุคันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุโผฎฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ นี้เราเรียกว่า ความต่างแห่งธาตุ (๑)

๒. ผัสสนานัตตสูตร

Cว่าด้วยความต่างกันแห่งผัสสะ

{๓๓๕}[๘๖]สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความต่างกัน

แห่งผัสสะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็

ความต่างกันแห่งธาตุเป็นไฉน คือ จักขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุกายธาตุ มโนธาตุ นี้เราเรียกว่าความต่างกันแห่งธาตุ

{๓๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความต่างกันแห่งผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุเป็นไฉน คือ จักขุสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยจักขุธาตุ โสตสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยโสตธาตุ ฆานสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยฆานธาตุ ชิวหาสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยชิวหาธาตุ กายสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยกายธาตุ มโนสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยมโนธาตุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายความต่างกันแห่งผัสสะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุอย่างนี้แล” (๒)

๓. โนผัสสนานัตตสูตร

ว่าด้วยความต่างแห่งผัสสะหามิได้

{๓๓๗}[๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความต่างกัน

แห่งผัสสะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ แต่ความต่างกันแห่ง

ธาตุจะเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะหามิได้ ความต่างกันแห่ง

ธาตุเป็นไฉน คือ จักขุธาตุ ... มโนธาตุ นี้เราเรียกว่าความต่างกันแห่งธาตุ

{๓๓๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความต่างกันแห่งผัสสะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ แต่ความต่างกันแห่งธาตุเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะหามิได้ เป็นไฉน คือ จักขุสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยจักขุธาตุแต่จักขุธาตุเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุสัมผัสหามิได้ ... มโนสัมผัสเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยมโนธาตุ แต่มโนธาตุเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนสัมผัสหามิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความต่างกันแห่งผัสสะเกิดขึ้นได้เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุแต่ความต่างกันแห่งธาตุเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะหามิได้ อย่างนี้แล” (๓)