๑๐. อริยสาวกสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๖

พร้อมด้วยทิฏฐิ, บ้าง 'ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ’ บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้’ บ้าง‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้, บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’ บ้าง ‘เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส’ บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพพาน, บ้าง (๙)

๑๐. ทุติยอริยสาวกสูตร

ว่าด้วยผู้ที่เป็นอริยสาวก สูตรที่ ๒

{๑๘๓}[๕๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าประหับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมไม่มีความสงสัยอย่างนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี อะไรจึงมีเพราะอะไรเกิดขึ้น อะไรจึงเกิดขึ้นหรือหนอ คือ เมื่ออะไรมี สังขารจึงมีเมื่ออะไรมี วิญญาณจึงมี เมื่ออะไรมี นามรูปจึงมี เมื่ออะไรมี สฬายตนะจึงมี เมื่ออะไรมี ผัสสะจึงมี เมื่ออะไรมี เวทนาจึงมี เมื่ออะไรมี ตัณหาจึงมี เมื่ออะไรมี อุปาทานจึงมี เมื่ออะไรมี ภพจึงมี เมื่ออะไรมี ชาติจึงมีเมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี’

{๑๘๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่แท้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมมีญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่นว่า ‘เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น คือ เมื่ออวิชชามี สังขารจึงมี เมื่อสังขารมีวิญญาณจึงมี เมื่อวิญญาณมี นามรูปจึงมี เมื่อนามรูปมี สฬายตนะจึงมี เมื่อสฬายตนะมี ผัสสะจึงมี เมื่อผัสสะมี เวทนาจึงมี เมื่อเวทนามี ตัณหาจึงมี เมื่อตัณหามี อุปาทานจึงมี เมื่ออุปาทานมี ภพจึงมี เมื่อภพมี ชาติจึงมี เมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี,อริยสาวกนั้นย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า ‘โลกนี้ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้’

{๑๘๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมไม่มีความสงสัยอย่างนี้ว่า ‘เมื่ออะไรไม่มี อะไรจึงไม่มี เพราะอะไรดับ อะไรจึงดับหนอ คือ

เมื่ออะไรไม่มี สังขารจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี วิญญาณจึงไม่มี) เมื่ออะไรไม่มีนามรูปจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงไม่มีเมื่ออะไรไม่มี เวทนาจึงไม่มี เมื่ออะไรไม่มี ตัณหาจึงไม่มี ... อุปาทานจึงไม่มี... ภพจึงไม่มี ... ชาติจึงไม่มี ... เมื่ออะไรไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี’

{๑๘๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่แท้ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมมีญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่นว่า ‘เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับสิ่งนี้จึงดับ คือ (เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารจึงไม่มี เมื่อสังขารไม่มี วิญญาณจึงไม่มี) เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี... เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี อริยสาวกนั้นย่อมรู้ประจักษ์อย่างนี้ว่า‘โลกนี้ย่อมดับอย่างนี้’

{๑๘๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อริยสาวกรู้ทั่วถึงเหตุเกิดและความดับไปแห่งโลกตามความเป็นจริงอย่างนี้ ในกาลนั้น อริยสาวกนี้เราเรียกว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ บ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ’ บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้’ บ้าง ‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’บ้าง ‘เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส’บ้าง‘ผู้อยู่ชิดประตู

อมตนิพพาน’ บ้าง (๑๐)

จบ คหปติวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.ปัญจเวรภยสูตร ๒. ทุติยปัญจเวรภยสูตร

๓. ทุกขสูตร ๔. โลกสูตร

๕. ญาติกสูตร ๖. อัญญตรพราหมณสูตร

๗. ชาณุสโสณิสูตร ๘. โลกายติกสูตร

๙.อริยสาวกสูตร ๑๐. ทุติยอริยสาวกสูตร

๖. ทุกขวรรค

๑. ปริวีมังสนสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ

{๑๘๘}[๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม

ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล ภิกษุเมื่อพิจารณา

พึงพิจารณาเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ธรรมทั้งหลายของพวก

ข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้าขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เธอ

ทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๑๘๙}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาว่า‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นในโลนี้ มีอะไรเป็นเหตุมีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี เมื่ออะไรไม่มี ชรามรณะจึงไม่มีหนอ, ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ย่อมรู้ทั่วถึงว่า ‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นใน