๗. ขัชชนิยสูตร เล่ม ๑๗

คือ ความเกิดแห่งสักกายะ ความดับแห่งสักกายะ และ

อริยมรรคประกอบด้วยองค์ ๘ อันให้ถึงความสงบทุกข์

เมื่อนั้น เทวดาทั้งหลายถึงจะเป็นผู้มีอายุยืน มีรัศมี

มียศ ก็ยังกลัว ถึงความสะดุ้ง เหมือนหมู่มฤคสะดุ้งกลัว

ราชสีห์ฉะนั้น

เพราะได้สดับถ้อยคำของพระอรหันต์ผู้หลุดพ้นผู้คงที่ว่า

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่าพวกเราไม่เที่ยง ไม่ล่วงพ้น

สักกายะไปได้’ ดังนี้

๗. ขัชชนิยสูตร

ว่าด้วยสิ่งที่ถูกขันธ์ ๕ เคี้ยวกิน

{๑๕๘} [๗๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อตามระลึก ย่อมตามระลึกถึงขันธ์ ที่เคยอยู่ในชาติก่อนได้เป็นอันมาก สมณะหรือพราหมณ์ทั้งปวงนั้นย่อมตามระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์ใดขันธ์หนึ่งบรรดาขันธ์เหล่านั้นได้ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือย่อมตามระลึกถึงรูปได้ดังนี้ว่า ‘ในอดีตกาลเราเป็นผู้มีรูปอย่างนี้’

ย่อมตามระลึกถึงเวทนาได้ดังนี้ว่า ‘ในอดีตกาลเราเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้’ย่อมตามระลึกถึงสัญญาได้ดังนี้ว่า ‘ในอดีตกาลเราเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้’ย่อมตามระลึกถึงสังขารได้ดังนี้ว่า ‘ในอดีตกาลเราเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้’ย่อมตามระลึกถึงวิญญาณได้ดังนี้ว่า ‘ในอดีตกาลเราเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’

{๑๕๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่ารูป เพราะสลายไปจึงเรียกว่ารูป สลายไปเพราะอะไร สลายไปเพราะหนาวบ้าง เพราะร้อนบ้าง เพราะหิวบ้าง เพราะกระหายบ้าง เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานบ้าง เพราะสลายไปจึงเรียกว่ารูป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่าเวทนา เพราะเสวยจึงเรียกว่าเวทนา เสวยอะไร เสวยอารมณ์สุขบ้าง เสวยอารมณ์ทุกข์บ้าง เสวยอารมณ์มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง เพราะเสวยจึงเรียกว่าเวทนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่าสัญญา เพราะจำได้หมายรู้จึงเรียกว่าสัญญา จำได้หมายรู้อะไร จำได้หมายรู้สีเขียวบ้าง สีเหลืองบ้าง สีเแดงบ้าง สีขาวบ้าง เพราะจำได้หมายรู้จึงเรียกว่าสัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่าสังขาร เพราะปรุงแต่งสังขตธรรมจึงเรียกว่าสังขาร ปรุงแต่งสังขตธรรมอะไร ปรุงแต่งสังขตธรรมคือรูปโดยความเป็นรูป ปรุงแต่งสังขตธรรมคือเวทนาโดยความเป็นเวทนา ปรุงแต่งสังขตธรรมคือสัญญาโดยความเป็นสัญญา ปรุงแต่งสังขตธรรมคือสังขารโดยความเป็นสังขาร ปรุงแต่งสังขตธรรมคือวิญญาณโดยความเป็นวิญญาณ เพราะปรุงแต่งสังขตธรรมจึงเรียกว่าสังขารดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่าวิญญาณ เพราะรู้แจ้งจึงเรียกว่าวิญญาณ รู้แจ้งอะไร รู้แจ้งรสเปรี้ยวบ้าง รสขมบ้าง รสเผ็ดบ้าง รสหวานบ้าง รสขื่นบ้าง รสเค็มบ้าง รสไม่เค็มบ้าง เพราะรู้แจ้งจึงเรียกว่าวิญญาณ

{๑๖๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘บัดนี้เราถูกรูปกินอยู่ แม้ในอดีตกาลเราก็ถูกรูปกินมาแล้วเหมือนกับที่ถูกรูปปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้ ก็เรานี้แลยังคงชื่นชมรูปอนาคต แม้ในอนาคตกาลเราก็คงถูกรูปกินเหมือนกับที่ถูกรูปปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้’ เธอ

พิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมไม่มีความอาลัยในรูปอดีต ย่อมไม่ชื่นชมรูปอนาคต ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับรูปปัจจุบันอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘บัดนี้เราถูกเวทนากินอยู่...

‘บัดนี้เราถูกสัญญากินอยู่...

‘บัดนี้เราถูกสังขารทั้งหลายกินอยู่...

‘บัดนี้เราถูกวิญญาณกินอยู่ แม้ในอดีตกาลเราก็ถูกวิญญาณกินแล้ว เหมือนกับที่ถูกวิญญาณปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้ ก็เรานี้แลยังคงชื่นชมวิญญาณอนาคต แม้ในอนาคตกาลเราก็คงถูกวิญญาณกินเหมือนกับที่ถูกวิญญาณปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้’ เธอพิจารณาเห็นดังนี้แล้วย่อมไม่มีความอาลัยในวิญญาณอดีต ย่อมไม่ชื่นชมวิญญาณอนาคต ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับวิญญาณปัจจุบัน{๑๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๑๖๒} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป เธอทั้งหลายพึงเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา”เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง …

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง …

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง …

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา”{๑๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่าย่อมทำให้พินาศ ไม่ใช่ก่อ ย่อมละทิ้ง ไม่ใช่ถือมั่น ย่อมกระจาย ไม่ใช่รวบรวม ย่อมทำให้มอดดับ ไม่ใช่ก่อให้ลุกโพลง

อริยสาวกย่อมทำให้พินาศ ไม่ใช่ก่อซึ่งอะไร ย่อมทำให้พินาศ ไม่ใช่ก่อซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

อริยสาวกย่อมละทิ้ง ไม่ใช่ถือมั่นอะไร ย่อมละทิ้ง ไม่ใช่ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

อริยสาวกย่อมกระจาย ไม่ใช่รวบรวมอะไร ย่อมกระจาย ไม่ใช่รวบรวมรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

อริยสาวกย่อมทำให้มอดดับ ไม่ใช่ก่อให้ลุกโพลงซึ่งอะไร ย่อมทำให้มอดดับ ไม่ใช่ก่อให้ลุกโพลงซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า ไม่ใช่ก่ออยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้พินาศอยู่ แต่เป็นผู้ทำให้พินาศได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ละอยู่ ทั้งไม่ใช่ถือมั่นอยู่ แต่เป็นผู้ละได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่กระจายอยู่ ทั้งไม่ใช่รวบรวมอยู่ แต่เป็นผู้กระจายได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ทำให้มอดดับอยู่ ทั้งไม่ใช่ก่อให้ลุกโพลงอยู่ แต่เป็นผู้ทำให้มอดดับได้แล้วดำรงอยู่{๑๖๔} อริยสาวกไม่ใช่ก่ออยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้พินาศอยู่ซึ่งอะไร แต่ทำให้พินาศได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ก่ออยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้พินาศอยู่ซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้ทำให้พินาศได้แล้วดำรงอยู่

อริยสาวกไม่ใช่ละอยู่ ทั้งไม่ใช่ถือมั่นอยู่ซึ่งอะไร แต่เป็นผู้ละได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ละอยู่ ทั้งไม่ใช่ถือมั่นอยู่ซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้ละได้แล้วดำรงอยู่

อริยสาวกไม่ใช่กระจายอยู่ ทั้งไม่ใช่รวบรวมอยู่ซึ่งอะไร แต่เป็นผู้กระจายได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่กระจายอยู่ ทั้งไม่ใช่รวมรวมอยู่ซึ่งรูป เวทนา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายได้แล้วดำรงอยู่

อริยสาวกไม่ใช่ทำให้มอดดับอยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้ลุกโพลงอยู่ซึ่งอะไร แต่เป็นผู้ทำให้มอดดับได้แล้วดำรงอยู่ ไม่ใช่ทำให้มอดดับอยู่ ทั้งไม่ใช่ทำให้ลุกโพลงอยู่ซึ่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้ทำให้มอดดับได้แล้วดำรงอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาพร้อมทั้งอินทร์ พรหม และท้าวปชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตพ้นแล้วอย่างนี้แลแต่ที่ไกลทีเดียวว่า

ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย พวกข้าพเจ้าขอนอบ

น้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ พวกข้าพเจ้าขอ

นอบน้อมต่อท่านผู้ซึ่งพวกข้าพเจ้ามิได้รู้จักโดยเฉพาะและ

ผู้ซึ่งได้อาศัยท่านเพ่งพินิจอยู่

๘. ปิณโฑลยสูตร

ว่าด้วยเหตุที่ต้องดำรงชีพด้วยบิณฑบาต

{๑๖๕} [๘๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงขับไล่หมู่พระภิกษุในเพราะเหตุเรื่องหนึ่งแล้ว เวลาเช้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครกบิลพัสดุ์ ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเสวยภัตตาหารแล้ว เสด็จไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพัก