๖. ภูมิชสูตร เล่ม ๑๔

๖. ภูมิชสูตร

ว่าด้วยพระภูมิชะ

ผู้สามารถและไม่สามารถบรรลุผลตามที่หวัง

{๔๐๕} [๒๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเช้า ท่านพระภูมิชะครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังวังของพระราชกุมารนามว่าชยเสนะ ครั้นแล้วได้นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้

{๔๐๖} ต่อมา ชยเสนราชกุมารเข้าไปหาท่านพระภูมิชะแล้วได้ตรัสทักทายปราศรัยกับท่านพระภูมิชะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นประทับนั่งเรียบร้อยแล้วจึงได้รับสั่งกะท่านพระภูมิชะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านภูมิชะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘ ถ้าแม้บุคคลตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ในเรื่องนี้ ศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างไร มีความเห็นอย่างไร บอกไว้อย่างไร”{๔๐๗} ท่านภูมิชะกล่าวว่า “ดูก่อนพระราชกุมาร เรื่องนี้อาตมภาพมิได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย แต่ก็มีฐานะที่จะเป็นไปได้อยู่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘แม้บุคคลตั้งความหวัง

แล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แต่ถ้าแม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย

เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้’ ดังนี้ ดูก่อนพระราชกุมาร เรื่องนี้อาตมภาพมิได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย แต่การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ นั่นย่อมจะเป็นไปได้แล”“ถ้าศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ บอกไว้อย่างนี้ ศาสดาของท่านภูมิชะชะรอยจะมีความรู้เหนือมวลสมณพราหมณ์ ทั้งหมดโดยแท้”

ต่อนั้น ชยเสนราชกุมารทรงอังคาสท่านพระภูมิชะด้วยอาหารในภาชนะส่วนพระองค์แล้ว

{๔๐๘} [๒๒๔] ครั้งนั้นแล ท่านพระภูมิชะกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอประทานวโรกาสพระพุทธเจ้าข้า เมื่อเช้านี้ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังวังของพระราชกุมารนามว่าชยเสนะ ครั้นแล้วได้นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ต่อมา ชยเสนราชกุมารเข้ามาหาข้าพระองค์แล้วได้ตรัสทักทายปราศรัยกับข้าพระองค์ ครั้น

ผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งครั้นประทับนั่งเรียบร้อยแล้วจึงได้รับสั่งกะข้าพระองค์ดังนี้ว่า

‘ข้าแต่ท่านภูมิชะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถ้าแม้บุคคลตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ในเรื่องนี้ ศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างไร มีความเห็นอย่างไร บอกไว้อย่างไร’

เมื่อชยเสนราชกุมารกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์กล่าวว่า “ดูก่อนพระราชกุมาร เรื่องนี้อาตมภาพมิได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย แต่ก็มีฐานะที่จะเป็นไปได้อยู่ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘แม้บุคคลตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ทั้งตั้งความ หวังและไม่ตั้งหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้

แต่ถ้าแม้ไม่ตั้ง ความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์โดยแยบคาย เขาก็จะสามารถบรรลุผลได้’ ดังนี้ ดูก่อนพระราชกุมาร เรื่องนี้อาตมภาพมิได้สดับรับมาเฉพาะ

พระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย แต่การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงพยากรณ์อย่างนี้ นั่นย่อมจะเป็นไปได้แล’

ชยเสนราชกุมารกล่าวว่า ‘ถ้าศาสดาของท่านภูมิชะมีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ บอกไว้อย่างนี้ ศาสดาของท่านภูมิชะชะรอยจะมีความรู้เหนือมวลสมณพราหมณ์ทั้งหมดโดยแท้’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว เมื่อพยากรณ์อย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่า กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ’

{๔๐๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ชอบแล้ว ภูมิชะ ที่เธอถูกถามอย่างนี้ พยากรณ์อย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าว ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำที่ไม่ เป็นจริง ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุ และการกล่าวตามเหตุบางอย่าง ที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้ ดูก่อนภูมิชะ ก็สมณะ หรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่มีความเห็นผิด มีความดำริผิด มีการเจรจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความเพียรผิด มีความระลึกได้ผิด มีความตั้งใจมั่นผิด แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะบรรลุผลได้โดยอุบายไม่แยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการนํ้ามัน

{๔๑๐} [๒๒๕] ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการนํ้ามัน แสวงหาน้ำมัน จึงเที่ยวเสาะหานํ้ามันอยู่ เกลี่ยทรายลงในรางแล้วคั้นไป เอานํ้า

ประพรมไป ถ้าแม้เขาจะตั้งความหวังแล้วเกลี่ยทรายลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็ไม่สามารถจะได้นํ้ามัน ถ้าแม้ไม่ตั้งความหวังแล้วเกลี่ยทรายลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็ไม่สามารถจะได้นํ้ามัน ถ้าแม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วเกลี่ยทรายลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็ไม่สามารถจะได้นํ้ามัน ถ้าจะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วเกลี่ยทรายลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็ไม่สามารถจะได้นํ้ามัน นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะได้นํ้ามันโดยวิธีไม่แยบคายฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่มีความเห็นผิด มีความดำริผิด มีการเจรจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความเพียรผิด มีความระลึกได้ผิด มีความตั้งใจมั่นผิด แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ... แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะบรรลุผลได้โดยอุบายไม่แยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการนมสด

{๔๑๑} ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการนมสด แสวงหานมสด จึงเที่ยวเสาะหานมสดอยู่ แต่รีดเอาจากเขาแม่โคลูกอ่อน แม้ตั้งความหวังแล้ว รีดเอาจากเขาแม่โคลูกอ่อน เขาก็ไม่สามารถจะได้นมสด แม้ไม่ตั้งความหวัง แล้วรีดเอาจากเขาแม่โคลูกอ่อน เขาก็ไม่สามารถจะได้นมสด แม้ทั้งตั้งความ หวังและไม่ตั้งความหวังแล้วรีดเอาจากเขาแม่โคลูกอ่อน เขาก็ไม่สามารถจะได้นมสด ถ้าแม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้ว รีดเอาจากเขาแม่โคลูกอ่อน เขาก็ไม่สามารถจะได้นมสด นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะได้นมสดโดยวิธีไม่แยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้น เหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่มีความเห็นผิด มีความดำริผิด มีการเจรจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความเพียรผิด

มีความระลึกได้ผิด มีความตั้งใจมั่นผิด แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ... แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะบรรลุผลได้โดยอุบายไม่แยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการเนย

{๔๑๒} [๒๒๖] ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการเนยข้น แสวงหาเนยข้น จึงเที่ยวเสาะหาเนยข้นอยู่ ใส่นํ้าลงในหม้อกลศ แล้วใช้เครื่องกวนกวน แม้ตั้งความหวังแล้วใส่นํ้าลงในหม้อกลศแล้วใช้เครื่องกวนกวน เขาก็ไม่สามารถจะได้เนยข้น แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วใส่นํ้าลงในหม้อกลศแล้วใช้เครื่องกวนกวน เขาก็ไม่สามารถจะได้เนยข้น แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง แล้วใส่นํ้าลงในอ่างใช้เครื่องกวนกวน เขาก็ไม่สามารถจะได้เนยข้น แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วใส่นํ้าลงในหม้อกลศใช้เครื่องกวนกวน เขาก็ไม่สามารถจะได้เนยข้น นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะได้เนยข้นโดยวิธีไม่แยบคาย

ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่มีความเห็นผิด มีความดำริผิด มีการเจรจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความเพียรผิด มีความระลึกได้ผิด มีความตั้งใจมั่นผิด แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ ...แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะบรรลุผลได้โดยอุบายไม่แยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการไฟ

{๔๑๓} ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการไฟ แสวงหาไฟ จึงเที่ยว เสาะหาไฟอยู่ เอาไม้สดที่มียางมาทำเป็นไม้สีไฟสีกันไป แม้ตั้งความหวังแล้วเอาไม้สดที่มียางมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็ไม่สามารถจะได้ไฟ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้วเอาไม้สดที่มียางมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็ไม่สามารถจะได้ไฟ แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วเอาไม้สดที่มียางมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็ไม่สามารถจะได้ไฟ แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่ แล้วเอาไม้สดที่มียางมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็ไม่สามารถจะได้ไฟ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะได้ไฟโดยวิธีไม่แยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล

สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่มีความเห็นผิด มีความดำริผิด มีการเจรจาผิด มีการงานผิด มีการเลี้ยงชีพผิด มีความเพียรผิด มีความระลึกได้ผิด มีความตั้งใจมั่นผิด แม้ตั้งความหวังแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ ... แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็ไม่สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาไม่สามารถจะบรรลุผลได้โดยอุบายไม่แยบคาย

เรื่องการบรรลุผล

{๔๑๔} ดูก่อนภูมิชะ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ มีความคิดชอบ มีการเจรจาชอบ มีการงานชอบ มีการเลี้ยงชีพชอบ มีความเพียรชอบ มีความระลึกได้ชอบ มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวังแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็

สามารถบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการนํ้ามัน

{๔๑๕} [๒๒๗] ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการนํ้ามัน แสวงหานํ้ามัน จึงเที่ยวเสาะหานํ้ามันอยู่ เกลี่ยงาป่นลงในรางแล้วคั้นไป เอานํ้าประพรมไป แม้ตั้งความหวังแล้วเกลี่ยงาป่นลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็สามารถจะได้นั้ามัน แม้ไม่ตั้งความหวังแล้ว ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวังแล้ว .. แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วเกลี่ยงาป่นลงในรางคั้นไป เอานํ้าประพรมไป เขาก็สามารถจะได้นํ้ามัน นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะเขาสามารถได้นํ้ามันโดยวิธีแยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ ... มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการนมสด

{๔๑๖} ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการนมสด แสวงหานมสด จึงเที่ยวเสาะหานมสดอยู่ รีดเอาจากเต้านมแม่โคลูกอ่อน แม้ตั้งความหวังแล้วรีดเอาจากเต้านมแม่โคลูกอ่อน เขาก็สามารถจะได้นมสด แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วรีดเอาจากเต้านมแม่โคลูกอ่อน เขาก็สามารถจะได้นมสด นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะเขาสามารถได้นมสดโดยวิธีแยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ

... มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการเนยข้น

{๔๑๗} [๒๒๘] ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการเนยข้น แสวงหา เนยข้น จึงเที่ยวเสาะหาเนยข้นอยู่ ใส่นมเปรี้ยวลงในหม้อกลศแล้วใช้เครื่องกวนกวน แม้ตั้งความหวังแล้วใส่นมเปรี้ยวลงในหม้อกลศใช้เครื่องกวนกวน เขาก็สามารถจะได้เนยข้น แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วใส่นมเปรี้ยวลงในหม้อกลศใช้เครื่องกวนกวน เขาก็สามารถจะได้เนยข้น นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะเขาสามารถได้เนยข้นโดยวิธีแยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ ... มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย

อุปมาด้วยคนต้องการไฟ

{๔๑๘} ดูก่อนภูมิชะ เปรียบเหมือนบุรุษต้องการไฟ แสวงหาไฟ จึงเที่ยวเสาะหาไฟอยู่ เอาไม้แห้งเกราะมาทำไม้สีไฟสีกันไป แม้ตั้งความหวังแล้วเอาไม้แห้งเกราะมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็สามารถจะได้ไฟ แม้ไม่ตั้งความหวัง ... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่

ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วเอาไม้แห้งเกราะมาทำไม้สีไฟสีกันไป เขาก็สามารถจะได้ไฟ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถได้ไฟโดยวิธีแยบคาย ฉันใด ดูก่อนภูมิชะ ฉันนั้นเหมือนกันแล สมณะหรือพราหมณ์พวกที่มีความเห็นชอบ ... มีความตั้งใจมั่นชอบ แม้ตั้งความหวังแล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ แม้ไม่ตั้งความหวัง... แม้ทั้งตั้งความหวังและไม่ตั้งความหวัง ... แม้จะว่าตั้งความหวังก็มิใช่ ไม่ตั้งความหวังก็มิใช่แล้วประพฤติพรหมจรรย์ เขาก็สามารถจะบรรลุผลได้ นั่นเพราะเหตุไร เพราะเขาสามารถบรรลุผลได้โดยอุบายแยบคาย{๔๑๙} ดูก่อนภูมิชะ ถ้าอุปมา ๔ ข้อนี้จะพึงแจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้ ชยเสนราชกุมารก็จะพึงเลื่อมใสเธออย่างน่าอัศจรรย์ยิ่ง และเลื่อมใสแล้วก็จะ พึงแสดงอาการของบุคคลผู้เลื่อมใสต่อเธอ”

ท่านพระภูมิชะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปมา ๔ ข้อนี้ จักให้ข้าพระองค์ทำให้แจ่มแจ้งแก่ชยเสนราชกุมารได้แต่ที่ไหน เพราะอุปมาที่น่าอัศจรรย์ ข้าพระองค์ไม่เคยได้สดับมาก่อนเหมือนที่ได้สดับต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าในบัดนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระภูมิชะได้ชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ภูมิชสูตรที่ ๖

๗. อนุรุทธสูตร

ว่าด้วยพระอนุรุทธเถระ

เรื่องเจโตวิมุตติและจิตตภาวนา

{๔๒๐} [๒๒๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้