๑๐. ธาตุวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

๑๐. ธาตุวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกธาตุทางศาสนา

{๖๗๓} [๓๔๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ ได้เสด็จถึงพระนครราชคฤห์ เสด็จเข้าไปหานายช่างหม้อชื่อภัคควะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภัคควะ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักในโรงหม้อสักคืนหนึ่งเถิด” นายภัคควะทูลว่า “ข้าพเจ้าไม่หนักใจหรอก ท่านผู้เจริญ แต่ในโรงหม้อนี้มีบรรพชิตเข้าไปอยู่ก่อนแล้ว ถ้าบรรพชิตนั้นอนุญาต ก็นิมนต์ท่านพักตามสบายเถิด”

{๖๗๔} ก็สมัยนั้นแล กุลบุตรชื่อปุกกุสาติออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยศรัทธา ปุกกุสาติกุลบุตรนั้นเข้าไปพักอยู่ในโรงหม้อของนายช่างหม้อนั้นก่อนแล้ว ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาท่านปุกกุสาติถึงที่พักแล้วตรัสกะท่านปุกกุสาติดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักในโรงหม้อด้วยสักคืนหนึ่งเถิด” ท่านปุกกุสาติตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ โรงช่างหม้อกว้างขวาง นิมนต์ท่านผู้มีอายุพักตามสบายเถิด”{๖๗๕} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังโรงช่างหม้อ แล้วทรงปูที่รองนั่งทำด้วยหญ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งขัดสมาธิ ตั้งพระวรกายตรง ดำรงพระสติมั่นไว้เฉพาะหน้า พระองค์ประทับนั่งล่วงเลยราตรีไปเป็นอันมาก แม้ท่านปุกกุสาติก็นั่งล่วงเลยราตรีไปเป็นอันมากเหมือนกัน ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริดังนี้ว่า “กุลบุตรนี้ประพฤติน่าเลื่อมใสหนอ เราควรจะถามดูบ้าง” ต่อจากนั้น พระองค์จึงตรัสถามท่านปุกกุสาติดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านบวชอุทิศใครเล่า หรือว่าใครเป็นศาสดาของท่าน หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร”

{๖๗๖} ท่านปุกกุสาติตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีพระสมณโคดมผู้เป็นศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยราชตระกูล ก็พระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นแล มีชื่อเสียงอันงามขจรไปอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบาน แล้วทรงเป็นผู้จำแนกพระธรรม’ ดังนี้ ข้าพเจ้าบวชอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นศาสดาของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าชอบใจธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น”“ดูก่อนภิกษุ ก็เดี๋ยวนี้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ที่ไหนเล่า”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ มีพระนครชื่อว่าสาวัตถีอยู่ในหัวเมืองฝ่ายเหนือ เดี๋ยวนี้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ที่นั่น”

“ดูก่อนภิกษุ ก็ท่านเคยเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไหม และท่านเห็นแล้วจะรู้จักไหม”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเลย ถึงเห็นแล้วก็ไม่รู้จัก”

{๖๗๗} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้มีพระดำริดังนี้ว่า “กุลบุตรนี้บวชอุทิศเรา ถ้ากระไร เราควรจะแสดงธรรมแก่เธอ” ต่อจากนั้น พระองค์จึงตรัสเรียกท่านปุกกุสาติว่า “ดูก่อนภิกษุ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน ท่านจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ท่านปุกกุสาติทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว ท่านผู้มีอายุ” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

หัวข้อธรรม

{๖๗๘} [๓๔๓] “ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีธาตุ ๖ มีผัสสายตนะ ๖ มีความนึกหน่วงของใจ ๑๘ มีอธิษฐานธรรม ๔ ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านี้ ไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมม ก็เมื่อไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมมแล้ว บัณฑิตจะเรียกเขาว่า ‘มุนีผู้สงบแล้ว’ ไม่พึงประมาทปัญญา พึงรักษาสัจจะเข้าไว้ พึงเพิ่มพูนจาคะ พึงศึกษาแต่ทางสงบเท่านั้น นี้คืออุทเทสแห่งธาตุวิภังค์ ๖

อธิบายความ

{๖๗๙} [๓๔๔] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีธาตุ ๖’ นั่น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนภิกษุ ธาตุนี้มี ๖ อย่าง ได้แก่ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ ข้อที่เรากล่าว ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีธาตุ ๖’ นั่นเราอาศัยธาตุดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๘๐} [๓๔๕] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีผัสสายตนะ ๖’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ผัสสายตนะ ๖ ได้แก่ ผัสสายตนะคือจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มี ผัสสายตนะ ๖’ นั่นเราอาศัยผัสสายตนะดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๘๑} [๓๔๖] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีความนึกหน่วงของใจ ๑๘’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ความนึกหน่วงของใจ ๑๘ ได้แก่ เพราะ

เห็นรูปด้วยจักษุ ใจย่อมนึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส นึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

เพราะฟังเสียงด้วยโสตะ...

เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ...

เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา...

เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...

เพราะรู้ธรรมารมณ์ด้วยมโน ใจย่อมนึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส นึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา รวมแล้วเป็นความนึกหน่วงฝ่ายโสมนัส ๖ ฝ่ายโทมนัส ๖ ฝ่ายอุเบกขา ๖ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีความนึกหน่วงของใจ ๑๘’ นั่นเราอาศัยความนึกหน่วงดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๘๒} [๓๔๗] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีอธิษฐานธรรม ๔’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว อธิษฐานธรรม ๔ได้แก่ อธิษฐานธรรมคือปัญญา ๑ อธิษฐานธรรมคือสัจจะ ๑ อธิษฐานธรรมคือจาคะ ๑ อธิษฐานธรรมคืออุปสมะ ๑ ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คนเรานี้มีอธิษฐานธรรม ๔’ นั่นเราอาศัยอธิษฐานธรรมดังนี้กล่าวแล้ว{๖๘๓} [๓๔๘] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงประมาทปัญญา พึงรักษาสัจจะเข้าไว้ พึงเพิ่มพูนจาคะ พึงศึกษาแต่ทางสงบเท่านั้น’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุ อย่างไรเล่า ชื่อว่าไม่ประมาทปัญญา

ดูก่อนภิกษุ ธาตุนี้มี ๖ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ

อธิบายธาตุ ๖

{๖๘๔} [๓๔๙] ดูก่อนภิกษุ ก็ปฐวีธาตุเป็นไฉน คือ ปฐวีธาตุที่อยู่ภายในก็มี ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนภิกษุ ก็ปฐวีธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของหยาบ มีลักษณะแข้นแข็ง จับต้องได้ ได้แก่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของหยาบ มีลักษณะแข้นแข็ง ถูกต้องได้ นี้เรียกว่าปฐวีธาตุที่อยู่ภายใน ก็ปฐวีธาตุที่อยู่ภายในก็ดี ปฐวีธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นปฐวีธาตุเหมือนกัน ปฐวีธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ ครั้นเห็นปฐวีธาตุด้วยปัญญาอันถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ ย่อมยังจิตให้คลายกำหนัดในปฐวีธาตุได้{๖๘๕} [๓๕๐] ดูก่อนภิกษุ ก็อาโปธาตุเป็นไฉน คือ อาโปธาตุที่อยู่ภายในก็มี ที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนภิกษุ ก็อาโปธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเหลว มีลักษณะเอิบอาบ ถูกต้องได้ ได้แก่ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา เปลวมัน นํ้าลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเหลว มีลักษณะเอิบอาบ จับต้องได้ นี้เรียกว่าอาโปธาตุที่อยู่ภายใน ก็อาโปธาตุที่อยู่ภายในก็ดี อาโปธาตุที่อยู่ ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นอาโปธาตุเหมือนกัน อาโปธาตุนั้น บุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ ดังนี้ ครั้นเห็นอาโปธาตุนั้นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ ย่อมยังจิตให้คลายกำหนัดในอาโปธาตุได้

{๖๘๖} [๓๕๑] ดูก่อนภิกษุ ก็เตโชธาตุเป็นไฉน คือ เตโชธาตุที่อยู่ภายในก็มี เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนภิกษุ ก็เตโชธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของร้อน มีลักษณะร้อน ถูกต้องได้ ได้แก่ ไฟที่ยังกายให้อบอุ่น ให้ทรุดโทรม ให้กระวนกระวาย และไฟที่เผาอาหารที่กิน ที่ดื่ม ที่เคี้ยว ที่ลิ้ม ให้ย่อยไปด้วยดี หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่นอันมีอยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของร้อน มีลักษณะร้อน ถูกต้องได้ นี้เรียกว่าเตโชธาตุที่อยู่ภายใน ก็เตโชธาตุที่อยู่ภายในก็ดี เตโชธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นเตโชธาตุเหมือนกัน เตโชธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ ครั้นเห็นเตโชธาตุด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายเตโชธาตุ ย่อมยังจิตให้คลาย กำหนัดในเตโชธาตุได้{๖๘๗} [๓๕๒] ดูก่อนภิกษุ ก็วาโยธาตุเป็นไฉน คือ วาโยธาตุที่อยู่ภายในก็มี ที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนภิกษุ ก็วาโยธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเคลื่อนไหว มีลักษณะพัดไปมา ถูกต้องได้ ได้แก่ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในไส้ ลมแล่นไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของเคลื่อนไหว มีลักษณะพัดไปมา ถูกต้องได้ นี้เราเรียกว่า วาโยธาตุที่อยู่ภายใน วาโยธาตุที่อยู่ภายในก็ดี วาโยธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นวาโยธาตุเหมือนกัน วาโยธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตาม ความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ ดังนี้ ครั้นเห็นวาโยธาตุนั้นด้วยปัญญาอันถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ ย่อมยังจิตให้คลายกำหนัดในวาโยธาตุได้

{๖๘๘} [๓๕๓] ดูก่อนภิกษุ ก็อากาสธาตุเป็นไฉน คือ อากาสธาตุที่อยู่ภายในก็มี ที่อยู่ภายนอกก็มี

ดูก่อนภิกษุ ก็อากาสธาตุที่อยู่ภายในเป็นไฉน คือ สิ่งที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของว่างเปล่า มีลักษณะว่างเปล่า ถูกต้องได้ ได้แก่ ช่องหู ช่องจมูก ช่องปาก หรือสิ่งใดสิ่งหนี่งอย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของว่างเปล่า มีลักษณะว่างเปล่า ถูกต้องได้ ซึ่งเป็นทางให้กลืนอาหารที่กิน ที่ดื่ม ที่เคี้ยว ที่ลิ้มได้ เป็นที่รวมของอาหารที่กิน ที่ดื่ม ที่เคี้ยว ที่ลิ้ม และเป็นทางระบายอาหารที่กิน ที่ดื่ม ที่เคี้ยว ที่ลิ้มเข้าไปออกทางเบื้องล่าง หรือสิ่งใดสิ่งหนี่ง อย่างอื่นที่อยู่ภายใน อาศัยตน เป็นของว่างเปล่า มีลักษณะว่างเปล่า ถูกต้องได้ นี้เรียกว่าอากาสธาตุที่อยู่ภายใน อากาสธาตุที่อยู่ภายในก็ดี

อากาสธาตุที่อยู่ภายนอกก็ดี ต่างก็เป็นอากาสธาตุเหมือนกัน อากาสธาตุนั้นบุคคลพึงเห็นด้วยปัญญาที่ถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’ ดังนี้ ครั้นเห็นอากาสธาตุนั้นด้วยปัญญาอันถูกต้องตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในอากาสธาตุ ย่อมยังจิต ให้คลายกำหนัดในอากาสธาตุได้{๖๘๙} [๓๕๔] ต่อนั้น สิ่งที่จะเหลืออยู่ก็คือวิญญาณอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว บุคคลย่อมรู้อะไร ๆ ได้ด้วยวิญญาณนั้น คือ รู้ชัดว่า ‘สุข’ บ้าง ‘ทุกข์’ บ้าง ‘ไม่ ทุกข์ไม่สุข’ บ้าง ดูก่อนภิกษุ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา จึงเกิดสุขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลัง เสวยสุขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นแลดับไป ย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้นคือตัวสุขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะ อาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นดับไปสงบไป’

[๓๕๕] ดูก่อนภิกษุ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา จึงเกิดทุกขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยทุกขเวทนาย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นแลดับไป

ย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้นคือตัวทุกขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นดับไปสงบไป’

[๓๕๖] ดูก่อนภิกษุ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา จึงเกิดอทุกขมสุขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นแลดับไป ย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้นคือ ตัวอทุกขมสุขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นดับไปสงบไป’

{๖๙๐} [๓๕๗] ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนเพราะไม้สองท่อนเสียดสีกัน จึงเกิดความร้อนเกิดไฟได้ เพราะไม้สองท่อนนั้นเองแยกจากกันไปเสีย ไฟที่เกิดแต่ไม้สองท่อนนั้นจะดับไปมอดไป แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา จึงเกิดสุขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนาย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลังเสวยสุขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้ง แห่งสุขเวทนานั้นแลดับไป ย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้น คือตัวสุขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนานั้นดับไปสงบไป’[๓๕๘] ดูก่อนภิกษุ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา จึงเกิดทุกขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยทุกขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นแลดับไปย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้นคือตัวทุกขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนานั้นดับไปสงบไป’

[๓๕๙] ดูก่อนภิกษุ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา จึงเกิดอทุกขมสุขเวทนาขึ้นได้ บุคคลนั้นเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ย่อมรู้ชัดว่า ‘เรากำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่’ เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้ง

แห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นแลดับไป ย่อมรู้ชัดว่า ‘การเสวยอารมณ์ที่เกิดแต่ผัสสะนั้นคือตัวอทุกขมสุขเวทนาอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นดับไปสงบไป’

{๖๙๑} [๓๖๐] ต่อนั้น สิ่งที่จะเหลืออยู่อีกก็คืออุเบกขาอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว อ่อน ควรแก่การงาน และผุดผ่อง ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ฉลาดก่อเตาแล้วสุมเบ้า ใช้คีมคีบทองใส่ลงไปที่เบ้า หลอมไป พรมน้ำไป สังเกตดูไปเป็นระยะ ๆ ทองนั้นก็จะถูกไล่ขี้ถูกกำจัดมลทินออกจนเป็นทองเนื้ออ่อน ควรแก่การงาน และสุกปลั่ง เขาประสงค์จะทำเครื่องประดับชนิดใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นแหวน ตุ้มหู สร้อยคอ มาลัย หรือทองคำก็ตาม ย่อมสำเร็จประโยชน์ได้ตามนั้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล สิ่งที่จะเหลืออยู่ อีกต่อจากนั้นก็คืออุเบกขาอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว อ่อน ควรแก่การงาน และผุดผ่อง

[๓๖๑] บุคคลนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่อากาสานัญจายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตาม ฌานนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ อุเบกขาของเรานี้ก็จะอิงอาศัยอากาสานัญจายตน ฌานนั้นยึดอากาสานัญจายตนฌานนั้นคงอยู่ตลอดกาลยาวนานไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่วิญญาณัญจายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตามฌานนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ อุเบกขาของเรานี้ก็จะอิงอาศัยวิญญาณัญจายตนฌานนั้นยึดวิญญาณัญจายตนฌานนั้นคงอยู่ตลอดกาลยาวนานไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่ อากิญจัญญายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตามฌานนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ อุเบกขาของเรานี้ก็จะอิงอาศัยอากิญจัญญายตนฌานนั้นยึดอากิญจัญญายตนฌานนั้นคงอยู่ตลอดกาลยาวนานไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่เนวสัญญานาสัญญายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตาม

ฌานนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ อุเบกขาของเรานี้ก็จะอิงอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้นยึดเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้นคงอยู่ตลอดกาลยาวนานไป’

[๓๖๒] บุคคลนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่อากาสานัญจายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไป ตามฌานนั้น จิตนี้ก็จะถูกปรุงแต่งไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่วิญญาณัญจายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตามฌานนั้น จิตนี้ก็จะถูกปรุงแต่งไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไป สู่อากิญจัญญายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตามฌานนั้น จิตนี้ก็จะถูกปรุงแต่งไป ถ้าเราน้อมอุเบกขานี้อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วอย่างนี้เข้าไปสู่เนวสัญญานาสัญญายตนฌานและยังจิตให้เจริญคล้อยไปตามฌานนั้น จิตนี้ก็จะถูกปรุงแต่งไป’

บุคคลนั้นจะไม่สร้างสรรค์จะไม่คำนึงถึงความเจริญหรือความเสื่อมเลย เมื่อไม่สร้างสรรค์ไม่คำนึงถึง ก็ย่อมไม่ยึดมั่นอะไร ๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่หวาดเสียว เมื่อไม่หวาดเสียว ย่อมดับกิเลสได้เฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้วกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’[๓๖๓] บุคคลนั้นถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ทุกขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’

[๓๖๔] บุคคลนั้นถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมเป็นผู้ปราศจากกิเลส

เสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น บุคคลนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ยินดีกันแล้วในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’

{๖๙๒} [๓๖๕] ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนประทีปนํ้ามันอาศัยน้ำมันและไส้จึงลุกโพลงอยู่ได้ เพราะสิ้นนํ้ามันและไส้นั้น ทั้งไม่เติมนํ้ามันและไส้ใหม่ ย่อมเป็นประทีปหมดเชื้อดับไป ฉันใดก็ฉันนั้นแล บุคคลนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุดย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ยินดีกันแล้วในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยความรู้ประจักษ์อย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอธิษฐานธรรมคือปัญญาอันยอดเยี่ยมนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็ความรู้ในความสิ้นทุกข์ทั้งปวงนี้แลจัดเป็นอริยปัญญาอย่างยอดเยี่ยม[๓๖๖] ความหลุดพ้นของบุคคลนั้นจัดว่าตั้งอยู่ในสัจจะ เป็นธรรมไม่กำเริบ ดูก่อนภิกษุ แท้จริงสิ่งที่พินาศได้เป็นธรรมดานั้นเป็นของเท็จ สิ่งที่ไม่พินาศได้เป็นธรรมดาได้แก่นิพพานนั้นเป็นของจริง เพราะฉะนั้น ผู้ถึงพร้อม ด้วยสัจจะอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอธิษฐานธรรมคือสัจจะอย่างยิ่งนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็นิพพานที่ไม่พินาศได้เป็นธรรมดานี้แลจัดเป็นอริยสัจจะอย่างยอดเยี่ยม

{๖๙๓} [๓๖๗] อนึ่ง อุปธิทั้งหลายอันบุคคลนั้นซึ่งเป็นผู้ไม่ฉลาดมาก่อนยึดถือเข้าไว้เต็มที่ อุปธิเหล่านั้นเป็นอันเขาละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็น

ดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยการสละอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอธิษฐานธรรมคือจาคะ ดูก่อนภิกษุ ก็การปลดเปลื้องอุปธิทั้งปวงได้นี้แลจัดเป็นอริยจาคะอย่างยอดเยี่ยม

[๓๖๘] อนึ่ง บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่ฉลาดมาก่อนจึงมีอภิชฌา(ความเพ่งเล็ง อยากได้) ฉันทะ(ความยินดีพอใจ) ราคะ(ความกำหนัดยินดี)กล้า ความอาฆาต ความพยาบาท ความคิดประทุษร้าย อวิชชา ความหลง และความงมงาย อกุศลธรรมนั้น ๆ เขาละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้น ผู้ถึงพร้อมด้วยความสงบอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอธิษฐานธรรมคือ อุปสมะ ดูก่อนภิกษุ ก็การเข้าไปสงบราคะ โทสะ โมหะเสียได้นี้แลจัดเป็นอริยอุปสมะอย่างยอดเยี่ยมดูก่อนภิกษุ ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงประมาทปัญญา พึงตามรักษาสัจจะเข้าไว้ พึงเพิ่มพูนจาคะ พึงศึกษาแต่ทางสงบเท่านั้น’ นั่นเราอาศัยเนื้อความนี้กล่าวแล้ว

[๓๖๙] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘คนเรามีอธิษฐานธรรม ๔ ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านี้ไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมม ก็เมื่อไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมมแล้ว บัณฑิตจะเรียกเขาว่า ‘มุนีผู้สงบแล้ว’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุ ความสำคัญตนมีอยู่ดังนี้ว่า ‘เราเป็น เราไม่เป็น เราจักเป็น เราจักไม่เป็น เราจักเป็นสัตว์มีรูป เราจักเป็นสัตว์ไม่มีรูป เราจักเป็นสัตว์มีสัญญา เราจักเป็นสัตว์ไม่มีสัญญา เราจักเป็นสัตว์มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ ดูก่อนภิกษุ ความสำคัญตนเป็นดังโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร ก็ท่านเรียกบุคคลว่า ‘มุนีผู้สงบแล้ว’ เพราะล่วงพ้นความสำคัญตนได้ทั้งหมด และมุนีผู้สงบแล้วแลย่อมไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่กำเริบ ไม่ทะเยอทะยาน

แม้เหตุที่จะทำให้มุนีนั้นเกิดก็ไม่มี เมื่อไม่เกิด จักแก่ได้อย่างไร เมื่อไม่แก่ จักตายได้อย่าไร เมื่อไม่ตาย จักกำเริบได้อย่างไร เมื่อไม่กำเริบ จักทะเยอทะยานได้อย่างไร ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘คนเรามีอธิษฐานธรรม ๔ ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านี้ไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมม ก็เมื่อไม่มีกิเลสเครื่องสำคัญตนและกิเลสเครื่องหมักหมมแล้วบัณฑิตจะเรียกเขาว่า ‘มุนีผู้สงบแล้ว’ นั่นเราอาศัยเนื้อความ ดังนี้กล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุ ท่านจงทรงจำธาตุวิภังค์ ๖ โดยย่อนี้ของเราไว้เถิด”

{๖๙๔} [๓๗๐] ลำดับนั้นแล ท่านปุกกุสาติทราบแน่นอนว่า “พระศาสดาเสด็จมาโปรดเราเแล้ว พระสุคตเจ้าเสด็จมาโปรดเราแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาโปรดเราแล้ว” จึงลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ซบศีรษะลงแทบ พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความผิดได้มาถึงข้าพระองค์ซึ่งเป็นคนพาล เป็นคนหลง ไม่ฉลาด ที่ได้สำคัญพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าควรจะเรียกขานด้วยคำว่าอาวุโส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงรับทราบความผิดของข้าพระองค์นั้นโดยเป็นความผิดด้วยเถิด เพื่อข้าพระองค์จะได้สำรวมระวังต่อไป”{๖๙๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาเถิด ภิกษุ ความผิดได้มาถึงท่านซึ่งเป็นคนเขลา เป็นคนหลง ไม่ฉลาด จึงได้สำคัญเราว่าควรจะเรียกขานด้วยคำว่าอาวุโส เราขอรับทราบความผิดของท่าน เพราะท่านได้เห็นความผิดโดยเป็นความผิดแล้วสารภาพตามเป็นจริง ดูก่อนภิกษุ ก็การที่บุคคลเห็นความผิดโดยเป็นความผิดแล้วสารภาพตามเป็นจริงรับจะสังวรต่อไป นี้เป็นความเจริญในพระวินัยของพระอริยเจ้าแล”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด”

“ดูก่อนภิกษุ ก็บาตรจีวรของเธอมีครบแล้วหรือ”

“ยังไม่ครบ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ตถาคตทั้งหลายจะไม่อุปสมบทให้กุลบุตรผู้มีบาตรจีวรยังไม่ครบเลย”

{๖๙๖} ลำดับนั้น ท่านปุกกุสาติยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วหลีกไปหาบาตรจีวร

ทันใดนั้นเอง แม่โคได้ปลิดชีพท่านปุกกุสาติผู้กำลังเที่ยวหาบาตรจีวรอยู่ ต่อจากนั้น ภิกษุมากรูปด้วยกันได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุกกุสาติที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนด้วยพระโอวาทย่อนั้นตายเสียแล้ว คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพของเขาเป็นอย่างไร”{๖๙๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุกกุสาติกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้บรรลุธรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว ทั้งไม่ให้เราลำบากเพราะเหตุแห่งธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุกกุสาติกุลบุตรเป็นผู้เข้าถึงโอปปาติกเทพ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไปจะปรินิพพานในโลกนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ธาตุวิภังคสูตรที่ ๑๐

๑๑. สัจจวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกอริยสัจ ๔

{๖๙๘} [๓๗๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๖๙๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังไม่เคยประกาศ คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร

ๆ ในโลก ยังไม่เคยประกาศ คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ เหล่านี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงคบหาสารีบุตรและโมคคัลลานะเถิด ทั้งสองรูปนี้เป็นภิกษุบัณฑิตผู้อนุเคราะห์เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด โมคคัลลานะเปรียบเหมือนผู้บำรุงเลี้ยงทารกที่เกิดแล้ว สารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล โมคคัลลานะย่อมแนะนำในผลชั้นสูงขึ้นไป สารีบุตรสามารถที่จะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ ได้โดยพิสดาร”