๑๑. สัจจวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

๑๑. สัจจวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกอริยสัจ ๔

{๖๙๘} [๓๗๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๖๙๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังไม่เคยประกาศ คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร

ๆ ในโลก ยังไม่เคยประกาศ คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ เหล่านี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงคบหาสารีบุตรและโมคคัลลานะเถิด ทั้งสองรูปนี้เป็นภิกษุบัณฑิตผู้อนุเคราะห์เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้กำเนิด โมคคัลลานะเปรียบเหมือนผู้บำรุงเลี้ยงทารกที่เกิดแล้ว สารีบุตรย่อมแนะนำในโสดาปัตติผล โมคคัลลานะย่อมแนะนำในผลชั้นสูงขึ้นไป สารีบุตรสามารถที่จะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ ได้โดยพิสดาร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้พระสุคตได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

{๗๐๐} [๓๗๒] ขณะนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน พระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังไม่เคยประกาศ คือ ทรงบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ คืออะไรบ้าง คือ ทรงบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

ลักษณะของทุกขสัจจะ

{๗๐๑} [๓๗๓] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขอริยสัจเป็นไฉน คือ ชาติก็เป็นทุกข์ ชราก็เป็นทุกข์ มรณะก็เป็นทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้(สิ่งนั้น) แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่ออุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน คือ ความเกิด ความก่อเกิด ความหยั่งลง ความบังเกิด ความก่อกำเนิด ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะครบในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชาติ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ชราเป็นไฉน คือ ความแก่ ความครํ่าคร่า ความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ

ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกตับ ความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่ามรณะดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็โสกะเป็นไฉน คือ ความแห้งใจ กิริยาที่แห้งใจ ภาวะของบุคคลผู้แห้งใจ ความผากภายใน ความแห้งผากภายใน ของบุคคลผู้ประกอบด้วยความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ถูกความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว อันนี้เรียกว่าโสกะดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปริเทวะเป็นไฉน คือ ความคร่ำครวญ ความร่ำพิไรรำพัน กิริยาที่คร่ำครวญ กิริยาที่ร่ำพิไรรำพัน ภาวะของบุคคลผู้คร่ำครวญ ภาวะของบุคคลผู้ร่ำพิไรรำพัน ของบุคคลผู้ประกอบด้วยความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ถูกความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว อันนี้เรียกว่าปริเทวะดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน คือ ความลำบากทางกาย ความไม่สำราญทางกาย ความเสวยอารมณ์อันไม่ดี ที่เป็นทุกข์ ซึ่งเกิดแต่กายสัมผัส อันนี้เรียกว่าทุกข์

ก็โทมนัสเป็นไฉน คือ ความลำบากทางจิต ความไม่สำราญทางจิต ความเสวยอารมณ์อันไม่ดี ที่เป็นทุกข์ ซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัส อันนี้เรียกว่าโทมนัส

ก็อุปายาสเป็นไฉน คือ ความแค้นใจ ความคับแค้นใจ ภาวะของบุคคลผู้คับแค้นใจ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยความวิบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ผู้ถูกความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว อันนี้เรียกว่าอุปายาสะ

ก็ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้(สิ่งนั้น) แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์เป็นไฉน คือ ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่ามีมาถึงเราเลย’ ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่าปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่ามีมาถึงเราเลย’ ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่าปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์

ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเจ็บเป็นธรรมดา ขอความเจ็บอย่ามีมาถึงเราเลย’ ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่าปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์

ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่ามีมาถึงเราเลย’ ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่าปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์

ความปรารถนาย่อมเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสเป็นธรรมดาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เป็นธรรมดา ขอโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส อย่ามีมาถึงเราเลย’ ข้อนั้นสัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา แม้ข้อนี้ก็ชื่อว่า ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้ แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็โดยย่ออุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์เป็นไฉน คือ อุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา

อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ เหล่านี้เรียกว่า โดยย่ออุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ

ลักษณะของทุกขสมุทัยอริยสัจ

{๗๐๒} [๓๗๔] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นไฉน คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา นี้เรียกว่าทุกขสมุทัยอริยสัจ

ลักษณะของทุกขนิโรธอริยสัจ

{๗๐๓} ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน คือ ความคลายกำหนัดและความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสละคืน ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจ

ลักษณะของทุกขนิโรธามินีปฏิปทาอริยสัจ

{๗๐๔} [๓๗๕] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์๘ได้แก่ (๑) สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา การเจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ

การงานชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ (๖) สัมมาวายามะ พยายามชอบ (๗) สัมมาสติ ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ ความตั้งใจชอบ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน คือ ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในเหตุเกิดแห่งทุกข์ ความรู้ในการดับสนิทแห่งทุกข์ ความรู้ในข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับสนิทแห่งทุกข์ อันนี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน คือ ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในอันไม่พยาบาท ความดำริในอันไม่เบียดเบียน อันนี้เรียกว่าสัมมาสังกัปปะ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้น จากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ อันนี้เรียกว่าสัมมาวาจา

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน คือเจตนางดเว้นจากปาณาติบาต เจตนางดเว้นจากอทินนาทาน เจตนางดเว้นจากอพรหมจรรย์ อันนี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน คือ อริยสาวกในพระธรรมวินัยนี้ละการเลี้ยงชีวิตที่ผิดเสีย ดำเนินชีวิตอยู่ด้วยการเลี้ยงชีพที่ชอบ อันนี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัมมาวายามะเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังบาปอกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เพื่อละบาปอกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น ทำฉันทะให้เกิด พยายามปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียร เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว อันนี้เรียกว่าสัมมาวายามะ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาสติเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌา และโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม ทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อันนี้เรียกว่าสัมมาสติดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สัมมาสมาธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม

สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์และโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ อันนี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ”ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อันนี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินิปฏิปทาอริยสัจ

{๗๐๕} ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงประกาศธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ที่สมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกยังไม่เคยประกาศ คือ ทรงบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งอริยสัจ ๔ เหล่านี้”

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวดังนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

จบ สัจจวิภังคสูตรที่ ๑๑

๑๒. ทักขิณาวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกทักษิณา

พระนางมหาปชาบดีถวายผ้าใหม่

{๗๐๖} [๓๗๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระนางมหาปชาบดีโคตมีทรงถือผ้าใหม่คู่หนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าใหม่คู่นี้ หม่อมฉันกรอด้ายเอง ทอเอง ตั้งใจเจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดอนุเคราะห์รับผ้าใหม่ทั้งคู่ของหม่อมฉันด้วยเถิด”{๗๐๗} เมื่อพระนางกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนโคตมี พระนางจงถวายสงฆ์เถิด เมื่อถวายสงฆ์แล้ว จักเป็นอันพระนางได้บูชาทั้งอาตมภาพและสงฆ์”

พระนางมหาปชาบดีโคตมีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผ้าใหม่คู่นี้หม่อมฉันกรอด้ายเอง ทอเอง ตั้งใจเจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรด อนุเคราะห์รับผ้าใหม่ทั้งคู่ของหม่อมฉันด้วยเถิด”

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสกะพระนางเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ดังนี้ว่า “ดูก่อนโคตมี พระนางจงถวายสงฆ์เถิด เมื่อถวายสงฆ์แล้ว จักเป็นอันพระนางได้บูชาทั้งอาตมภาพและสงฆ์”

{๗๐๘} [๓๗๗] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า