๙. อรณวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อุทเทสวิภังคสูตรที่ ๘

๙. อรณวิภังคสูตร

ว่าด้วยปฏิบัติไม่มีกิเลสต้องรณรงค์

{๖๕๓} [๓๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอรณวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอรณวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

หัวข้อธรรม

{๖๕๔} “ไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งสุขอาศัยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรอันทำตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ข้อปฏิบัติสายกลางที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน พึงรู้การยกย่องและพึงรู้การตำหนิ ครั้นรู้แล้วไม่พึงยกย่อง ไม่พึงตำหนิ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น พึงรู้วินิจฉัยความสุข ครั้นรู้แล้ว

พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความสุขภายใน ไม่พึงพูดคำพูดลับหลัง ไม่พึงพูดล่วงเกินต่อหน้า พึงเป็นผู้ไม่พูดรีบร้อน เมื่อรีบร้อนไม่พึงพูด ไม่พึงยึดมั่นภาษาท้องถิ่น ไม่พึงละเลยคำพูดสามัญ นี้คืออุทเทสแห่งอรณวิภังค์”

การไม่ประกอบที่สุดโต่ง ๒ อย่าง

{๖๕๕} [๓๒๔] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งสุขอาศัยกามคุณซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรอันทำตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ การประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด การไม่ประกอบเนือง

ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก การประกอบความลำบากแก่ตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด การไม่ประกอบความลำบากแก่ตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งสุขอาศัยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรอันทำตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์’ นั่นเราอาศัยเนื้อความดังนี้กล่าวแล้ว

มัชฌิมาปฏิปทา

{๖๕๖} [๓๒๕] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ข้อปฏิบัติสายกลางที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ ความเห็นชอบ ความดำริชอบ เจรจาชอบ การงานชอบ การเลี้ยงชีวิตชอบ ความพยายามชอบ ความระลึกชอบ ความตั้งใจมั่นชอบ ข้อที่เรากล่าวดังนี้ ว่า ‘ข้อปฏิบัติสายกลางที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน’ นั่นเราอาศัยอริยมรรคมีองค์ ๘ ดังนี้กล่าวแล้ว

การยกย่องและการตำหนิ

{๖๕๗} [๓๒๖] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงรู้การยกย่องและพึงรู้การตำหนิ ครั้นรู้แล้วไม่พึงยกย่อง ไม่พึงตำหนิ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรจึงเป็นการยกย่อง เป็นการตำหนิ และไม่เป็นการแสดงธรรม

คือ เมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าตำหนิชนพวกหนึ่ง

เมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน

เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติถูก’ ดังนี้ ชื่อว่ายกย่องชนพวกหนึ่งเมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนือง ๆ ซึ่งอัตตกิลมถานุโยคซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าตำหนิชนพวกหนึ่งเมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนือง ๆ ซึ่งอัตตกิลมถานุโยคซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติถูก’ ดังนี้ ชื่อว่ายกย่องชนพวกหนึ่งเมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าตำหนิชนพวกหนึ่ง

เมื่อกล่าวว่า ‘ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งละสังโยชน์ในภพได้แล้ว ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติชอบ’ ดังนี้ ชื่อว่ายกย่องชนพวกหนึ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แลจัดเป็นการยกย่อง เป็นการตำหนิ และไม่เป็นการแสดงธรรม

การแสดงธรรมที่ถูกต้อง

{๖๕๘} [๓๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรชื่อว่าไม่เป็นการยกย่อง ไม่เป็นการตำหนิ เป็นการแสดงธรรมแท้

คือ ไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ กล่าวอยู่ว่า ‘อันการประกอบเนือง ๆ นี้แล เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้นไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว

เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติถูก’ ดังนี้ กล่าวอยู่ว่า ‘อันการไม่ประกอบเนือง ๆ นี้แล เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้นไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดประกอบเนือง ๆ ซึ่งอัตตกิลมถานุโยค ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ กล่าวอยู่ว่า ‘อันการประกอบเนือง ๆ นี้แล เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้นไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดไม่ประกอบเนือง ๆ ซึ่งอัตตกิลมถานุโยค ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ กล่าวอยู่ว่า ‘อันการไม่ประกอบเนือง ๆ นี้แล เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์

ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้น

ไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้ ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติผิด’ ดังนี้ กล่าวอยู่ว่า ‘เมื่อยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้แล ภพย่อมเป็นอันละไม่ได้’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้นไม่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งละสังโยชน์ในภพได้แล้ว ชนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นผู้ปฏิบัติถูก’ ดังนี้ กล่าวอยู่ว่า ‘ก็เมื่อละสังโยชน์ในภพได้แล้วแล ภพย่อมเป็นอันละได้’ ดังนี้ ชื่อว่าแสดงแต่ธรรมเท่านั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แลชื่อว่าไม่เป็นการยกย่อง ไม่เป็นการตำหนิ เป็นการแสดงธรรมแท้

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงรู้การยกย่องและพึงรู้การตำหนิ ครั้นรู้แล้วไม่พึงยกย่องและไม่พึงตำหนิ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น’ นั่นเราอาศัยเนื้อความดังนี้กล่าวแล้ว

การวินิจฉัยความสุข

{๖๕๙} [๓๒๘] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงรู้วินิจฉัยความสุข ครั้นรู้แล้วพึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความสุขภายใน’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณนี้มี ๕ ประการแล กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสอันใดอาศัยกามคุณ ๕ เหล่านั้นเกิดขึ้น สุขโสมนัสนี้เรียกว่า ‘สุขอาศัยกามคุณ สุขของปุถุชน สุขเกิดแต่เมถุน ไม่ใช่สุขของพระอริยะ’ เรากล่าวว่า ‘ไม่พึงเสพ ไม่พึงให้เจริญ ไม่พึงทำให้มาก พึงกลัวสุขนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้เรียกว่า ‘สุขอาศัยเนกขัมมะ สุขเกิดแต่ความสงัด สุขเกิดแต่ความสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้’ เรากล่าวว่า ‘พึงเสพ พึงให้เจริญ พึงทำให้มาก ไม่พึงกลัวสุขนี้’ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงรู้วินิจฉัยความสุข ครั้นรู้แล้วพึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความสุขภายใน’ นั่นเราอาศัยเนื้อความดังนี้กล่าวแล้ว

เรื่องเกี่ยวกับการพูด

{๖๖๐} [๓๒๙] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงพูดคำพูดลับหลัง ไม่พึงพูดคำล่วงเกินต่อหน้า’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในประการแรกนั้น รู้ว่าคำพูดลับหลังใดไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่พึงพูดคำลับหลังนั้นเป็นอันขาด แม้รู้ว่าคำ พูดลับหลังใดจริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ พึงสำเหนียกที่จะไม่พูดคำพูดลับหลังนั้น และรู้ว่าคำพูดลับหลังใดจริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้นก็พึงเป็นผู้รู้จักกาลที่จะพูดคำพูดลับหลังนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในประการหลังนั้น รู้ว่าคำล่วงเกินต่อหน้าใด ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่พึงพูดคำล่วงเกินต่อหน้านั้นเป็นอันขาด รู้ว่าคำล่วงเกินต่อหน้าใดจริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ พึงสำเหนียกที่จะไม่พูดคำล่วงเกินต่อหน้านั้น และรู้ว่าคำล่วงเกินต่อหน้าใดจริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในเรื่องนั้นพึงเป็นผู้รู้จักกาลที่จะพูดคำล่วงเกินต่อหน้านั้นข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงพูดคำพูดลับหลัง ไม่พึงพูดคำล่วงเกินต่อหน้า’ นั่นเราอาศัยความดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๖๑} [๓๓๐] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงเป็นผู้ไม่พูดรีบร้อน เมื่อรีบร้อนไม่พึงพูด’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในประการแรกนั้น เมื่อพูดรีบร้อน กายจะเหนื่อย จิตจะแกว่ง เสียงจะพร่า คอจะแห้ง แม้คำพูดของผู้ที่รีบพูดก็ไม่สละสลวย ฟังไม่รู้เรื่อง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในประการหลังนั้น เมื่อไม่รีบร้อนพูด กายก็ไม่ลำบาก จิตก็ไม่แกว่ง เสียงก็ไม่พร่า คอก็ไม่แห้ง แม้คำพูดของผู้ที่ไม่รีบร้อนพูดก็สละสลวย ฟังรู้ได้ชัด

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พึงเป็นผู้ไม่พูดรีบร้อน เมื่อรีบร้อนไม่พึงพูด’ นั่นเราอาศัยเนื้อความดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๖๒} [๓๓๑] ก็ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงยึดมั่นภาษาท้องถิ่น ไม่พึงละเลยคำพูดสามัญ’ นั่นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรจัดเป็นการยึดมั่นภาษาท้องถิ่นและเป็นการละเลยคำพูดสามัญ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภาชนะอันนั้นนั่นแลในโลกนี้ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปาตี’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปัตตะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปิฏฐะ’ ใน บางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘สราวะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘หโรสะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘โปณะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘หนะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปิปิละ’ บุคคลยึดมั่นถือมั่นพูดถึงภาชนะนั้นอย่างที่ผู้คนทั้งหลายในถิ่นนั้น ๆ หมายรู้กันว่า ‘คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดังนี้ อย่างนี้แลจัดเป็นการยึด มั่นภาษาท้องถิ่นและเป็นการละเลยคำพูดสามัญ[๓๓๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรจัดเป็นการไม่ยึดมั่นภาษาท้องถิ่น และเป็นการไม่ละเลยคำพูดสามัญ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภาชนะอันนั้นนั่นแลในโลกนี้ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปาตี’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปัตตะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปิฏฐะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘สราวะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘หโรสะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘โปณะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘หนะ’ ในบางถิ่นหมายรู้กันว่า ‘ปิปิละ’ บุคคลไม่ยึดมั่นพูดถึงภาชนะนั้นอย่างที่ผู้คนทั้งหลายในถิ่นนั้น ๆ หมายรู้กันว่า ‘ทราบว่า ท่านเหล่านี้พูดหมายถึงภาชนะอันนี้’ ดังนี้ อย่างนี้แล จัดเป็นการไม่ยึดมั่นภาษาท้องถิ่นและเป็นการไม่ละเลยคำพูดสามัญข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ไม่พึงยึดมั่นภาษาท้องถิ่น และไม่พึงละเลยคำพูดสามัญ’ นั่นเราอาศัยเนื้อความดังนี้กล่าวแล้ว

{๖๖๓} [๓๓๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น การประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอัน

เลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่การไม่ประกอบเนือง ๆ ซึ่งโสมนัสของคนที่มีความสุขโดยสุขที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๖๔} [๓๓๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น การประกอบความลำบากแก่ตนซึ่งเป็นทุกข์

ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่การไม่ประกอบความลำบากแก่ตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๖๕} [๓๓๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น ข้อปฏิบัติสายกลางที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์

{๖๖๖} [๓๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น การยกย่อง การตำหนิ และไม่ใช่เป็นการแสดงธรรม นี้จัดเป็นธรรมมีทุกข์ มีความเสียหาย มีความ แค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่การไม่ยกย่อง การไม่ตำหนิ การแสดงแต่ธรรมเท่านั้น.

นี้เป็นธรรมไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์

{๖๖๗} [๓๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น สุขอาศัยกามคุณ สุขเกิดจากเมถุนธรรม สุขของปุถุชน ไม่ใช่สุขของพระอริยะ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่สุขอาศัยเนกขัมมะ สุขเกิดแต่ความสงัด สุขเกิดแต่ความสงบ สุขเกิดแต่ความตรัสรู้ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๖๘} [๓๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น คำพูดลับหลังซึ่งไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้จัดเป็นธรรมที่มีทุกข์

มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แม้คำพูดลับหลังที่จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้ก็เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ ส่วนคำพูดลับหลังที่จริง แท้ ทั้งประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๖๙} [๓๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น คำพูดล่วงเกินต่อหน้าซึ่ง ไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยัง มีกิเลสต้องรณรงค์ แม้คำพูดล่วงเกินต่อหน้าที่จริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ นี้ก็เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่

คำพูดล่วงเกินต่อหน้าที่จริง แท้ ทั้งประกอบด้วยประโยชน์ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์

{๖๗๐} [๓๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น คำของคนที่รีบร้อนพูด นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่คำของคนที่ไม่รีบร้อนพูด นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๗๑} [๓๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอรณวิภังค์นั้น การยึดมั่นภาษาท้องถิ่น และการละเลยคำพูดสามัญ นี้เป็นธรรมที่มีทุกข์ มีความเสียหาย มีความแค้นใจ มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ผิด เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงยังมีกิเลสต้องรณรงค์ แต่การไม่ยึดมั่นภาษาท้องถิ่นและการไม่ละเลยคำพูดสามัญ นี้เป็นธรรมที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีความเสียหาย ไม่มีความแค้นใจ ไม่มีความเร่าร้อน เป็นปฏิปทาที่ถูก เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงไม่มีกิเลสต้องรณรงค์{๖๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แลว่า ‘เราทั้งหลายจักรู้ธรรมที่มีกิเลสต้องรณรงค์และรู้จักธรรมที่ไม่มีกิเลสต้องรณรงค์ ครั้นรู้แล้วจักปฏิบัติปฏิปทาไม่มีกิเลสต้องรณรงค์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แล สุภูติกุลบุตรเป็นผู้ปฏิบัติปฏิปทาที่ไม่มีกิเลสต้องรณรงค์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อรณวิภังคสูตรที่ ๙

๑๐. ธาตุวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกธาตุทางศาสนา

{๖๗๓} [๓๔๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ ได้เสด็จถึงพระนครราชคฤห์ เสด็จเข้าไปหานายช่างหม้อชื่อภัคควะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภัคควะ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักในโรงหม้อสักคืนหนึ่งเถิด” นายภัคควะทูลว่า “ข้าพเจ้าไม่หนักใจหรอก ท่านผู้เจริญ แต่ในโรงหม้อนี้มีบรรพชิตเข้าไปอยู่ก่อนแล้ว ถ้าบรรพชิตนั้นอนุญาต ก็นิมนต์ท่านพักตามสบายเถิด”

{๖๗๔} ก็สมัยนั้นแล กุลบุตรชื่อปุกกุสาติออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตอุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยศรัทธา ปุกกุสาติกุลบุตรนั้นเข้าไปพักอยู่ในโรงหม้อของนายช่างหม้อนั้นก่อนแล้ว ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาท่านปุกกุสาติถึงที่พักแล้วตรัสกะท่านปุกกุสาติดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอพักในโรงหม้อด้วยสักคืนหนึ่งเถิด” ท่านปุกกุสาติตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ โรงช่างหม้อกว้างขวาง นิมนต์ท่านผู้มีอายุพักตามสบายเถิด”{๖๗๕} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังโรงช่างหม้อ แล้วทรงปูที่รองนั่งทำด้วยหญ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งขัดสมาธิ ตั้งพระวรกายตรง ดำรงพระสติมั่นไว้เฉพาะหน้า พระองค์ประทับนั่งล่วงเลยราตรีไปเป็นอันมาก แม้ท่านปุกกุสาติก็นั่งล่วงเลยราตรีไปเป็นอันมากเหมือนกัน ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริดังนี้ว่า “กุลบุตรนี้ประพฤติน่าเลื่อมใสหนอ เราควรจะถามดูบ้าง” ต่อจากนั้น พระองค์จึงตรัสถามท่านปุกกุสาติดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านบวชอุทิศใครเล่า หรือว่าใครเป็นศาสดาของท่าน หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร”