๖. อังคุลิมาลสูตร เล่ม ๑๓

๖. อังคุลิมาลสูตร

ว่าด้วยพระองคุลิมาล

พระพุทธเจ้าเสด็จไปโปรดองคุลิมาลโจร

{๕๒๑}[๓๔๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ในแว่นแคว้นของ พระเจ้าปเสนทิโกศสมีโจรชื่อว่าองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจร นั้นทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นแล้วเสด็จกลับจาก บิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ทรงเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรเสด็จไป ตามทางที่องคุลิมาลโจรซุ่มอยู่

พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงสัตว์ พวกชาวนาวิ่งตามมา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปตามทางที่องคุลิมาลโจรซุ่มอยู่ จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่สมณะ อย่าเดินไปทางนั้น ที่ทางนั้นมีโจรชื่อว่า องคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจรนั้นทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่า พวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้ ข้าแต่สมณะ พวกคนที่จะเดินทางไปทางนี้ต้องรวบรวมพวกให้ได้ ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ๔๐ คนบ้าง แม้กระนั้น ก็ยังไม่วายตกอยู่ในเงื้อมมือขององคุลิมาลโจร”

เมื่อคนพวกนั้น กราบทูลอย่างนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนิ่งเฉยเสีย ได้เสด็จต่อไป

{๕๒๒}พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงสัตว์ พวกชาวนาก็วิ่งมากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่สมณะ อย่าเดินไปทางนั้น ที่ทางนั้นมี โจรชื่อว่าองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลีมาลโจรนั้นทำหมู่บ้านไม่ ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้

ข้าแต่สมณะ พวก คนที่จะเดินทางไปทางนี้ต้องรวบรวมพวกให้ได้ ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ๔๐ คนบ้าง แม้กระนั้น ก็ยังไม่วายตกอยู่ในเงื้อมมือขององคุลิมาลโจร” เมื่อคนพวกนั้น กราบทูลอย่างนั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนิ่งเฉยเสีย ได้เสด็จต่อไป{๕๒๓}พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงสัตว์ พวกชาวนาก็วิ่งมากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่สมณะ อย่าเดินไปทางนั้น ที่ทางนั้นมีโจร ชื่อว่าองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและ การฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจรนั้นทำหมู่บ้านไม่ ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้

ข้าแต่สมณะ พวก คนที่จะเดินทางไปทางนี้ต้องรวบรวมพวกให้ได้ ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ๔๐ คนบ้าง แม้กระนั้น ก็ยังไม่วายตกอยู่ในเงื้อมมือขององคุลิมาลโจร”{๕๒๔}[๓๔๘] ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเฉยเสีย ได้เสด็จต่อไป องคุลิมาลโจรได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วเขาได้มี ความดำริว่า “น่าอัศจรรย์จริงหนอ น่าแปลกใจนัก ปกติคนที่จะเดินทางมาทางนี้ต้องรวบรวมพวกให้ได้ ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ๔๐ คนบ้าง

แม้กระนั้น ก็ยังไม่วายตกอยู่ในเงื้อมมือเรา ก็แต่ว่าสมณะผู้นี้มาแต่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อน เหมือนจะข่มเรา ถ้ากระไร เราควรฆ่าสมณะผู้นี้เสีย” ครั้งนั้น องคุลิมาลโจรถือดาบและโล่ ผูกสอดแล่งธนูไว้พร้อม ติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันดาลอิทธาภิสังขาร โดยประการที่องคุลิมาล โจรถึงจะวิ่งจนสุดกำลัง ก็ไม่อาจทันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสด็จไปตามปกติได้

ครั้งนั้น องคุลิมาลโจรได้มีความดำริว่า “น่าอัศจรรย์จริงหนอ น่าแปลกใจนัก ด้วยว่าเมื่อก่อนแม้ช้างที่กำลังวิ่ง ม้าที่กำลังวิ่ง รถที่กำลังวิ่ง เนื้อที่กำลังวิ่ง เราก็ยังวิ่งทันตามจับได้ แต่ว่าเราวิ่งจนสุดกำลังอยู่ ก็ยังไม่อาจทันสมณะผู้นี้ซึ่งเดินตามปกติได้” จึงหยุดยืนทูลเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สมณะ หยุดก่อน สมณะ หยุดก่อน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เราหยุดแล้ว องคุลิมาล ท่านสิจงหยุดเสีย”

องคุลิมาลโจรบวช

{๕๒๕}ครั้งนั้น องคุลิมาลโจรคิดว่า “ธรรมดาสมณะศากยบุตรเหล่านี้ มักเป็นคนพูดจริง มีปฏิญญาจริง แต่สมณะผู้นี้เดินไปอยู่แท้ ๆ กลับพูดว่า ‘เราหยุดแล้ว องคุลิมาล ท่านสิจงหยุดเสีย’ ถ้ากระไร เราควรจะถามสมณะผู้นี้ดู”

[๓๔๙] ครั้งนั้น องคุลิมาลโจรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระคาถาว่า

‘ดูก่อนสมณะ ท่านกำลังเดินไปแท้ ๆ กลับพูดว่า ‘เราหยุดแล้ว’ แต่ข้าพเจ้าหยุดแล้ว ท่านกลับพูดว่า ‘ท่านสิยังไม่หยุด, ดูก่อนสมณะ ข้าพเจ้าขอถามความนี้กะท่าน อย่างไร ท่านจึงชื่อว่าหยุดแล้ว อย่างไร ข้าพเจ้าจึงชื่อว่ายังไม่หยุด’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

‘ดูก่อนองคุลิมาล เราวางอาชญาในสรรพสัตว์ได้แล้ว จึงชื่อว่าหยุดแล้วในกาลทุกเมื่อ ส่วนท่านไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เราจึงชื่อว่าหยุดแล้ว ส่วนท่านชื่อว่ายังไม่หยุด’องคุลิมาลโจรกราบทูลว่า

‘ดูก่อนสมณะ ท่านผู้อันเทพดาและมนุษย์บูชาแล้ว แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เสด็จมาถึงป่าใหญ่เพื่อจะสงเคราะห์ข้าพเจ้าสิ้นกาลนานหนอ ข้าพเจ้านั้น จักประพฤติละบาป เพราะได้ฟังคาถาอันประกอบด้วยธรรมของท่าน’องคุลิมาลโจรกล่าวดังนี้แล้ว ได้ทิ้งดาบและอาวุธลงในเหวลึกที่โกรกชัน องคุลิมาลโจรได้ถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระสุคตเจ้า แล้วได้ทูลขอบรรพชา กะพระสุคตเจ้า ณ ที่นั้นเองก็แลพระพุทธเจ้าผู้ทรงประกอบด้วยพระกรุณา ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใเหญ่ เป็นศาสดาของโลกพร้อมทั้ง

เทวโลกได้ตรัสกะองคุลิมาลโจร ในเวลานั้นว่า ‘ท่านจงเป็นภิกษุมาเถิด’ นี้แหละเป็นภิกษุภาวะขององคุลิมาลโจรนั้น

พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จจับโจรองคุลิมาล

[๓๕๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระองคุลิมาลเป็นปัจฉาสมณะ เสด็จจาริกไปทางพระนครสาวัตถี เสด็จจาริกไปโดยลำดับจนถึง พระนครสาวัตถีแล้ว นัยว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี

{๕๒๖}ก็สมัยนั้น หมู่มหาชนชุมนุมกันอยู่ที่ประตูพระราชวัง ของพระเจ้าปเสนทิโกศล ส่งเสียงดังเซ็งแซ่ว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ในแว่นแคว้นของพระองค์ มีโจรชื่อว่าองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจรนั้น ทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมไว้ ขอ พระองค์จงกำจัดมันเสียเถิด”ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จออกจากพระนครสาวัตถีด้วย กระบวนม้าประมาณ ๕๐๐ เสด็จเข้าไปทางพระอารามแต่ยังวันทีเดียว เสด็จ ไปด้วยพระราชยานจนสุดทางที่ยานจะไปได้ จึงทรงลงจากพระราชยานเสด็จ พระราชดำเนินด้วยพระบาท เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๕๒๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงขัดเคืองพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชหรือหนอ หรือเป็นเจ้าลิจฉวีพระนครเวสาลี หรือว่าราชศัตรูเหล่าอื่นที่ทรงขัดเคือง”

พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมิได้ขัดเคืองพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช ทั้งมิใช่เจ้าลิจฉวีพระนครเวสาลี หรือมิใช่แม้ราชศัตรูเหล่าอื่น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในแว่นแคว้นของหม่อมฉันเกิดมีโจรชื่อองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจรนั้นทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบท ไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้ หม่อมฉันจักกำจัดมันเสีย”“ดูก่อนมหาบพิตร ถ้ามหาบพิตรทรงพบองคุลิมาลปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต เว้นขาดจาการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการพูดเท็จ ฉันภัตตาหารมื้อเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล มีกัลยาณธรรมแล้ว มหาบพิตรจะทรงทำอย่างไรกะเขา”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันพึงกราบไหว้บ้าง พึงลุกรับบ้าง พึงนิมนต์ด้วยอาสนะบ้าง พึงบำรุงเขาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง พึงจัดการรักษา ป้องกัน คุ้มครองอันเป็นธรรมให้เขาบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่องคุลิมาลโจรนั้นเป็นคนทุศีล มีบาปธรรม จักมีความสำรวมด้วยศีลเห็นปานนี้ได้แต่ที่ไหน”

พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเห็นองคุลิมาลแล้วตกพระทัย

{๕๒๘}ก็แลในขณะนั้น ท่านองคุลิมาลนั่งอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยกพระหัตถ์เบื้องขวาขึ้นชี้แล้วตรัสบอกพระเจ้าปเสนทิโกศล ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร นั่นคือองคุลิมาล”

ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีความกลัว หวาดสะดุ้งถึงกับพระโลมชาติชูชัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทราบว่า พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงกลัว หวาดสะดุ้งถึงกับพระโลมชาติชูชัน จึงตรัสกะท้าวเธอว่า “อย่าทรงกลัวเลย

มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย มหาบพิตร ภัยแต่องคุลิมาลนี้จะไม่มีแก่มหาบพิตร” จึงความกลัว ความหวาดสะดุ้ง พระโลมชาติชูชันซึ่งได้มีแก่ท้าวเธอได้ระงับ ไปแล้ว ท้าวเธอเสด็จเข้าไปหาท่านองคุลิมาลถึงตัว ครั้นแล้วได้ตรัสกะท่านว่า “ท่านผู้เจริญ พระคุณเจ้าของพวกเราคือองคุลิมาลหรือ”

ท่านพระองคุลิมาลทูลว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร”

“บิดามารดาของพระผู้เป็นเจ้ามีโคตรตระกูลอย่างไร”

“ดูก่อนมหาบพิตร บิดาชื่อคัคคะ มารดาชื่อมันตานี”

‘ท่านผู้เจริญ ขอพระคุณเจ้าคัคคมันตานีบุตรจงอภิรมย์เถิด โยมจักทำความขวนขวายเพื่อจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แก่พระคุณเจ้าคัคคมันตานีบุตรเอง”

[๓๕๑] ก็สมัยนั้น ท่านองคุลิมาลถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ถือเที่ยว บิณฑบาตเป็นวัตร ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ถือไตรจีวรเป็นวัตร ท่านพระ องคุลิมาลจึงถวายพระพรพระเจ้าปเสนทิโกคลว่า “อย่าเลย มหาบพิตร ไตร จีวรของอาตมภาพมีบริบูรณ์แล้ว”

{๕๒๙}ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถืงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่บุคคลที่ใคร ๆ ฝึกฝนไม่ได้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกฝนได้ บุคคลที่ใคร ๆ ให้สงบไม่ได้ ทรงให้สงบได้ บุคคลที่ใคร ๆ ให้ดับเย็นไม่ได้ ทรงให้ดับเย็นได้ เพราะว่า คนที่หม่อมฉันไม่สามารถจะฝึกฝนได้ ทั้งด้วยอาชญาทั้งด้วยศัสตรา แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกฝนได้สำเร็จ โดยไม่ต้องใช้อาชญาไม่ต้องใช้ศัสตราเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉัน ขอทูลลาไปในบัดนี้ หม่อมฉันมีกิจมาก มีกรณียะมาก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ขอมหาบพิตรจงทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด” ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จลุกจากที่ประทับถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเสด็จหลีกไป

พระองคุลิมาลโปรดหญิงมีครรภ์

{๕๓๐} ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ท่านพระองคุลิมาลครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ท่านกำลังเที่ยวบิณฑบาตตาม ลำดับตรอกอยู่ในพระนครสาวัตถี ได้เห็นสตรีคนหนี่งมีครรภ์แก่ใกล้คลอด จึงได้ปลงว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง หนอ” ดังนี้ ครั้นท่านพระองคุลิมาลเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตหลังฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อเช้าข้าพระองค์ ครองอันตรวาสกแล้ว

ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี กำลังเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกอยู่ในพระนครสาวัตถีได้เห็นหญิงคนหนึ่งมีครรภ์ แก่ใกล้คลอด จึงได้ปลงว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนองคุลิมาล ถ้าอย่างนั้น เธอจงเข้าไปหาสตรีนั้นแล้วกล่าวกะสตรีนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนน้องหญิง ตั้งแต่เราเกิดมา มิได้รู้สึกว่าได้จงใจปลงชีวิตสัตว์เลย ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดี จงมีแก่ท่าน ขอความสวัสดีจงมีแก่เด็กในครรภ์ของท่านเถิด”

ท่านพระองคุลิมาลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การพูดอย่างนั้นจักเป็นว่าข้าพระองค์กล่าวเท็จทั้งที่รู้เป็นแน่ เพราะข้าพระองค์จงใจปลง ชีวิตสัตว์เสียมากต่อมาก”

{๕๓๑}“ดูก่อนองคุลิมาล ถ้าอย่างนั้น เธอจงเข้าไปหาสตรีนั้นแล้วกล่าว กะสตรีนั้นอย่างนี้ว่า “ดูก่อนน้องหญิง ตั้งแต่เราเกิดมาในอริยชาติ มิได้ รู้สึกว่าได้จงใจปลงชีวิตสัตว์เลย ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่เธอ ขอความสวัสดีจงมีแก่เด็กในครรภ์ของเธอเถิด”

พระองคุลิมาลทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เข้าไปหาหญิงนั้นถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะหญิงนั้นว่า “ดูก่อนน้องหญิง ตั้งแต่เราเกิด มาในอริยชาติ มิได้รู้สึกว่าได้จงใจปลงชีวิตสัตว์เลย ด้วยสัจจวาจานี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่เธอ ขอความสวัสดีจงมีแก่เด็กในครรภ์ของเธอเถิด”

ครั้งนั้น ความสวัสดีได้มีแก่นาง ความสวัสดีได้มีแก่เด็กในครรภ์ของนางแล้ว

พระองคุลิมาลบรรลุพระอรหัต

{๕๓๒}ครั้งนั้น ท่านพระองคุลิมาลหลีกออกจากหมู่อยู่แต่ผู้เดียว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่ง พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติ สิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ก็ท่านพระองคุลิมาลได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งใน จำนวนพระอรหันต์ทั้งหลายแล้ว{๕๓๓}[๓๕๒] ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ท่านพระองคุลิมาลครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี กำลังเที่ยวบิณฑบาตตาม ลำดับตรอกอยู่ในพระนครสาวัตถี ก็เวลานั้นก้อนดินบ้าง ท่อนไม้บ้าง ก้อนหินบ้าง ที่บุคคลขว้างไปแม้โดยทางอื่นก็มาตกลงที่กายของท่านพระองคุลิมาล

ท่านพระองคุลิมาลมีศีรษะแตก เลือดไหล บาตรก็แตก ผ้าสังฆาฏิก็ฉีกขาด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตร เห็นท่านพระองคุลิมาลกำลังเดินมาแต่ไกล จึงได้ตรัสกะท่านพระองคุลิมาลว่า “เธอจงอดกลั้นไว้เถิด พราหมณ์ เธอจงอดกลั้นไว้เถิด พราหมณ์ เธอได้ เสวยผลกรรมซึ่งเป็นเหตุจะให้เธอหมกไหม้อยู่ในนรกเป็นเวลาหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปีในปัจจุบันนี้อยู่”

พระองคุลิมาลเปล่งอุทาน

{๕๓๔}ครั้งนั้น ท่านพระองคุลิมาลหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้เสวยวิมุตติสุข จึงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

“ก็ผู้ใด เมื่อก่อนประมาท ต่อมาภายหลังเขาไม่ประมาท ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างเหมือนดังดวงจันทร์ที่พ้น จากเมฆหมอกแล้วฉะนั้น

ผู้ใดทำบาปกรรมไว้แล้ว แต่ปิดกั้นเสียได้ด้วยกุศล ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่าง ดุจดวงจันทร์ที่พ้นจากเมฆ หมอกแล้วฉะนั้น

ภิกษุใดแลยังหนุ่มแน่น ประกอบความขวนขวายในพระพุทธศาสนาอยู่ ภิกษุนั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่าง ดุจดวงจันทร์ที่พ้นจากเมฆหมอกแล้วฉะนั้น

ขอศัตรูทั้งหลายของเราจงฟังธรรมกถาเถิด ขอศัตรูทั้งหลายของเราจงประกอบขวนขวายในพระพุทธศาสนาเถิด ขอมนุษย์ทั้งหลายที่เป็นศัตรูของเรา จงคบหา แต่เหล่าสัตบุรุษผู้ชักชวนให้ถือธรรมเท่านั้นเถิดขอศัตรูทั้งหลายของเราจงฟังธรรมอันเป็นที่ทำให้ขันติธรรมผ่องแผ้วและเป็นที่สรรเสริญเมตตาตามกาลอันควร และจงทำตามธรรมนั้นเถิด

ผู้ที่เป็นศัตรูนั้นไม่พึงเบียดเบียนเราหรือใคร ๆ อื่นเลย ขอให้บรรลุถึงความสงบอย่างยิ่งเถิด พึงรักษาไว้ทั้งผู้ที่กลัวและไม่กลัว

คนทดน้ำย่อมชักน้ำไปได้ ช่างศรย่อมดัดลูกศรให้ตรงได้ ช่างถากย่อมถากไม้ให้ตรงได้ ฉันใด บัณฑิตทั้งหลายย่อมฝึกฝนตนให้ตรงได้ ฉันนั้น

คนบางพวกย่อมฝึกฝนสัตว์ด้วยไม้เรียวบ้าง ด้วยขอบ้าง ด้วยแส้บ้าง เราเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ ทรงฝึกฝนแล้ว โดยไม่ต้องใช้ไม้เรียว ไม่ต้องใช้ศัสตราเมื่อก่อนเรามีชื่ออหิงสกะ แปลว่าผู้ไม่เบียดเบียน แต่ยังเบียดเบียนผู้อื่นอยู่ วันนี้เรามีชื่อตรงความจริง เราไม่เบียดเบียนใคร ๆ

เมื่อก่อนเราเป็นโจรมีชื่อลือชาว่าองคุลิมาล ถูกกิเลส ดุจห้วงน้ำใหญ่พัดไปได้มาพบพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว

เมื่อก่อนเรามีมือเปื้อนเลือดมีชื่อลือชาว่าองคุลิมาลบัดนี้ ได้มาพบพระพุทธเจ้าเป็นสรณะแล้ว จึงถอนตัณหาเป็น เหตุนำไปสู่ภพน้อยใหญ่เสียได้

เราทำกรรมที่จะให้ถึงทุคติเช่นนั้นไว้มาก ถูกวิบากกรรมให้ผลแล้ว เราขอเป็นผู้ไม่มีหนี้บริโภคโภชนะ

พวกคนพาลผู้มีปัญญาทรามย่อมประกอบเนือง ๆ ซึ่ง ความประมาท ส่วนผู้มีปัญญาย่อมรักษาความไม่ประมาทไว้ เหมือนรักษาทรัพย์ที่ประเสริฐสุดไว้ฉะนั้นท่านทั้งหลายจงอย่าประกอบเนือง ๆ ซึ่งความประมาท อย่าประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเชยชิดด้วยอำนาจความยินดีในกาม เพราะว่าคนที่ไม่ประมาทแล้วเพ่งพินิจอยู่ ย่อมบรรลุถึงความสุขอันไพบูลย์การที่เรามาสู่พระพุทธศาสนานี้นั้นเป็นการมาดีแล้ว ไม่ปราศจากประโยชน์ ไม่เป็นการคิดผิด บรรดาธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกไว้ดีแล้ว ธรรมใดประเสริฐสุด เราก็ได้เข้ากึงธรรมนั้นแล้วการที่เราได้เข้ากึงธรรมอันประเสริฐสุดนี้นั้นเป็นการเข้าถึงดีแล้ว ไม่ปราศจากประโยชน์ ไม่เป็นการคิดผิด วิชชา ๓ เราก็บรรลุแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเรา ก็ทำตามแล้ว”

จบ อังคุลิมาลสูตรที่ ๖

๗. ปิยชาติกสูตร

ว่าด้วยสิ่งเป็นที่รัก

ลูกชายของคฤหบดีตาย

{๕๓๕}[๓๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ลูกชายคน เดียวของคฤหบดีผู้หนึ่งซึ่งเป็นที่รักที่ชอบใจได้ตายไป เพราะการตายของลูกชายคนเดียวนั้น คฤหบดีนั้นการงานก็ไม่อยากจะทำ อาหารก็ไม่อยากจะกิน เฝ้า แต่แวะเวียนไปยังป่าช้าแล้วคร่ำครวญถึงลูกคนนั้นว่า “ลูกเอกอยู่ไหน ลูกเอก อยู่ไหน” ดังนี้ ต่อมา คฤหบดีนั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถีงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๕๓๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะคฤหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งนั้นว่า “ดูก่อนคฤหบดี จิตใจของท่านไม่อยู่กับเนื้อกับตัวเสียแล้ว ท่านมีเนื้อตัว เปลี่ยนแปลงไป”

คฤหบดีนั้นกราบทูลว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทำไมข้าพระองค์จะไม่มีเนื้อตัวเปลี่ยนแปลงไปเล่า เพราะว่า ลูกชายคนเดียวซึ่งเป็นที่รักที่ชอบใจ ของข้าพระองค์ตายไป เพราะการตายของลูกชายคนเดียวนั้น ข้าพระองค์ การงานก็ไม่อยากจะทำ อาหารก็ไม่อยากจะกิน เฝ้าแต่แวะเวียนไปยังป่าช้า แล้วคร่ำครวญถึงลูกนั้นว่า ‘ลูกเอกอยู่ไหน ลูกเอกอยู่ไหน’ ดังนี้”

“ดูก่อนคฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ดูก่อนคฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น เพราะว่าโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสย่อมเกิดแต่ของรัก มีมาแต่ของรัก”