๕. โพธิราชกุมารสูตร เล่ม ๑๓

ขอพระคุณเจ้ากัจจานะจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ มธุรสูตรที่ ๔

๕. โพธิราชกุมารสูตร

ว่าด้วยโพธิราชกุมาร

{๔๘๖}[๓๒๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เภสกฬามิคทายวัน ใกล้พระนครสุงสุมารคิระ ในแคว้นภัคคะ ก็สมัยนั้นแล ปราสาทชื่อโกกนทะของ โพธิราชกุมารสร้างเสร็จใหม่ ๆ ยังไม่มีสมณพราหมณ์หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่งเข้าไปอาศัย ครั้งนั้น โพธิราชกุมารเรียกมาณพสัญชิกาบุตรมาว่า “มานี่แน่ะ เพื่อนสัญชิกาบุตร ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ทูลถาม ถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพธิราช กุมารถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า

ทูลถามถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ’ และจงทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารเพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ของ โพธิราชกุมารด้วยเถิด”{๔๘๗}มาณพสัญชิกาบุตรทูลรับพระดำรัสของโพธิราชกุมารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่ง

แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โพธิราชกุมาร ถวายบังคมพระบาทด้วยเศียรเกล้า และรับสั่งถามถึงพระโคดมผู้เจริญถึง ความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ และรับสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘ขอพระโคดมผู้เจริญ พร้อมด้วย พระภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารเพื่อเสวยในพรุ่งนี้ของโพธิราชกุมารด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ

ครั้งนั้น มาณพสัญชิกาบุตรทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าโพธิราชกุมารถึงที่ประทับ ครั้นแล้วทูลว่า ‘‘ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นตามรับสั่งของพระองค์ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โพธิราชกุมาร ถวายบังคมพระบาทด้วยเศียรเกล้า และรับสั่งถามถึงพระโคดมผู้เจริญถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ และรับสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘ขอพระโคดมผู้เจริญ พร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารเพื่อเสวยในพรุ่งนี้ของโพธิราชกุมารด้วยเถิด, และพระสมณโคดมทรงรับนิมนต์แล้ว”[๓๒๕] ลำดับนั้น โพธิราชกุมารรับสั่งให้ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในนิเวศน์ตลอดทั้งคืนนั้นและรับสั่งให้เอาผ้าขาวปูลาดโกกนทปราสาท ตลอดถึงบันไดขั้นสุด เสร็จแล้วตรัสเรียกมาณพสัญชิกาบุตรว่า “มานี่เถิด เพื่อนสัญชิกาบุตร ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จงกราบทูลว่า ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

มาณพสัญชิกาบุตรทูลรับพระดำรัสของโพธิราชกุมารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “ถึงเวลาแล้ว พระโคดมผู้เจริญ ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

พระพุทธเจ้าไม่ทรงเหยียบผ้าขาว

{๔๘๘}ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผ้มีพระภาคเจ้าทรงครองผ้าอันตรวาสกแล้ว

ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของโพธิราชกุมาร ขณะนั้น โพธิราชกุมารประทับยืนคอยรับเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่นอกซุ้มประตู ได้ทรงเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกลจึงเสด็จออกไปต้อนรับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเสด็จนำหน้าเข้าไปยังโกกนทปราสาทครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหยุดอยู่แค่บันไดชั้นล่างสุด โพธิราชกุมารจึงกราบทูลว่า "ขอนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จไปเถิด

พระพุทธเจ้าข้า ขอนิมนต์พระสุคตเจ้าทรงเหยียบผ้าเสด็จไปเถิด พระุพุทธเจ้าข้า ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่หม่อนฉันตลอดกาลนาน" เพื่อโพธิราชกุมารกราบทูลเช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนิ่งเสียโพธิราชกุมารกราบทูลเป็นครั้งที่ ๒ ว่า "ขอนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จไปเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอนิมนต์พระสุคตเจ้าทรงเหยียบผ้าเสด็จไปเถิด พระพุทธเจ้า้ข้า ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่หม่อมฉันตลอดกาลนาน" เมื่อโพธิราชกุมารกราบทูลเช่นนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ยังทรงนิ่งโพธิราชกุมารก็กราบทูลเป็นครั้งที่ ๓ ว่า "ขอนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จไปเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอนิมนต์พระสุคตเจ้าทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จไปเถิด พระพุทธเจ้าข้า ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่หม่อมฉันตลอดกาลนาน"

[๓๒๖] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชำเลืองดูท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้ถวายพระพรว่า "ดูก่อนพระราชกุมาร จงเก็บผ้าขาวเสียเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงเหยียบแผ่นผ้า พระตถาคตเจ้าทรงเห็นแก่ประชุมชนผู้เกิดในภายหลัง" โพธิราชกุมารจึงรับสั่งให้เก็บผ้าแล้วให้ปูลาดอาสนะที่โกกนทปราสาทชั้นบน

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จขึ้นบนโกกนทปราสาทแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาจัดไว้ถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โพธิราชกุมารทรงอังคาส ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วย พระหัตถ์ของพระองค์ จนพระผู้มีพระกาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออก จากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว

ครั้งนั้น โพธิราชกุมารจึงถือเอาอาสนะต่ำกว่าที่หนึ่งแล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความสุขอันบุคคลจะพึงถึงได้ด้วความสุขก็หาไม่ แต่ความสุขอันบุคคลพึงถึงได้ด้วยความทุกข์แล”

ทรงเล่าความหลังครั้งอยู่กับอาฬารดาบส

{๔๘๙}[๓๒๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนราชกุมาร ก่อนแต่ตรัสรู้เมื่อยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ แม้ตถาคตเองก็ได้มีความคิดเห็นว่า ‘ความสุขอันบุคคลพึงถึงได้ด้วยความสุขก็หาไม่ แต่ความสุขอันบุคคลพึงถึงได้ ด้วยความทุกข์แล’ดูก่อนราชกุมาร สมัยต่อมา เมื่อตถาคตยังเป็นหนุ่มแข็งแรง มีผมดำสนิท ยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย เมื่อพระชนกชนนีไม่ปรารถนาจะให้บวช ทรง กันแสงนํ้าพระเนตรนองพระพักตร์อยู่ ก็ได้โกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากนิเวศน์ไปบวชเป็นบรรพชิตแล้วครั้นบวชอย่างนี้แล้วก็เสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอาฬารดาบสกาลามโคตร แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์

ในธรรมวินัยนี้, เมื่อตถาคตกล่าวเช่นนี้แล้ว อาฬารดาบสกาลามโคตรได้กล่าวกะเราว่า ‘เชิญอยู่เถิด ท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่วิญญูชนทำให้แจ้งซึ่ง ลัทธิอาจารย์ของตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองโดยไม่นานนักเลยแล้วเข้าถึงอยู่ได้,

ดูก่อนราชกุมาร ต่อมาไม่นาน ตถาคตนั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปาก ชั่วขณะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาท และเถรวาทได้ และทั้งตถาคตทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น, ตถาคต นั้นมีความเห็นว่า ‘ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรมิได้ประกาศธรรมนี้โดยเหตุเพียงความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่, โดยที่แท้ ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้ต่อมา ตถาคตจึงเข้าไปหาอาฬารดาบสกาลามโคตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศ อยู่ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ,

เมื่อตถาคตถามเช่นนี้แล้ว ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรได้ประกาศอากิญจัญญายตนสมาบัติแก่ตถาคต ตถาคตนั้นจึงคิดว่า‘มิใช่แต่ท่าน อาฬารดาบสกาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาเหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เรา พึงเริ่มบำเพ็ญเพียรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่อาฬารดาบสกาลามโคตรประกาศว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้ว เข้าถึงอยู่, ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นาน ตถาคตนั้นก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจาก

นั้น ได้เข้าไปหาท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุ เพียงเท่านี้หรือ,

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ,

ตถาคตจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน,-,

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเรา ทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรม ใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ เราก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้เราทั้งสองจง มาอยู่ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด,ดูก่อนราชกุมาร ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรทั้งที่เป็นอาจารย์ของตถาคต ก็ยังได้ตั้งให้ตถาคตผู้เป็นศิษย์ไว้เสมอทัดเทียมกับตน และบูชาตถาคตด้วย การบูชาอย่างโอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่ตถาคตนั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบ ระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพเท่านั้น เราไม่พอใจเบื่อหน่ายธรรมนั้นจึงลาจากไป

ความหลังครั้งอยู่กับอุททกดาบส

{๔๙๐}[๓๒๘] ดูก่อนราชกุมาร เมื่อตถาคตเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทอันประเสริฐ ซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วกล่าวว่า‘ข้าแต่ท่านรามะข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย่ในธรรมวินัยนี้’ เมื่อตถาคตกล่าวเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสรามบุตร ได้กล่าวกะตถาคตว่า ‘เชิญอยู่เถิด ท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่ วิญญูชนทำให้แจ้งซึ่งลัทธิอาจารย์ของตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้โดยไม่นานนักเลยแล้วเข้าถึงอยู่,ดูก่อนราชกุมาร ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปาก ชั่วขณะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาทะและ เถรวาทะได้ และทั้งตถาคตทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ ตถาคตนั้นมีความเห็นว่า ‘ท่านอุททกดาบสรามบุตรมิได้ประกาศธรรมนี้โดยเหตุเพียง ความเชื่ออย่างเดียวว่า‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วเข้าถึงอยู่’ โดยที่แท้ ท่านอุททกดาบสรามบุตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้’ต่อมา ตถาคตจึงเข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศ อยู่ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’

เมื่อตถาคตถามเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสรามบุตร ได้ประกาศเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแก่ตถาคต ตถาคตนั้นจึงคิดว่า ‘มิใช่แต่ ท่านอุททกดาบสรามบุตรเท่านั้นที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา เหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เรา พึงเริ่มบำเพ็ญเพียรเพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ท่านอุททกดาบสรามบุตรบอกว่า ‘เรา

ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่, ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นาน ตถาคตนั้นก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจากนั้น ได้เข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียง เท่านี้หรือ’

ท่านอุททกดาบสรามบุตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ,

ตถาคตจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน,

ท่านอุททกดาบสรามบุตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเรา ทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรม ใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ เราก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญา อันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้เราทั้งสองจงมาอยู่ ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด,ดูก่อนราชกุมาร ท่านอุททกดาบสรามบุตรทั้งที่เป็นอาจารย์ของตถาคต ก็ยังได้ตั้งให้ตถาคตผู้เป็นศิษย์ไว้เสมอทัดเทียมกับตน และบูชาตถาคตด้วย การบูชาอย่างโอฬาร ด้วยประการฉะนี้ แต่ตถาคตนั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงเนวสัญญา

นาสัญญายตนภพเท่านั้น’ ตถาคตยังไม่พอใจเบื่อหน่ายธรรมนั้นจึงลาจากไป

ความหลังครั้งตรัสรู้สัจจธรรม

{๔๙๑}[๓๒๙] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทอันประเสริฐซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ ได้เที่ยวจาริกไปใน แคว้นมคธโดยลำดับจนถึงอุรุเวลาเสนานิคม ณ ที่นั้น ตถาคตได้เห็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์ มีป่าร่มรื่น มีแม่น้ำไหลเอื่อย มีน้ำเย็นสนิท มีท่าน้ำราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และมีโคจรคามโดยรอบ เราจึงมีความคิดว่า ‘ภาคพื้นน่ารื่นรมย์ หนอ ป่าก็ร่มรื่น แม่น้ำก็ไหลเอื่อย นํ้าก็เย็นสนิท ท่าน้ำก็ราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และมีโคจรคามโดยรอบ สถานที่เช่นนี้เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียรของกุลบุตร ผู้ต้องการบำเพ็ญเพียรหนอ,ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตจึงนั่งอยู่ ณ ที่นั้น นั่นเองด้วยเห็นว่าเป็นสถานที่สมควรบำเพ็ญเพียร”

อุปมา ๓ ข้อ

{๔๙๒}“ดูก่อนราชกุมาร ครั้งนั้น มีอุปมา ๓ ข้อที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยฟังมาก่อนมาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว คือ

๑. เปรียบเหมือนไม้สด ชุ่มด้วยยาง ทั้งแช่อยู่ในนํ้า ถ้ามีบุรุษมานำไม้นั้นเป็นไม้สีไฟด้วยหวังว่า ‘จักทำให้เกิดไฟ จักทำไฟให้ปรากฏ, ดังนี้

ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นนำไม้สดที่ชุ่มด้วยยางทั้งแช่อยู่ในน้ำนั้นมาสีไฟ จะพึงทำให้เกิดไฟ พึง ทำไฟให้ปรากฏได้ไหม”

โพธิราชกุมารกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นสด ชุ่มด้วยยาง ทั้งแช่อยู่ในน้ำ บุรุษนั้นก็จะเหน็ดเหนื่อยลำบากกายเปล่า,,

“ดูก่อนราชกุมาร ฉันใดก็ฉันนั้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งมีกายที่ยังไม่หลีกออกจากกามอยู่ มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความหลงในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ยังละไม่ได้เด็ดขาด ให้สงบระงับไม่ได้เด็ดขาดในภายใน สมณพราหมณ์ผู้เจริญ เหล่านั้นถึงแม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอันเกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงจะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดี ก็เป็นผู้ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้อันยอดเยี่ยมได้ ดูก่อนราชกุมาร อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซี่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๑ นี้แลมาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว{๔๙๓}[๓๓๐] ดูก่อนราชกุมาร อุปมาที่น่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๒ มาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว คือ

๒. เปรียบเหมือนไม้สด ชุ่มด้วยยาง อยู่บนบกไกลนํ้า ถ้ามีบุรุษมานำไม้นั้นเป็นไม้สีไฟด้วยหวังว่า ‘จักทำให้เกิดไฟ จักทำไฟให้ปรากฏ’ ดังนี้

ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้น จะนำไม้สดชุ่มด้วยยางที่อยู่บนบกไกลนํ้านั้นมาสี พึงทำให้เกิดไฟ พึง ทำไฟให้ปรากฏได้ไหม”

“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นยังสด ชุ่มด้วยยาง แม้จะอยู่บนบกไกลน้ำ บุรุษนั้นก็จะเหน็ดเหนื่อยลำบากกายเปล่า”

“ดูก่อนราชกุมาร ฉันใด ก็ฉันนั้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีกายที่ยังไม่หลีกออกจากกามอยู่ มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความหลงในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ยังละไม่ได้เด็ดขาด ให้สงบระงับไม่ได้เด็ดขาดในภายใน สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ถึงแม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอันเกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงจะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดี ก็ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้

ที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนราชกุมาร อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซี่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๒ นี้แลมาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว

{๔๙๔}[๓๓๑] ดูก่อนราชกุมาร อุปมาที่น่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๓ มาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว คือ

๓. เปรียบเหมือนไม้แห้งทั้งอยู่บนบกไกลนํ้า ถ้ามีบุรุษมานำไม้นั้นเป็นไม้สีไฟด้วยหวังว่า ‘จักทำให้เกิดไฟ จักทำไฟให้ปรากฏ’ ดังนี้

ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะนำไม้แห้งทั้งอยู่บนบกไกลนํ้านั้นมาสีไฟ พึงทำให้เกิดไฟ พึงทำไฟให้ ปรากฏได้ไหม”

“ได้ พระพุทธเจ้าข้า ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นแห้ง ทั้งอยู่บนบกไกลนํ้า”

“ดูก่อนราชกุมาร ฉันใดก็ฉันนั้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีกายที่หลีกออกจากกามอยู่ มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความ หลงอยู่ในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ละได้เด็ดขาดแล้ว ให้สงบระงับได้เด็ดขาดแล้วในภายใน ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นถึงแม้จะได้ เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอันเกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงแม้จะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดี ก็ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้อันยอดเยี่ยม” ดูก่อนราชกุมาร อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซี่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๓ นี้แลมาปรากฏแก่ตถาคตแล้วดูก่อนราชกุมาร อุปมา ๓ ข้อ ที่น่าอัศจรรย์ ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อน เหล่านี้แล มาปรากฏแก่ตถาคตแล้ว

ทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยา

{๔๙๕}[๓๓๒] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงกดฟันด้วยฟัน กดเพดานปากด้วยลิ้น ข่มคั้นจิตให้ร้อนไปทั่วด้วยจิต’ แล้ว ตถาคตก็กดฟันด้วยฟัน กดเพดานปากด้วยลิ้น ข่มคั้นจิตให้ร้อนไปทั่วด้วยจิต เมื่อตถาคตปฏิบัติอยู่เช่นนั้น เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ทั้งสองข้าง เหมือนคน ที่แข็งแรงจับคนที่ด้อยกำลังกว่าที่ศีรษะหรือที่คอแล้วบีบเคล้นให้ร้อนไปทั่วฉะนั้น ดูก่อนราชกุมาร ก็แลความเพียรที่ตถาคตปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่น ก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของตถาคตผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย{๔๙๖}[๓๓๓] ดูก่อนราชกุมาร

ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์’ แล้วตถาคตก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะ (ลมหายใจเข้า-ออก) ทั้งทางปากและทางจมูก เมื่อตถาคตกลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้งทางปากและทางจมูกอยู่ ลมที่ออกทางช่องหูทั้งสองข้างมีเสียงดัง เหลือประมาณ เหมือนกับเสียงสูบของช่างทองที่กำลังสูบอยู่ ดูก่อนราชกุมาร ก็ความเพียรที่ตถาคตปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่ กายที่ปรารภความเพียรของตถาคตผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทง แล้วไม่สงบได้เลย

{๔๙๗}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์’แล้วตถาคตก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อตถาคตกลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ลมกล้าเหลือประมาณก็เสียดแทงศีรษะ เหมือนคนที่มีกำลังแข็งแรงใช้มีดโกนที่คมกริบเชือดศีรษะฉะนั้น ดูก่อนราชกุมาร ก็แลความเพียรที่ตถาคตปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของตถาคตผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทง

แล้วไม่สงบได้เลย

{๔๙๘}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่ง ฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์, แล้วตถาคตก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อตถาคตกลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ก็ปวดศีรษะเหลือทน เหมือนคนที่มี กำลังแข็งแรงใช้เชือกที่เหนียวแน่นมารัดศีรษะไว้ฉะนั้น ดูก่อนราชกุมาร ก็แล ความเพียรที่ตถาคตปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่ กายที่ปรารภความเพียรของตถาคตผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทง แล้วไม่สงบได้เลย{๔๙๙}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์,

แล้วตถาคตก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อตถาคตกลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ลมกล้าเหลือประมาณก็เสียดแทงท้อง เหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญใช้มีดฆ่าโคที่คมกริบเชือดท้องโค ฉะนั้น ดูก่อนราชกุมาร ก็ความเพียรที่ตถาคตปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติ ที่ตั้งมั่นก็มิฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของตถาคตผู้ถูกความเพียร ที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย{๕๐๐}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่ง ฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์, แล้วตถาคตก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อตถาคตกลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ก็มีความร้อนในกายเหลือทน เหมือน คนที่มีกำลังแข็งแรงสองคนช่วยกันจับคนที่ด้อยกำลังกว่าที่แขนคนละข้างย่าง รมไว้ที่หลุมถ่านเพลิงฉะนั้น ดูก่อนราชกุมาร ก็แลความเพียรที่ตถาคตปรารภ แล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียร

ของตถาคตผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย

ผลแห่งการบำเพ็ญทุกกรกิริยาอย่างอุกฤษฏ์

{๕๐๑}ดูก่อนราชกุมาร เทวดาทั้งหลายเห็นตถาคตเข้าแล้วพากันกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตายแล้ว’ เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณ โคดมยังไม่ตาย แต่กำลังจะตาย’ เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณ โคดมยังไม่ตาย ทั้งมิใช่กำลังจะตาย แต่พระสมณโคดมเป็นพระอรหันต์ ธรรม เครื่องอยู่เห็นปานนี้นับว่าเป็นวิหารธรรมของพระอรหันต์’

{๕๐๒}[๓๓๔] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงปฏิบัติด้วยการอดอาหารเสียโดยประการทั้งปวง’ ครั้งนั้น เทพดาเหล่านั้น เข้ามาหาตถาคตแล้วได้กล่าวว่า‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ท่านอย่าปฏิบัติด้วย การอดอาหารเสียโดยประการทั้งปวงเลย ถ้าท่านจักปฏิบัติด้วยการอดอาหาร เสียโดยประการทั้งปวง ข้าพเจ้าทั้งหลายจักแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ตามขุมขนของท่าน ท่านจักยังชีวิตอยู่ได้ด้วยโอชาอันเป็นทิพย์นั้น’ ดูก่อนราชกุมาร ตถาคต นั้นได้มีความคิดว่า ‘เราเองจะปฏิญญาการไม่บริโภคอาหารโดยประการทั้งปวง แต่เทพดาเหล่านี้ก็จะแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ลงตามขุมขนของเรา เราก็จะยัง ชีวิตให้อยู่ได้ด้วยโอชาอันเป็นทิพย์นั้น ข้อนั้นจะพึงเป็นมุสาแก่เรา’ ดังนี้ ตถาคต จึงบอกห้ามเทพดาเหล่านั้นว่าอย่าเลย

ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงบริโภค อาหารลดลงทีละน้อย ๆ คือ ครั้งละฟายมือบ้าง เท่าเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเมล็ดบัวบ้าง แล้วตถาคตก็ได้ บริโภคอาหารลดลงทีละน้อย ๆ คือ ครั้งละฟายมือบ้าง เท่าเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเมล็ดบัวบ้าง เมื่อตถาคตบริโภคอาหารลดลงทีละน้อย ๆ เช่นนี้ กายก็ผอมลงอย่างมาก

{๕๐๓}เพราะความที่มีอาหารน้อยนั่นเอง อวัยวะน้อยใหญ่ของตถาคตจึงเป็น เหมือนเถาวัลย์ที่มีข้อมากหรือเถาวัลย์ที่มีข้อดำ ตะโพกของตถาคตเป็นเหมือน เท้าอูฐกระดูกสันหลังของตถาคตนูนเป็นตะปุ่มตะป่ำเหมือนแกนพันด้ายที่ วางเรียงกัน ซี่โครงสองข้างของตถาคตขึ้นนูนสะพรั่งเหมือนกลอนศาลาเก่า โผล่สะพรั่งดวงตาทั้งสองของตถาคตผลุบลึกเข้าไปในเบ้าตาเหมือนเงา ดวงดาวปรากฏในบ่อนํ้าลึก หนังศีรษะของตถาคตที่ถูกลมและแดดเข้าก็เหี่ยว แห้งเหมือนลูกนํ้าเต้าที่ตัดมาสด ๆ ถูกลมและแดดเข้าก็เหี่ยวแห้งไปฉะนั้นดูก่อนราชกุมาร ตถาคตคิดว่า จักลูบหนังท้อง ก็เจอแต่กระดูกสันหลัง คิดว่าจักลูบกระดูกสันหลัง ก็เจอแต่หนังท้อง

หนังท้องของตถาคตแนบติดถึง กระดูกสันหลัง เมื่อตถาคตคิดว่า จักถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ ก็เซซวนล้มลง ในที่นั้นเองเมื่อจะให้กายนี้แลผ่อนคลายบ้างจึงเอาฝ่ามือลูบไปตามตัว เมื่อตถาคตเอาฝ่ามือลูบไปตามตัว ขนทั้งหลายซี่งมีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย เพราะความที่มีอาหารน้อยนั่นเองผู้คนเห็นตถาคตเข้าต่างพูดกันอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมดำไป’ บาง พวกพูดว่า ‘พระสมณโคดมไม่ดำ เป็นแต่คลํ้าไป’ บางพวกพูดว่า ‘จะว่า พระสมณโคดมดำไปก็มิใช่ จะว่าคลํ้าไปก็มิใช่เป็นแต่พร้อยไป’ดูก่อน ราชกุมาร เพียงแค่ผิวพรรณที่บริสุทธิ์ผุดผ่องของตถาคตถูกกระทบเสียไป เพราะความเป็นผู้มีอาหารน้อยนั่นเอง

การบำเพ็ญเพียรทางจิต

{๕๐๔}[๓๓๕] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาลที่ได้เสวยทุกขเวทนาอันแข็งกล้าเผ็ดร้อน ที่เกิดเพราะความเพียรกันมา ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตที่จักได้เสวย

ทุกขเวทนาอันแข็งกล้าเผ็ดร้อนที่เกิดเพราะความเพียรต่อไป ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ จักไม่ยิ่งไปกว่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่า หนึ่งในปัจจุบันที่กำลังเสวยทุกขเวทนาอันแข็งกล้าเผ็ดร้อนที่เกิดเพราะความเพียรอยู่ ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ จะไม่ยิ่งไปกว่านี้ แต่เราก็ ไม่ได้บรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ด้วยทุกกรกิริยาที่เผ็ดร้อนนี้ จะพึงมีทางเพื่อตรัสรู้อย่าง อื่นกระมังหนอ’{๕๐๕}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘เราจำได้อยู่ เมื่องานวัปปมงคลของท้าวศากยะผู้พระบิดา เรานั่งอยู่ที่ร่มไม้หว้าที่ร่มเย็น สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ได้บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติ และสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ทางนี้เป็นทางเพื่อตรัสรู้ใช่ไหมหนอ, ตถาคตนั้น ได้มีความรู้สึกอันแล่นไปตามสติว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางเพื่อตรัสรู้แน่’ ตถาคตนั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘เรากลัวความสุขซึ่งเว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรมหรือ’ ก็ได้เห็นว่า ‘เราไม่กลัวความสุขซึ่งเว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม’

ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นจึงคิดต่อไปว่า ‘มิใช่ทำได้ง่ายเลย ที่บุคคลผู้มีกายผอมเหลือประมาณอย่างนี้จะถึงความสุขนั้นได้ อย่ากระนั้นเลย เรา พึงบริโภคอาหารหยาบคือข้าวสุกขนมสดเถิด’ดังนี้ ตถาคตนั้นจึงบริโภค อาหารหยาบคือข้าวสุกขนมสดแล้ว

ก็สมัยนั้น ภิกษุปัญจวัคคีย์บำรุงตถาคตนั้นอยู่ด้วยหวังว่า ‘พระสมณ

โคดมจักบรรลุธรรมใด ก็จักบอกธรรมนั้นแก่เราทั้งหลายด้วย’ นับแต่ตถาคต บริโภคอาหารหยาบคือข้าวสุกขนมสดแล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็พากันเบื่อหน่าย ตถาคตหลีกไปด้วยความเข้าใจว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มักมาก คลายความเพียรเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากไปเสียแล้ว’

การบรรลุฌาน ๔

[๓๓๖] ดูก่อนราชกุมาร ครั้นตถาคตบริโภคอาหารหยาบ ฟื้นกำลังคืน ได้แล้ว ก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ได้บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

ได้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป ได้บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

ได้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

การบรรลุวิชชา ๓

{๕๐๖}ตถาคตนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไป เพื่อปุพเพนิวาสานุสติญาณ ตถาคตนั้นย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง ... ตถาคตนั้นย่อมระลึกชาติก่อนได้ เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนราชกุมาร นี้เป็นวิชชาที่ ๑ ที่ตถาคตได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัด

แล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว แก่ตถาคตผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่

{๕๐๗}ตถาคตนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บรีสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่อ จุตูปปาตญาณ ตถาคตนั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วง จักษุวิสัยของมนุษย์ ... ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการ ฉะนี้ ดูก่อนราชกุมาร นี้เป็นวิชชาที่ ๒ ที่ตถาคตได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยาม แห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่ตถาคตผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่

{๕๐๘}ตถาคตนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไป เพื่ออาสวักขยญาณ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อตถาคตนั้นรู้เห็นอย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นแล้วแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าจิตหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ดูก่อนราชกุมาร นี้เป็นวิชชาที่ ๓ ที่ตถาคตได้บรรลุ แล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี อวิชชาถูกกำจัดแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ความมืดถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่ตถาคตผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่

ทรงมีความขวนขวายน้อย

{๕๐๙}[๓๓๗] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นได้มีความคิดว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้เป็นธรรมลึก เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต แต่หมู่สัตว์นี้เป็นผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย ก็แลฐานะ คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาทธรรมได้แก่ความที่ธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านี้ เป็นสภาพอาศัยกันและกันเกิดขึ้นนี้ หมู่สัตว์ผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย เห็นได้โดยยาก แม้ฐานะนี้คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวงเป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ ก็เห็น ได้โดยยาก ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และสัตว์เหล่าอื่นจะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรม ของเรานั้นได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา’ดูก่อนราชกุมาร ทีนั้น คาถาที่น่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน มาปรากฏแจ่มแจ้งแก่ตถาคตว่า

‘บัดนี้ เรายังไม่ควรจะประกาศธรรมที่เราได้บรรลุแล้วโดยยาก เพราะธรรมนี้อันสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะ และโทสะครอบงำแล้วไม่ตรัสรู้ได้โดยง่าย

สัตว์ทั้งหลายผู้อันราคะย้อมแล้ว ถูกกองอวิชชาหุ้มห่อไว้แล้ว จักไม่เห็นธรรมอันละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่งอันจะยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ทวนกระแสคือนิพพาน’

ดูก่อนราชกุมาร เมื่อตถาคตพิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ จิตของตถาคตก็น้อมไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อแสดงธรรม

ท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม

{๕๑๐}[๓๓๘] ดูก่อนราชกุมาร ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบความปริวิตกแห่งใจของตถาคตด้วยใจแล้วได้มีความปริวิตกว่า ‘ชาวเราเอ๋ย โลก จะฉิบหายเสียละหนอ โลกจะพินาศเสียละหนอ เพราะว่าพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงน้อมพระทัยไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่ทรง น้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรมเสียแล้ว, ครั้นแล้วท้าวสหัมบดีพรหมได้ อันตรธานไปในพรหมโลกแล้วมาปรากฏตัวข้างหน้าของตถาคต เหมือนบุรุษที่ แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมอัญชลีมาทางตถาคตแล้วได้กล่าวว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลาย

ผู้มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่,

ดูก่อนราชกุมาร ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นแล้วภายหลังได้กล่าวคาถาประพันธ์อื่นอีกดังนี้ว่า

เมื่อก่อนธรรมที่ไม่บริสุทธิ์ อันคนมีมลทินทั้งหลาย คิดไว้แล้ว ได้มีปรากฏในแคว้นมคธ ขอพระองค์ได้โปรด ทรงเปิดประตูแห่งอมตธรรมนั่น ขอสัตว์โลกทั้งหลาย จงได้ฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดมลทินตรัสรู้ แล้วตามลำดับ

เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอดภูเขาศิลาล้วนพึง เห็นปวงชนได้โดยรอบฉันใดข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชามีพระปัญญาจักษุโดยรอบ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ขอพระองค์ผู้ปราศจากความโศกแล้วได้โปรดเสด็จขึ้นปราสาทที่สำเร็จแล้วด้วยธรรม แล้วทรงพิจารณาปวงชนผู้ระทม ไปด้วยความโศก ผู้ถูกชาติและชราครอบงำแล้วด้วยเถิดข้าแต่พระองค์ผู้แกล้วกล้า ทรงชนะสงครามแล้ว

ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้หาหนี้มิได้ ขอพระองค์จงเสด็จลุกขึ้น จาริกไปในโลกเถิด ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรง แสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้ จักมีอยู่

เปรียบบุคคลด้วยดอกบัว ๔ เหล่า

{๕๑๑}[๓๓๙] ดูก่อนราชกุมาร ครั้นตถาคตรับทราบคำอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมและอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว จึงตรวจดูสัตว์โลก ด้วยพระพุทธจักษุ เมื่อตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้เห็นสัตว์ทั้งหลาย ที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่ มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความ เป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

เหมือนดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม หรือดอกบุณฑริกในกอบุณฑริก ที่เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในนํ้า งอกงามแล้วในนํ้า บางเหล่ายังไม่พ้นนํ้า ยังจมอยู่ในนํ้า อันนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าตั้งอยู่เสมอนํ้า บางเหล่าตั้งขึ้นพ้นนํ้า อันนํ้าไม่ติดแล้ว ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อตถาคต ตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้เห็นหมู่สัตว์ที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติ เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มีครั้นเห็นแล้ว จึงได้กล่าวกะท้าวสหัมบดีพรหมด้วยคาถาว่า

ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรมแก่ท่านแล้ว

สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามีความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์

[๓๔๐] ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่า ตถาคตเปิดโอกาสเพื่อจะแสดงธรรมแล้วจึงอภิวาทตถาคตทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง

ทรงรำพึงถึงปฐมเทศนา

{๕๑๒}ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตนั้นมีความดำริดังนี้ว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’ครั้นแล้วได้มีความเห็นว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลส ธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อาฬารดาบส กาลามโคตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’ขณะนั้น มีเทวดาหลายตนเข้ามาบอกตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว’ และญาณทัสสนะก็เกิดขึ้น แก่ตถาคตว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว’ จึงดำริว่า ‘อาฬารดาบสกาลามโคตรเป็นผู้มีความเสื่อมอย่างมากแท้ เพราะถ้าเธอได้ ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน’ลำดับนั้น ตถาคตได้ดำริต่อไปว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’ ครั้นแล้วได้มีความเห็นว่า “อุททก

ดาบสรามบุตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อุททกดาบสรามบุตรก่อน เธอ จักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน”

ขณะนั้น มีเทวดาหลายตนเข้ามาบอกตถาคตว่า‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว” แม้ญาณทัสสนะก็เกิดขึ้นแก่ตถาคตว่า ‘อุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว จึงดำริว่า ‘อุททกดาบสรามบุตรนี้ เป็นผู้มีความเสื่อมอย่างมากแท้ เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน’

[๓๔๑] ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตได้ดำริต่อไปว่า ‘เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว’ ครั้นแล้วได้มีความเห็นว่า ‘ภิกษุปัญจวัคคีย์มีอุปการะแก่เรามากนัก ที่ได้อุปัฏฐากเราผู้ตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรอยู่ ถ้ากระไรเรา พึงแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน’ ครั้น แล้วได้ดำริต่อไปว่า ‘บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ’ ตถาคตได้เห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสีด้วยทิพย จักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ครั้นตถาคตอยู่ ณ อุรุเวลาประเทศ ตามควรแก่ความพอใจแล้วจึงได้หลีกจาริกไปทางพระนครพาราณสี

ทรงเล่าเรื่องอุปกาชีวก

{๕๑๓}ดูก่อนราชกุมาร อาชีวกชื่ออุปกะได้พบตถาคตผู้เดินทางไกลระหว่างแม่นํ้าคยาและต้นโพธิ์ ครั้นแล้วได้ถามตถาคตดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อินทรีย์ ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณของท่านบริสุทธิ์ผุดผ่อง ดูก่อนอาวุโส ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือท่านชอบใจธรรมของใคร,ดูก่อนราชกุมาร เมื่ออุปกาชีวกถามอย่างนี้แล้ว ตถาคตได้กล่าวคาถา ตอบอุปกาชีวกไปว่า

เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้แจ้งธรรมทั้งปวง อันตัณหาและทิฏฐิไม่ฉาบทาแล้วในธรรมทั้งปวงละธรรม เป็นไปในภูมิ ๓ ได้หมด พ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา เรารู้ยิ่งเองแล้วจะพึงอ้างใครว่าเป็นอาจารย์เล่าอาจารย์ของเราไม่มี คนผู้เป็นเช่นเราก็ไม่มี บุคคลเสมอเหมือนเราก็ไม่มีในโลกกับทั้งเทวโลก

เพราะเราเป็นพระอรหันต์ ในโลก เราเป็นศาสดาที่ไม่มีศาสดาอื่นยิ่งกว่า เราผู้เดียวเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เราเป็นผู้เย็นแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว

เราจะไปเมืองของชาวกาสีเพื่อประกาศธรรมจักรให้เป็นไป หมายใจว่าจะฅีกลองอมฅธรรมในโลกอันมืด เพื่อให้สัตว์โลกได้ธรรมจักษุกันอุปกาชีวกกล่าวว่า‘ดูก่อนอาวุโส ท่านสมควรจะเป็นพระอนันตชินะ ผู้ชนะหาที่สุดมิได้ตามที่ท่านปฏิญาณไว้หรอก”ตถาคตจึงกล่าวคาถาตอบไปว่า

ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้วเช่นเรา ย่อมเป็นผู้มีนาม ว่าชินะ ดูก่อนอุปกะ บาปธรรมทั้งหลายเราชนะได้แล้ว เพราะฉะนั้น เราจึงมีนามว่าชินะเมื่อตถาคตกล่าวอย่างนี้แล้ว อุปกาชีวกกล่าวว่า ‘พึงเป็นเช่นนั้นได้หรอกอาวุโส, ดังนี้แล้วก็โคลงศีรษะ แลบลิ้นแยกทางเดินหลีกไป

ทรงเล่าเรื่องภิกษุปัญจวัคคีย์

{๕๑๔}[๓๔๒] ลำดับต่อจากนั้นแล ราชกุมาร ตถาคตได้จาริกไปโดยลำดับ ถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสีแล้ว ได้เข้าไปหาภิกษุปัญจ วัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้เห็นตถาคตเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้นัดหมายกันและกันไว้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พระสมณโคดมพระองค์นี้เป็นผู้มักมาก คลาย ความเพียรเวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา พวกเราไม่ต้องไหว้ ไม่ต้องลุกขึ้นต้อนรับพระองค์ ไม่ต้องรับบาตรจีวรของพระองค์ แต่ว่าควรจะ ปูอาสนะไว้ ถ้าพระองค์ทรงปรารถนา ก็จักประทับนั่งเอง,ครั้นตถาคตเข้าไปใกล้พวกภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์เหล่านั้นไม่อาจมั่นคงอยู่ในข้อนัดหมายของตนอย่างนั้น ๆ ได้ จึงต่างลุกขึ้นต้อนรับตถาคต คือ บางพวกก็รับบาตรจีวรของตถาคต บางพวกก็ปูอาสนะ บางพวกก็จัดตั้งน้ำ ล้างเท้าให้ก็แต่ว่าพวกเธอยังเรียกตถาคตโดยระบุชื่อและใช้คำพูดว่าอาวุโสอยู่

เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกอย่างนี้ ตถาคตจึงห้ามภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าเรียกตถาคตโดยระบุชื่อและใช้คำพูดว่า อาวุโสเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้ง ซื่งที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็น บรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,

เมื่อตถาคตกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะตถาคตว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ ก็ยังบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ไม่ได้เลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้เล่า’เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนี้แล้ว ตถาคตได้ตอบว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ใช่เป็นคนมักมาก ไม่ใช่เป็นคนคลายความเพียร ไม่ใช่เป็น คนเวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เราได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เรา ได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะตถาคตเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยังบรรลุ ญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ไม่ได้เลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมา เพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุญาณหัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้เล่า’

ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตได้ตอบเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ใช่เป็นคนมักมาก ไม่ใช่เป็นคนคลายความเพียร ไม่ใช่เป็นคนเวียนมา เพื่อความเป็นคนมักมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกะตถาคตเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น

พระองค์ก็ยังบรรลุ ญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ไม่ได้เลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมา เพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้เล่า’เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนี้แล้ว ตถาคตก็ได้ตอบว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังจำได้หรือไม่ว่า เมื่อก่อนแต่นี้ ถ้อยคำเช่นนี้เราได้เคย พูดมาแล้ว,

ภิกษุปัญจวัคคีย์ตอบว่า‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำเช่นนี้พระองค์ไม่เคยตรัสเลย,

ตถาคตจึงกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,

ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์ยอมเข้าใจได้แล้ว ตถาคตกล่าวสอนภิกษุ ๒ รูปอยู่ ภิกษุ ๓ รูปก็เที่ยวไปบิณฑบาต ภิกษุ ๓ รูป เที่ยวไปบิณฑบาตได้อะไรมา เราทั้ง ๖ ก็ฉันสิ่งนั้นกัน ตถาคตกล่าวสอนภิกษุ ๓ รูปอยู่ ภิกษุ ๒ รูปก็เที่ยวไปบิณฑบาต ภิกษุ ๒ รูปเที่ยวไปบิณฑบาตได้อะไรมา เราทั้ง ๖ ก็ฉันสิ่งนั้นกัน[๓๔๓] ดูก่อนราชกุมาร ครั้งนั้นแล ภิกษุปัญจวัคคีย์ผู้ซึ่งตถาคต โอวาทพร่ำสอนอยู่เช่นนี้ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรออกจากเรือนาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วย ปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่แล้ว”

ทรงแก้ปัญหาของโพธิราชกุมาร

{๕๑๕}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โพธิราชกุมารได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุได้พระตถาคตเป็นผู้ แนะนำโดยใช้เวลานานเพียงไรหนอ จึงจะทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์ อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนราชกุมาร ถ้ากระนั้น ในข้อนี้ตถาคตขอย้อนถามบพิตรก่อน บพิตรพึงตอบตามที่พอพระทัย บพิตรจะทรง สำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บพิตรทรงเป็นผู้ฉลาดในศิลปศาสตร์คือการทรงช้าง การใช้ขอข้าง มิใช่หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในศิลปศาสตร์ คือ การทรงช้าง การใช้ขอช้าง”

ผู้ไม่ควรศึกษาศิลปศาสตร์ ๕ ประเภท

{๕๑๖}“ดูก่อนราชกุมาร บพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีบุรุษคนหนึ่งมาในเมืองนี้ด้วยเข้าใจว่า ‘โพธิราชกุมารทรงรู้ศิลปศาสตร์คือการทรงช้าง การใช้ขอช้าง’ เราจักศึกษาศิลปศาสตร์คือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักโพธิราชกุมารนั้น’ แต่ว่า๑. เขาเป็นผู้ไม่มีศรัทธา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีศรัทธา พึงบรรลุไม่ได้

๒. เขาเป็นผู้มีโรคมาก จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีโรคน้อย พึงบรรลุไม่ได้

๓. เขาเป็นผู้โอ้อวดมีมายา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ไม่โอ้อวดไม่มีมายาพึงบรรลุไม่ได้

๔. เขาเป็นคนเกียจคร้าน จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ปรารภความเพียรพึงบรรลุไม่ได้

๕. เขาเป็นผู้ด้อยปัญญา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีปัญญาพึงบรรลุไม่ได้

ดูก่อนราชกุมาร บพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นควรจะศึกษาศิลปศาสตร์คือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของบพิตรบ้างไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้จะประกอบด้วยโทษเพียงข้อเดียวก็ไม่ควรจะศึกษาศิลปศาสตร์คือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของหม่อมฉัน จะป่วยกล่าวไปไยถึงโทษทั้ง ๕ ข้อเล่า”

ผู้ควรศึกษาศิลปศาสตร์ ๕ ประเภท

{๕๑๗}[๓๔๔] “ดูก่อนราชกุมาร บพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีบุรุษคนหนึ่งมาในเมืองนี้ด้วยเข้าใจว่า ‘โพธิราชกุมารทรงรู้ศิลปศาสตร์คือการ ทรงข้าง การใช้ขอข้าง เราจักศึกษาศิลปศาสตร์คือการขึ้นข้าง การถือขอ ในสำนักของโพธิราชกุมารนั้น,๑. เขาเป็นผู้มีศรัทธา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีศรัทธาพึงบรรลุได้

๒. เขาเป็นผู้มีโรคน้อย จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีโรคน้อยพึงบรรลุได้

๓. เขาเป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคล ผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายาพึงบรรลุได้

๔. เขาเป็นผู้ปรารภความเพียร จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ปรารภความเพียรพึงบรรลุได้

๕. เขาเป็นผู้มีปัญญา จะพึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีปัญญาพึงบรรลุได้

ดูก่อนราชกุมาร บพิตรจะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นควรจะศึกษาศิลปศาสตร์คือการขี่ข้าง การใช้ขอข้างในสำนักของบพิตรบ้างไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียงข้อเดียว ก็ควรจะศึกษาศิลปศาสตร์คือการขี่ข้าง การใช้ขอข้างในสำนักของหม่อมฉันได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงคุณสมบัติทั้ง ๕ ข้อเล่า”

องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการ

{๕๑๘}“ดูก่อนราชกุมาร ฉันนั้นเหมือนกัน องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรก็มี ๕ ประการเหล่านี้ องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษ ที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย คือ มีโรคเบาบาง ประกอบด้วย ไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก พอเหมาะแก่การบำเพ็ญความเพียร

๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา คือ เปิดเผยตนตามความเป็นจริงในพระศาสดาหรือในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลาย

๔. เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย

๕. เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ

[๓๔๕] ดูก่อนราชกุมาร องค์ของภิกษุผู้มีความเพียรมี ๕ ประการนี้แล ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพีญเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคต เป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองใน ปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ใช้เวลาเพียง ๗ ปีดูก่อนราชกุมาร ๗ ปีจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุด แห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้

ใช้เวลาเพียง ๖ ปี ...๕ ปี ....๔ ปี ....๓ ปี ....๒ ปี ....๑ ปีดูก่อนราชกุมาร ๑ ปีจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญ เพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่ง พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ใช้เวลาเพียง ๗ เดือนดูก่อนราชกุมาร ๗ เดือนจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุด แห่ง พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ใช้เวลาเพียง ๖ เดือน... ๕ เดือน ….๔ เดือน ….๓ เดือน ....๒ เดือน ....๑ เดือน ครึ่งเดือนดูก่อนราชกุมาร ครึ่งเดือนจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่งที่สุด แห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ใช้เวลาเพียง ๗ คืน ๗ วัน

ดูก่อนราชกุมาร ๗ คืน ๗ วันจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ พึงทำให้แจ้งซึ่ง ที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ใช้เวลาเพียง ๖ คืน ๖ วัน ...๕ คืน ๕ วัน ....๔ คืน ๔ วัน ....๓ คืน ๓ วัน ... ๒ คืน ๒ วัน ....๑ คืน ๑ วันดูก่อนราชกุมาร ๑ คืน ๑ วันจงยกไว้ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำได้รับสั่งสอนในเวลาเย็น จักบรรลุคุณวิเศษได้ในเวลาเช้า ได้รับสั่งสอนในเวลาเช้า จักบรรลุคุณวิเศษได้ในเวลาเย็น”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โพธิราชกุมารได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าน่าอัศจรรย์ พระธรรมน่าอัศจรรย์ พระธรรมอันพระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสดีแล้วน่าอัศจรรย์ เพราะผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนในเวลาเย็น ก็บรรลุคุณวิเศษได้ในเวลาเช้า ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอน ในเวลาเช้า ก็บรรลุคุณวิเศษได้ในเวลาเย็น”{๕๑๙}[๓๔๖] เมื่อโพธิราชกุมารตรัสอย่างนี้แล้ว มาณพสัญชิกาบุตรได้ทูลโพธิราชกุมารว่า “ก็ท่านโพธิราชกุมารองค์นี้ทรงประกาศว่า ‘พระพุทธเจ้า น่าอัศจรรย์ พระธรรมน่าเป็นอัศจรรย์ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วน่าอัศจรรย์’ อย่างนี้เท่านั้น ก็แต่ท่านยังไม่ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะเลย”

พระโพธิราชกุมารถึงสรณคมน์ตั้งแต่อยู่ในพระครรภ์

{๕๒๐}โพธิราชกุมารตรัสว่า “ดูก่อนเพื่อนสัญชิกาบุตร ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ดูก่อนเพื่อนสัญชิกาบุตร ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น เรื่องนั้นเราได้ฟัง มาได้รับมาต่อหน้าเจ้าแม่ของเราแล้ว คือ ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น เสด็จแม่ของเรากำลังทรงครรภ์ เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลูกที่อยู่ในครรภ์ของหม่อมฉันนี้จะเป็นชายก็ตาม เป็นหญิงก็ตาม เขาขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ

ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำเขาว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป,ดูก่อนเพื่อนสัญชิกาบุตร ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ป่าเภสกฬามิคทายวัน ใกล้เมืองสุงสุคิระ ในแคว้นภัคคะนี้แล ครั้งนั้น แม่นม จับเราใส่สะเอวพาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพธิราชกุมาร พระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำโพธิราชกุมารนั้นว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป,

ดูก่อนเพื่อนสัญชิกาบุตร เรานี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๓ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้โปรดทรงจำหม่อมฉันว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้ เป็นต้นไป”

จบ โพธิราชกุมารสูตรที่ ๕

๖. อังคุลิมาลสูตร

ว่าด้วยพระองคุลิมาล

พระพุทธเจ้าเสด็จไปโปรดองคุลิมาลโจร

{๕๒๑}[๓๔๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ในแว่นแคว้นของ พระเจ้าปเสนทิโกศสมีโจรชื่อว่าองคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจร นั้นทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่าพวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นแล้วเสด็จกลับจาก บิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ทรงเก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรเสด็จไป ตามทางที่องคุลิมาลโจรซุ่มอยู่

พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงสัตว์ พวกชาวนาวิ่งตามมา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปตามทางที่องคุลิมาลโจรซุ่มอยู่ จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่สมณะ อย่าเดินไปทางนั้น ที่ทางนั้นมีโจรชื่อว่า องคุลิมาล เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย องคุลิมาลโจรนั้นทำหมู่บ้านไม่ให้เป็นหมู่บ้านบ้าง ทำนิคมไม่ให้เป็นนิคมบ้าง ทำชนบทไม่ให้เป็นชนบทบ้าง เขาเข่นฆ่า พวกมนุษย์แล้วเอานิ้วมือร้อยเป็นพวงสวมคอไว้ ข้าแต่สมณะ พวกคนที่จะเดินทางไปทางนี้ต้องรวบรวมพวกให้ได้ ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ๔๐ คนบ้าง แม้กระนั้น ก็ยังไม่วายตกอยู่ในเงื้อมมือขององคุลิมาลโจร”