๑. ฆฏิการสูตร เล่ม ๑๓

๔. ราชวรรค

หมวดว่าด้วยพระราชา

๑. ฆฏิการสูตร

ว่าด้วยช่างหม้อชื่อฆฏิการะ

{๔๐๓}[๒๘๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จแวะออกจากทางแล้ว ได้ทรงแย้มพระโอษฐ์ ณ สถานที่แห่งหนึ่ง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้เกิดความสงสัยว่า “อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแย้มพระโอษฐ์ ธรรมดาพระตถาคตทั้งหลายจะไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีสาเหตุ” จึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแย้มพระโอษฐ์ (เพราะ)พระตถาคตทั้งหลายจะไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีสาเหตุ”{๔๐๔}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ณ สถานที่แห่งนี้ได้มีนิคมชื่อเวภฬิคะ เป็นนิคมที่เจริญมั่งคั่ง มีผู้คนมาก มีผู้คนพลุกพล่าน พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะเคยทรงอาศัยเวภฬิคนิคมอยู่ ดูก่อนอานนท์ นัยว่าที่นี่เคยเป็นพระอารามของ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมาก่อน พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเคยประทับตรัสสอนภิกษุสงฆ์ ณ ที่นี้”

{๔๐๕}ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้ปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นถวายแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า

ประทับลงเถิด เมื่อเป็นเช่นนี้ สถานที่นี้จักได้เป็นภูมิภาคที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์ทรงใช้สอยแล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูถวายแล้ว ครั้นประทับนั่งแล้ว ทรงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ณ สถานที่แห่งนี้ได้มีนิคมชื่อเวภฬิคะ เป็นนิคมที่เจริญมั่งคั่ง มีผู้คนมาก มีผู้คนพลุกพล่าน พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่ากัสสปะเคย ทรงอาศัยเวภฬิคนิคมอยู่ ดูก่อนอานนท์ นัยว่าที่นี่เคยเป็นพระอารามของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมาก่อน นัยว่าพระผู้มี พระภาคเจ้าพระองค์นั้น เคยประทับตรัสสอนภิกษุสงฆ์ ณ ที่นี้[๒๘๓] ดูก่อนอานนท์ ในเวภฬิคนิคม มีช่างหม้อชื่อฆฏิการะเป็นผู้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

เป็นอุปัฏฐากชั้นเยี่ยม ฆฏิการะช่างหม้อมีมาณพชื่อโชติปาละ เป็นสหายสนิท ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อเรียกโชติปาลมาณพมาว่า ‘มาเถอะ โชติปาละเพื่อนรัก พวกเราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกันเถิด เพราะว่า การที่เราได้เห็น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นถือกันว่าเป็นความดี’{๔๐๖}ดูก่อนอานนท์ เมื่อฆฏิการะช่างหม้อกล่าวอย่างนี้แล้ว โชติปาลมาณพ ได้กล่าวว่า ‘อย่าเลย เพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไรที่ได้เห็นพระสมณะ ศีรษะโล้นนั้น’

ฆฏิการะช่างหม้อก็ได้กล่าวกะโชติปาลมาณพเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘มาเถอะ โชติปาละเพื่อนรัก พวกเราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกันเถิด เพราะ ว่าการที่เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถือกันว่าเป็นความดี’

แม้โชติปาลมาณพก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘อย่าเลย เพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไรที่ได้เห็นพระสมณะศีรษะโล้นนั้น’

ฆฏิการะช่างหม้อก็ได้กล่าวกะโชติปาลมาณพเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘มาเถอะ โชติปาละเพื่อนรัก พวกเราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกันเถิด เพราะว่า การที่เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถือกันว่าเป็นความดี,แม้โชติปาลมาณพก็กล่าวเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘อย่าเลย เพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไรที่ได้เห็นพระสมณะศีรษะโล้นนั้น’

ฆฏิการะช่างหม้อจึงกล่าวว่า ‘เพื่อนโชติปาละ ถ้าอย่างนั้น เราเอาเครื่องสีตัวไปแม่นํ้าอาบนํ้ากันเถอะ’ โชติปาลมาณพได้รับคำแล้ว จึงทั้งสอง คนได้นำเครื่องสีตัวไปยังแม่นํ้าอาบนํ้ากันแล้ว

{๔๐๗}[๒๘๔] ครั้งนั้นแล ฆฏิการะช่างหม้อได้เอ่ยกะโชติปาลมาณพว่า ‘เพื่อน โชติปาละ นี้ก็ไม่ไกลพระอารามของพระผู้มีพระภาคเจ้านัก มาเถิด เพื่อน โชติปาละ เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกัน เพราะว่า การที่เรา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถือกันว่า เป็นความดี’

{๔๐๘}ดูก่อนอานนท์ เมื่อฆฏิการะช่างหม้อกล่าวอย่างนี้แล้ว โชติปาลมาณพ ได้กล่าวกะฆฏิการะช่างหม้อว่า ‘อย่าเลยเพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไร ที่ได้เห็นพระสมณะศีรษะโล้นนั้น’

แม้ฆฏิการะช่างหม้อก็ได้เอ่ยกะโชติปาลมาณพเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘เพื่อนโชติปาละ นี้ก็ไม่ไกลพระอารามของพระผู้มีพระภาคเจ้านัก มาเถิดเพื่อนโชติปาละ เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยกัน เพราะว่าการที่เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถือกันว่าเป็นความดี’

โชติปาลมาณพก็ได้กล่าวกะฆฏิการะช่างหม้อเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘อย่าเลย เพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไรที่ได้เห็นพระสมณะศีรษะ โล้นนั้น,

{๔๐๙}ดูก่อนอานนท์ ลำดับนั้น ฆฏิการะช่างหม้อได้จับโชติปาลมาณพที่ชาย ผ้าแล้วกล่าวว่า ‘เพื่อนโชติปาละ นี้ก็ไม่ไกลพระอารามของพระผู้มีพระภาค เจ้านัก มาเถิด เพื่อนโชติปาละ เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยกัน เพราะว่า การที่เราได้เห็นพระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถือกันว่าเป็นความดี’ลำดับนั้น โชติปาลมาณพให้ฆฏิการะช่างหม้อปล่อยชายผ้าแล้วกล่าวว่า ‘อย่าเลย เพื่อนฆฏิการะ จะมีประโยชน์อะไรที่ได้เห็นพระสมณะศีรษะโล้นนั้น’

ดูก่อนอานนท์ ฆฏิการะช่างหม้อจึงได้จับผมโชติปาละผู้สระหัวแล้ว กล่าวว่า ‘เพื่อนโชติปาละ นี้ไม่ไกลพระอารามของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านัก มาเถิด เพื่อนโชติปาละ เราจักเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็น อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยกัน เพราะการ ที่เรา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นถือกันว่าเป็นความดี’ครั้งนั้น โชติปาลมาณพได้ฉุกคิดว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก ที่ฆฏิการะช่างหม้อผู้มีสกุลชาติตํ่าต้อยบังอาจมาจับผมของเราผู้สระหัวแล้ว การ ไปของเราเห็นจะไม่ใช่เรื่องเล็กน้อยเสียแล้ว’ จึงได้กล่าวกะฆฏิการะช่างหม้อว่า ‘เพื่อนฆฏิการะ การที่เพื่อนทำความพยายามตั้งแต่พูดชักชวน จับที่ชายผ้า จนล่วงเลยถึงบังอาจจับผมเรานั้น ก็เพียงเพื่อจะชวนให้ไปในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาลัมพุทธเจ้านั้นเท่านั้นเองหรือ’‘เพียงเท่านั้นแหละ เพื่อนโชติปาละ จริงดังนั้นแล การที่เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นเป็นความดี’

‘เพื่อนฆฏิการะ ถ้าอย่างนั้น ปล่อยเราเถิด เราจักไปด้วยกัน’

{๔๑๐}[๒๘๕] ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อและโชติปาลมาณพ ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ลำดับนั้น ฆฏิการะช่างหม้อถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ส่วนโชติปาลมาณพ ได้ ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ครั้นผ่าน การปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งฆฏิการะช่างหม้อนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โชติปาลมาณพนี้เป็นสหายสนิทของข้าพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงแสดงธรรมแก่โชติปาลมาณพนี้ ด้วยเถิด’

{๔๑๑}ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงฆฏิการะช่างหม้อและโชติปาลมาณพให้เห็นแจ้งให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ลำดับนั้น ฆฏิการะช่างหม้อและ โชติปาลมาณพผู้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วลุกจากอาสนะถวายบังคมทำประทักษิณแล้วหลีกไป{๔๑๒}[๒๘๖] ดูก่อนอานนท์ ลำดับนั้น โชติปาลมาณพได้ถามฆฏิการะช่างหม้อว่า ‘เพื่อนฆฏิการะ ท่านเมื่อฟังธรรมนี้อยู่ ท่านจะออกจากเรือนไป บวชเป็นบรรพชิตหรือ’

‘เพื่อนโชติปาละ ท่านก็รู้อยู่ว่า เราต้องเลี้ยงพ่อแม่ซึ่งตาบอด ทั้งแก่

เฒ่าชราแล้วมิใช่หรือ,

‘เพื่อนฆฏิการะ ถ้าเช่นนั้น เราจักออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตเอง,

{๔๑๓}ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อและโชติปาลมาณพได้เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ฆฏิการะช่างหม้อได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โชติปาลมาณพนี้เป็นสหายสนิทของข้าพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ โชติปาลมาณพนี้บวชด้วยเถิด, โชติปาลมาณพจึงได้บรรพชาอุปสมบทแล้วใน สำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า[๒๘๗] ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น เมื่อโชติปาลมาณพอุปสมบทแล้วไม่นาน ประมาณกึ่งเดือน พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ประทับอยู่ในเวภฬิคนิคมตามควรแก่พระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จหลีกจาริกไป ทางพระนครพาราณสีโดยลำดับ จนถึงพระนครพาราณสีแล้ว

ตรัสเล่าเรื่องพระเจ้ากาสีพระนามว่ากิกิ

{๔๑๔}‘ดูก่อนอานนท์ นัยว่า ในคราวนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้น พระเจ้ากาสีพระนามว่า กิกิทรงสดับข่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า พระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงพระนครพาราณสีแล้วประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน,

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราชทรงรับสั่งให้ราชบุรุษเทียม พระราชยานชั้นดีเยี่ยม แล้วเสด็จขึ้นพระราชยานชั้นดีเยี่ยม ออกจากพระนคร พาราณสีพร้อมกับพระราชยานชั้นดีเยี่ยม ด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น เสด็จ

ไปด้วยพระราชยานตลอดภูมิประเทศเท่าที่พระราชยานจะไปได้แล้ว ทรงลงจากพระราชยาน เสด็จดำเนินตรงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๔๑๕}ดูก่อนอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงชี้แจงพระเจ้ากิกิกาสิราชให้ทรงเห็นแจ้ง ให้ทรงสมาทาน ให้ทรงอาจหาญ ให้ทรงร่าเริงด้วยธรรมิกถาแล้ว ลำดับนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราช อันพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ทรงเห็นแจ้ง ให้ทรงสมาทาน ให้ทรงอาจหาญ ให้ ทรงร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จงทรงรับภัตตาหารของหม่อมฉันเพื่อเสวยใน วันพรุ่งนี้ด้วยเถิด’ดูก่อนอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าภัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราช ทรงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะถวายบังคม ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พอล่วงราตรีนั้นไป พระเจ้ากิกิกาสิราชทรง รับสั่งให้จัดแจงของเคี้ยวของฉันอันประณีตล้วนแต่เป็นข้าวสาลีแดงที่อ่อนนุ่ม เก็บกากออกหมดแล้ว มีแกง และกับเป็นอเนกไว้ในพระราชนิเวศน์ส่วนพระองค์ แล้วทรงรับสั่งให้ราชบุรุษไปกราบทูลภัตตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ‘ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารสำเร็จแล้ว’416}[๒๘๘] ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของพระเจ้า กิกิกาสิราช ครั้นแล้วประทับบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ลำดับนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราชทรงอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของเคี้ยวของ ฉันอันประณีตด้วยพระหัตถ์ของพระองค์จนพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว พระเจ้ากิกิกาสิราชทรงถืออาสนะที่ต่ำกว่าจุดหนึ่งแล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงรับนิมนต์การอยู่จำพรรษาที่พระนครพาราณสีของหม่อมฉันด้วยเถิด การอุปถัมภ์บำรุงพระสงฆ์ก็จักมีเหมือนอย่างนี้’พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อย่าเลย มหาบพิตร อาตมภาพรับนิมนต์ การอยู่จำพรรษาเขาไว้แล้ว’

พระเจ้ากิกิกาสิราชได้กราบทูลเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์การอยู่จำพรรษาที่ พระ นครพาราณสีของหม่อมฉันด้วยเถิด การอุปถัมภ์บำรุงพระสงฆ์ก็จักมีเหมือน อย่างนี้’

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘อย่าเลยมหาบพิตร อาตมภาพรับนิมนต์การอยู่จำพรรษาเขาไว้แล้ว’

ครั้งนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราชทรงเสียพระหัย มีความโทมนัสว่า ‘พระผู้มี พระภาคเจ้าไม่ทรงรับนิมนต์การอยู่จำพรรษาที่พระนครพาราณสีของเราเสียแล้ว’

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระเจ้ากิกิกาสิราชได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ มีคนอื่นที่เป็นอุปัฏฐากยิ่งกว่าหม่อมฉันหรือ'

พระกัสสปพุทธเจ้าสรรเสริญฆฏิการะช่างหม้อ

{๔๑๗}‘มีอยู่ มหาบพิตร มีนิคมชื่อเวภฬิคะ ช่างหม้อชื่อฆฏิการะอยู่ในนิคมนั้น เขาเป็นอุปัฏฐากของอาตมภาพ นับเป็นอุปัฏฐากชั้นเยี่ยม ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ทรงเสียพระทัย มีความโทมนัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ทรงรับนิมนต์การอยู่จำพรรษาที่พระนครพาราณสีของเรา แต่ความเสียใจและความโทมนัสแบบนี้นั้น ย่อมไม่มีและจักไม่มีในฆฏิการะช่างหม้อดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และ พระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เว้นขาดจากประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากนํ้าเมา คือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

ดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใส อันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่ พระอริยเจ้าใคร่

ดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อเป็นผู้หมดสงสัยในทุกข์ ในทุกขสมุทัย (เหตุเกิดทุกข์) ในทุกขนิโรธ (ความดับทุกข์) ในทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์) บริโภคอาหารมื้อเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล มีกัลยาณธรรม ไม่ใช้แก้วมณีและทองคำเป็นเครื่องประดับ ปราศจาก การใช้ทองและเงินดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อไม่ใช้สากและมือของตนขุดแผ่นดิน นำแต่ดินตลิ่งพังหรือขุยหนูหาบมาใช้ทำเป็นภาชนะ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ภาชนะ นี้ผู้ใดต้องการสำหรับใส่ข้าวสาร ใส่ถั่วเขียว ใส่ถั่วดำแล้ว ขอให้ผู้นั้นนำ ภาชนะที่ต้องการนั้นไปเถิด,

ดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อเลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราตาบอด ฆฏิการะ ช่างหม้อเป็นโอปปาติกะ จะปรินิพพานในภพนั้น มีการไม่กลับจากโลกนั้น เป็นธรรมดาเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์๕ หมดลี้นไป

{๔๑๘}[๒๘๙] ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งหนี่ง อาตมภาพอยู่ที่เวภฬิคนิคมนั้นเอง เวลาเช้า อาตมภาพครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเช้าไปหามารดาบิดาของ ฆฏิการะช่างหม้อถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า ‘นี่คนหาอาหารไปไหนเสียเล่า’ มารดาบิดาของฆฏิการะช่างหม้อตอบวา‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปัฏฐาก ของพระองค์ออกไปแล้ว ขอพระองค์จงหยิบข้าวสุกจากหม้อข้าวนี้ หยิบแกงจากหม้อแกงนี้เสวยเถิด,

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น อาตมภาพได้หยิบข้าวสุกจากหม้อข้าว หยิบ แกงจากหม้อแกงไปฉันแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป ลำดับนั้น ฆฏิการะ ช่างหม้อเข้าไปหามารดาบิดาถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า ‘ใครมาหยิบข้าวสุก จากหม้อข้าว หยิบแกงจากหม้อแกงบริโภคแล้วหลีกไป’ มารดาบิดาบอกว่า ‘ดูก่อนพ่อ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหยิบข้าวสุกจากหม้อข้าว หยิบแกงจากหม้อแกงเสวยแล้ว เสด็จ ลุกจากอาสนะหลีกไป’ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อได้มีความรู้สึกว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงคุ้นเคยอย่างยิ่งเช่นนี้แก่เรา’

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อไม่หายปีติสุขอยู่ถึงกึ่งเดือน ส่วนมารดาบิดา ๗ วัน

{๔๑๙}[๒๙๐] ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งหนี่ง อาตมภาพอยู่ที่เวภฬิคนิคมนั้นเอง เวลาเช้า อาตมภาพครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปหามารดาบิดาของ ฆฏิการะช่างหม้อถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า ‘นี่คนหาอาหารไปไหนเสียเล่า, มารดาบิดาของฆฏิการะช่างหม้อตอบว่า‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปัฏฐาก ของพระองค์ออกไปแล้ว ขอพระองค์จงหยิบขนมสดจากกระเช้านี้ หยิบแกง จากหม้อแกงนี้เสวยเถิด,

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น อาตมภาพได้หยิบขนมสดจากกระเช้า หยิบแกงจากหม้อแกงฉันแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป ลำดับนั้น ฆฏิการะช่างหม้อ เข้าไปหามารดาบิดาถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า ‘ใครมาหยิบขนมสดจากกระเช้า หยิบแกงจากหม้อแกงบริโภคแล้วหลีกไป, มารดาบิดาบอกว่า‘ดูก่อนพ่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงหยิบขนมสดจากกระเช้า หยิบแกงจากหม้อแกงเสวยแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อได้มีความรู้สึกว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงคุ้นเคยอย่างยิ่งเช่นนี้แก่เราดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อไม่หายปีติสุขอยู่ถึงกึ่งเดือน ส่วนมารดาบิดา ๗ วัน

{๔๒๐}[๒๙๑] ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งหนี่ง อาตมภาพอยู่ที่เวภฬิคนิคมนั้นเอง ก็สมัยนั้น กุฏิรั่ว ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น อาตมภาพจึงเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงพากันไปดูหญ้าที่เรือนของฆฏิการะช่างหม้อ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออาตมภาพกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าว กะอาตมภาพว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หญ้าที่เรือนของฆฏิการะช่างหม้อไม่มี มีอยู่แต่หญ้าที่มุงหลังคาเรือนของฆฏิการะช่างหม้อเท่านั้น, อาตมภาพได้สั่ง ภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงพากันไปรื้อหญ้าที่มุง หลังคาเรือนของฆฏิการะช่างหม้อมาเถิด,

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้ไปรื้อหญ้าที่มุงหลังคาเรือน ของฆฏิการะช่างหม้อมาแล้ว ลำดับนั้น มารดาบิดาของฆฏิการะช่างหม้อได้ กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ใครมารื้อหญ้ามุงหลังคาเรือนเล่า, ภิกษุทั้งหลาย ตอบว่า ‘เป็นพวกภิกษุเอง โยมหญิง กุฏิของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า กัสสปะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ารั่ว, มารดาบิดาของฆฏิการะ ช่างหม้อได้กล่าวว่า ‘นำไปเถิด เจ้าข้า นำไปตามสะดวกเถิด ท่านผู้เจริญ,ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อเข้าไปหามารดาบิดาถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถาม มารดาบิดาว่า‘ใครมารื้อหญ้ามุงหลังคาเรือนไปเล่า, มารดาบิดาตอบว่า‘เป็นพวกภิกษุหรอกพ่อ กุฏิของพระผู้มีพระกาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ารั่ว,

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อได้มีความรู้สึกว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงคุ้นเคยอย่างยิ่งเช่นนี้แก่เรา,

ดูก่อนมหาบพิตร ครั้งนั้น ฆฏิการะช่างหม้อไม่หายปีติสุขอยู่ถึงกึ่งเดือน ส่วนมารดาบิดา ๗ วัน ดูก่อนมหาบพิตร และครั้งนั้น เรือนที่ฆฏิการะช่างหม้อ อยู่ทั้งหลังนั้น มีอากาศเป็นหลังคาอยู่ตลอดสามเดือน ถึงฝนตกก็ไม่รั่ว ดูก่อนมหาบพิตร ฆฏิการะช่างหม้อมีคุณเห็นปานนี้,

พระเจ้ากิกิกาสิราชกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของ ฆฏิการะช่างหม้อแล้ว ฆฏิการะช่างหม้อได้ดีแล้ว ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง คุ้นเคยอย่างยิ่งเช่นนี้แก่เขา,

{๔๒๑}[๒๙๒] ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราชได้ส่งข้าวสารแห่ง ข้าวสาลีแดงที่ผูกตากแห้งไว้จำนวน ๕๐๐ เกวียน และเครื่องแกงอันสมควร แก่ข้าวสารนั้นไปพระราชทานแก่ฆฏิการะช่างหม้อ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ราชบุรุษทั้งหลาย เข้าไปหาฆฏิการะช่างหม้อแล้วได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ

นี่ข้าวสารแห่งข้าวสาลีแดงที่เขามัดตากแห้งไว้จำนวน ๕๐๐ เกวียน และ เครื่องแกงอันสมควรแก่ข้าวสารนั้น พระเจ้ากิกิกาสิราชส่งมาพระราชทานแก่ท่านแล้ว จงรับของพระราชทานเหล่านั้นไว้เถิด’ฆฏิการะช่างหม้อได้ตอบว่า‘พระราชามีพระราชกิจมาก มีพระราชกรณียะมาก ของที่พระราชทานมานี้อย่าเป็นของข้าพเจ้าเลย จงเป็นของหลวงเถิด,{๔๒๒}ดูก่อนอานนท์ เธอคงจะคิดอย่างนี้ว่า สมัยนั้นคนที่ชื่อโชติปาลมาณพ คงเป็นคนอื่นแน่ ดูก่อนอานนท์ แต่เธอไม่ควรเห็นอย่างนั้น สมัยนั้นเราคือ โชติปาลมาณพ”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ฆฏิการสูตรที่ ๑

๒. รัฎฐปาลสูตร

ว่าด้วยพระรัฏฐปาลเถระ

เสด็จโปรดชาวถุลลโกฏฐิตนิคม

{๔๒๓}[๒๙๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จจาริกไปในแคว้นกุรุ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงนิคมของชาวกุรุชื่อว่าถุลลโกฏฐิตะ พราหมณ์และ