๑๐. เวขณสสูตร เล่ม ๑๓

๑๐. เวขณสสูตร

ว่าด้วยเวขณสปริพาชก

{๓๘๙}[๒๗๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อ เวขณสะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เปรียบเทียบวรรณะ ๒ วรรณะ

{๓๙๐}เวขณสปริพาชกยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้เปล่งอุทานในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “นี้เป็นวรรณะอย่างยิ่ง นี้เป็นวรรณะอย่างยิ่ง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนกัจจานะ ทำไมท่านจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นวรรณะอย่างยิ่ง, ก็วรรณะอย่างยิ่งนั้นเป็นไฉน”

“ท่านพระโคดม วรรณะใดไม่มีวรรณะอื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า วรรณะนั้นเป็นวรรณะอย่างยิ่ง”

“ดูก่อนกัจจานะ ก็วรรณะไหนเล่าที่ไม่มีวรรณะอื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า”

“ท่านพระโคดม วรรณะใดไม่มีวรรณะอื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า วรรณะนั้นเป็นวรรณะอย่างยิ่ง”

{๓๙๑}“ดูก่อนกัจจานะ ท่านกล่าวว่า ‘ท่านพระโคดม วรรณะใดไม่มีวรรณะ อื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า วรรณะนั้นเป็นวรรณะอย่างยิ่ง, ดังนี้ คำที่ท่าน กล่าวนั้นพึงขยายความออกได้อย่างยืดยาว แต่ท่านก็ไม่ชี้แจงวรรณะนั้นให้ชัด

ดูก่อนกัจจานะ เปรียบเหมือชายคนหนึ่งพูดอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าปรารถนา ข้าพเจ้ารักใคร่นางชนบทกัลยาณีในชนบทนี้, คนทั้งหลายจึงถามเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ นางชนบทกัลยาณีคนที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักหรือเปล่าว่า นางเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณี เป็นแพศย์ หรือเป็นศูทร, เมื่อถูกถามดังนี้ เขาก็จะตอบว่า ‘ไม่รู้จัก, คนทั้งหลายจึงถามเขาอีกว่า ‘พ่อคุณ นางชนบท กัลยาณีคนที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักหรือว่านางมีวรรณะอย่างนี้มี โคตรอย่างนี้, เมื่อถูกถามดังนี้ เขาก็จะตอบว่า ‘ไม่รู้จัก, คนทั้งหลายจึงถาม เขาต่อไปว่า ‘พ่อคุณ นางชนบทกัลยาณีคนที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อ รู้จักหรือว่า ‘สูง ต่ำ หรือสันทัด ดำ ขาว หรือมีผิวคลํ้า อยู่ในหมู่บ้านนิคม หรือนครโน้น, เมื่อถูกถามดังนี้ เขาก็ตอบว่า ‘ไม่รู้จัก, คนทั้งหลายจึงถามเขาว่า ‘พ่อปรารถนารักใคร่หญิงที่พ่อไม่รู้จัก ไม่เคยเห็นอย่างนั้นหรือ, เมื่อถูกถามดังนี้ เขาจึงตอบว่า ‘ถูกแล้ว, ดังนี้ ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็น ไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ คำกล่าวของชายคนนั้นถือเป็นคำที่ใช้ไม่ได้ใช่ไหม,,“ใช่แน่นอน ท่านพระโคดม เมื่อเป็นเช่นนั้น คำกล่าวของชายคนนั้น ต้องถือว่าเป็นคำที่ใช้ไม่ได้,,

“ดูก่อนกัจจานะ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน กล่าวอยู่แต่ว่า ‘ท่านพระโคดม วรรณะใดไม่มีวรรณะอื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า วรรณะนั้นเป็นวรรณะอย่างยิ่ง, ดังนี้ แต่ไม่ชี้แจงให้ชัด”

“ท่านพระโคดม เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์อันงามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว เขาวางไว้ที่ผ้ากัมพลแดง ยังส่องแสงสว่างเรืองรองได้ ฉันใด อัตตาก็มีวรรณะฉันนั้น เมื่อตายไปย่อมเป็นของไม่มีโรค(เที่ยงแท้)”

{๓๙๒}[๒๗๙]“ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แก้วไพฑูรย์อันงามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว เขาวางไว้ที่ผ้ากัมพลแดง ส่องแสงสว่างเรืองรองอยู่ ๑ หิ่งห้อยในคืนเดือนมืด ๑ บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ วรรณะไหนจะสว่างกว่าและประณีตกว่าอัน”“ท่านพระโคดม บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ หิ่งห้อยในคืนเดือนมืดนี้สว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๓}“ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน หิ่งห้อยในคืนเดือนมืด ๑ ประทีปน้ำมันในคืนเดือนมืด ๑ บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ วรรณะไหน จะสว่างกว่าและประณีตกว่าอัน”

“ท่านพระโคดม บรรดาวรณะทั้งสองนี้ ประทีปน้ำมันในคืนเดือนมืดนี้ สว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๔}“ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ประทีปน้ำมันในคืนเดือนมืด ๑ กองไฟใหญ่ในคืนเดือนมืด ๑ บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ วรรณะ ไหนจะสว่างกว่าและประณีตกว่าอัน”

“ท่านพระโคดม บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ กองไฟใหญ่ในคืนเดือนมืดนี้ สว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๕}“ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน กองไฟในคืนเดือนมืด ๑ ดาวศุกร์บนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในเวลาใกล้รุ่ง ๑ บรรดา วรรณะทั้งสองนี้ วรรณะไหนจะสว่างกว่าและประณีตกว่ากัน”“ท่านพระโคดม บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ ดาวศุกร์บนท้องฟ้าที่กระจ่าง ปราศจากเมฆในเวลาใกล้รุ่งนี้สว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๖}“ดูก่อนกัจจานะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดาวศุกร์บน

ท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในเวลาใกล้รุ่ง ๑ ดวงจันทร์ในเวลาเที่ยงคืนตรงบนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ บรรดาวรรณะ ทั้งสองนี้ วรรณะไหนจะสว่างกว่าและประณีตกว่ากัน”

“ท่านพระโคดม บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ ดวงจันทร์ในเวลาเที่ยงคืน ตรงบนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำสว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๗}“ดูก่อนกัจจานะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดวงจันทร์ในเวลาเที่ยงคืนตรงบนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ดวง อาทิตย์ในเวลาเที่ยงตรงบนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในสารทสมัย เดือนท้าย ๆ ฤดูฝน ๑ บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ วรรณะไหนจะสว่างกว่าและ ประณีตกว่ากัน”

“ท่านพระโคดม บรรดาวรรณะทั้งสองนี้ ดวงอาทิตย์ในเวลาเที่ยงตรง บนท้องฟ้าที่กระจ่างปราศจากเมฆในสารทสมัย เดือนท้าย ๆ ฤดูฝนนี้สว่างกว่าด้วย ประณีตกว่าด้วย”

{๓๙๘}“ดูก่อนกัจจานะ เหล่าเทพดาที่สู้รัศมีดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่ได้มีมาก และมากยิ่งกว่าเหล่าเทพดาที่สู้รัศมีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ได้ เรารู้ทั่วถึง เทพดาเหล่านั้นอยู่ แต่เราก็ไม่กล่าวว่าเป็นวรรณะที่ไม่มีวรรณะอื่นยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านยังมากล่าวว่า ‘วรรณะที่เลวกว่าและ เศร้าหมองกว่าหิ่งห้อยนั้นเป็นวรรณะอย่างยิ่ง ทั้งไม่ชี้แจงให้ชัดด้วย

[๒๘๐] ดูก่อนกัจจานะ กามคุณนี้มี ๕ ประการ กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

ดูก่อนกัจจานะ กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้แล ความสุขโสมนัสใด อาศัยกามคุณ ๕ เหล่านี้เกิดขึ้น ความสุขโสมนัสนี้เราเรียกว่ากามสุข กามสุข เรากล่าวว่าเลิศกว่ากามทั้งหลาย ในข้อนั้น สุขที่เป็นเลิศกว่ากามเรากล่าวว่าเลิศกว่ากามสุขด้วยประการะฉะนี้”

สรรเสริญสุขที่เป็นเลิศกว่ากาม

{๓๙๙}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เวขณสปริพาชกได้กราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ข้อที่ พระโคดมผู้เจริญตรัสกามสุขว่าเลิศกว่ากามทั้งหลาย แต่ตรัสสุขที่เป็นเลิศกว่ากามว่าเลิศกว่ากามสุข”

“ดูก่อนกัจจานะ เรื่องกามก็ดี กามสุขก็ดี สุขที่เป็นเลิศกว่ากามก็ดี นี้ยากที่เธอผู้มีความเห็นเป็นอย่างอื่น มีความพอใจเป็นอย่างอื่น มีความ ชอบใจเป็นอย่างอื่น มีความประกอบเนื้อความเป็นประการอื่น มีลัทธิอาจารย์ เป็นประการอื่นจะพึงรู้ได้ ดูก่อนกัจจานะ ภิกษุเหล่าใดเป็นอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตวไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุเหล่านั้นแลจึงจะรู้เรื่องกาม กามสุข หรือสุขที่เป็น เลิศกว่ากามนี้”

{๔๐๐}[๒๘๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เวขณสปริพาชกโกรธ ไม่พอใจ เมื่อจะข่ม ด่าว่า เย้ยหยันพระผู้มีพระภาคเจ้า คิดว่า “เราจัก ทำให้พระสมณโคดมถึงกับไม่รู้” ดังนี้ จึงได้กราบทูลว่า “ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น สมณพราหมณ์บางพวกในโลกนี้ทั้งที่ไม่รู้เงื่อนเบื้องต้น ไม่เห็นเงื่อนเบื้องปลาย แต่ก็ยืนยันอยู่ว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ดังนี้ คำกล่าว ของสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมถึงกับน่าหัวเราะทีเดียวเป็นคำที่ตํ่าช้า เป็นคำเปล่า เป็นคำเหลวไหลแท้”{๔๐๑}“ดูก่อนกัจจานะ สมณพราหมณ์เหล่าใดทั้งที่ไม่รู้เงื่อนเบื้องต้น

ไม่เห็นเงื่อนเบื้องปลาย แต่ก็พูดยืนยันอยู่ว่า ‘เรารู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์ อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดังนี้ สมณพราหมณ์เหล่านั้นควรจะถูกข่มโดยชอบธรรม ดูก่อนกัจจานะ ก็แต่ว่าเงื่อนเบื้องต้นจงงดไว้เถิด เงื่อนเบื้องปลายก็จงงดไว้เถิด ขอให้วิญญูชนที่ไม่เป็นคนโอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอนให้ เราจะแสดงธรรมให้ เมื่อเขาปฏิบัติตามคำที่เราสอนแล้ว ไม่นานนักก็จักรู้เอง จักเห็นเอง นัยว่าการที่จะหลุดพ้นไปได้โดยชอบจากเครื่องผูกคืออวิชชาก็เป็น อย่างนี้ดูก่อนกัจจานะ เปรียบเหมือนเด็กอ่อนนอนแบเบาะถูกเขาเอาเครื่องผูก คือเส้นด้ายผูกไว้ที่ข้อเท้าทั้งสอง ที่ข้อมือทั้งสอง และที่คอรวมเป็น ๕ แห่ง ต่อเมื่อเด็กนั้นเติบโตขึ้นและมีร่างกายแข็งแรงขึ้น เครื่องผูกเหล่านั้นก็จะหลุดไปเอง เขาก็รู้ว่าตนพ้นแล้วและเครื่องผูกก็ไม่มี ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน กัจจานะ วิญญูชนที่ไม่เป็นคนโอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง จงมาเถิด เราจักสั่งสอนให้ เราจักแสดงธรรมให้ เมื่อเขาปฏิบัติตามคำที่เราสอนแล้ว

ไม่นานนักก็จักรู้เอง จักเห็นเอง นัยว่าการที่จะหลุดพ้นไปได้โดยชอบจากเครื่องผูกคืออวิชชาก็เป็นอย่างนี้”

เวขณสปริพาชกแสดงตนเป็นอุบาสก

{๔๐๒}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เวขณสปริพาชกได้ทราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของ พระองค์ไพเราะนัก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็ต้นไป”

จบ เวขณสสูตรที่ ๑๐

จบ ปริพาชกวรรค ที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.จูฬวัจฉโคตตสูตร ๒. อัคคิวัจฉโคตตสูตร

๓.มหาวัจฉโคตตสูตร ๔. ทีฆนขสูตร

๕.มาคัณฑิยสูตร ๖. สันทกสูตร

๗.มหาสกุลุทายิสูตร ๘. สมณมุณฑิกสูตร

๙.จูฬสกุลุทายิสูตร ๑๐. เวขณสสูตร

๔. ราชวรรค

หมวดว่าด้วยพระราชา

๑. ฆฏิการสูตร

ว่าด้วยช่างหม้อชื่อฆฏิการะ

{๔๐๓}[๒๘๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จแวะออกจากทางแล้ว ได้ทรงแย้มพระโอษฐ์ ณ สถานที่แห่งหนึ่ง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้เกิดความสงสัยว่า “อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแย้มพระโอษฐ์ ธรรมดาพระตถาคตทั้งหลายจะไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีสาเหตุ” จึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแย้มพระโอษฐ์ (เพราะ)พระตถาคตทั้งหลายจะไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีสาเหตุ”{๔๐๔}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ณ สถานที่แห่งนี้ได้มีนิคมชื่อเวภฬิคะ เป็นนิคมที่เจริญมั่งคั่ง มีผู้คนมาก มีผู้คนพลุกพล่าน พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะเคยทรงอาศัยเวภฬิคนิคมอยู่ ดูก่อนอานนท์ นัยว่าที่นี่เคยเป็นพระอารามของ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมาก่อน พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเคยประทับตรัสสอนภิกษุสงฆ์ ณ ที่นี้”

{๔๐๕}ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้ปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นถวายแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า