๗. ธนัญชานิสูตร เล่ม ๑๓

ญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้”

{๖๗๑}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เอสุการีพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่ม แจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิด ของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้ โปรดทรงจำข้าพระองค์ไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้ เป็นต้นไป”

จบ เอสุการีสูตรที่ ๖

๗. ธนัญชานิสูตร

ว่าด้วยธนัญชานิพราหมณ์

{๖๗๒}[๔๔๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล ท่าน พระสาริบุตรเที่ยวจาริกไปในทักขิณาคีรีชนบทพร้อมด้วยภิกษุหมู่ใหญ่ ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนี่งจำพรรษาในพระนครราชคฤห์แล้วได้ไปหาท่านพระสารีบุตรถึง ทักขิณาคีรีชนบท ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๖๗๓}ท่านพระสารีบุตรได้ถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประชวรและยังทรงมีพระกำลังอยู่หรือ”

ภิกษุนั้นกราบเรียนว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประชวรและยังทรงมีพระกำลังอยู่ ท่านผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ภิกษุสงฆ์ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่หรือ”

“แม้ภิกษุสงฆ์ก็ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่ ท่านผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ที่ใกล้ประตูตัณฑุลปาละในพระนครราชคฤห์นั้น มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อธนัญชานิ เขาไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่หรือ”

“แม้ธนัญชานิพราหมณ์ก็ไม่ป่วยไข้และยังมีกำลังอยู่ ท่านผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธนัญชานิพราหมณ์ยังเป็นผู้ไม่ประมาทหรือ”

“ท่านผู้มีอายุ ธนัญชานิพราหมณ์ของเราจะไม่ประมาทกระไรได้ เขาอาศัยอำนาจราชการเที่ยวเบียดบังผลประโยชน์ของพวกพราหมณ์และคฤหบดี อาศัยพวกพราหมณ์และคฤหบดีเบียดบังผลประโยชน์ของทางราชการ ภรรยา ผู้มีศรัทธาของเขาซึ่งมาจากตระกูลที่มีศรัทธา ก็ถึงแก่กรรมไปแล้ว เขาได้นำ เอาหญิงอื่นซึ่งหาศรัทธามิได้ มาจากตระกูลที่ไม่มีศรัทธามาเป็นภรรยา”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราผู้ได้ฟังว่าธนัญชานิพราหมณ์เป็นผู้ประมาท ถือว่า ได้ฟังเรื่องไม่ดีเสียแล้ว ทำไฉนเราจึงจะได้พบกับธนัญชานิพราหมณ์สักครั้ง สักคราว ทำไฉนจึงจะได้พูดคุยกันสักหน่อย”

[๔๔๖] ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรอยู่ในทักขิณาคีรีชนบทตามควรแล้ว จึงหลีกจาริกไปทางพระนครราชคฤห์ เที่ยวจาริกไปโดยลำดับจนถึงพระนคร ราชคฤห์แล้ว ได้ยินว่า สมัยนั้นท่านพระสารีบุตรพักอยู่ที่พระวิหารเวฬุวันอันเป็นเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร เข้าไปบิณฑบาตยังพระนครราชคฤห์ สมัยนั้น ธนัญชานิพราหมณ์ใช้คนให้รีด นมโคอยู่ที่คอกนอกพระนคร ท่านพระสารีบุตรเที่ยวบิณฑบาตในพระนคร

ราชคฤห์กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้วได้เข้าไปหาธนัญชานิพราหมณ์ ถึงที่อยู่ ธนัญชานิพราหมณ์ได้เห็นท่านพระสารีบุตรกำลังมาแต่ไกล จึงเข้าไป หาท่านพระสารีบุตร ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “นิมนต์ดื่มนํ้านมสดทางนี้เถิด ท่านสารีบุตร ยังมีเวลาฉันอาหารก่อน”

“อย่าเลย พราหมณ์ วันนี้อาตมาทำภัตกิจเสร็จแล้ว จักพักกลางวันที่โคนต้นไม้โน้น ท่านพึงมาพบอาตมา ณ ที่ตรงนั้น” ธนัญชานิพราหมณ์รับคำ ท่านพระสารีบุตรแล้ว

ครั้งนั้น ธนัญชานิพราหมณ์บริโภคอาหารเช้าเสร็จแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตร ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการ ปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง

การประพฤติที่ไม่ชอบธรรม

{๖๗๕}ท่านพระสารีบุตรได้ถามว่า “ดูก่อนธนัญชานิ ท่านเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่หรือ”

ธนัญชานิพราหมณ์ได้ตอบว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าจะมีความไม่ประมาทได้ที่ไหน เพราะข้าพเจ้าต้องเลี้ยงมารดาบิดา ต้องเลี้ยงบุตร และภรรยา ต้องเลี้ยงพวกทาสกรรมกรและคนรับใช้ ต้องทำกิจให้มิตรสหาย ต้องทำกิจให้ญาติสาโลหิต ต้องต้อนรับแขก ต้องทำบุญอุทิศส่งไปให้ปุพพเปตชน ต้องทำการบวงสรวงเทวดา ต้องเสียภาษีอากรให้หลวง แม้กายนี้ก็ต้องเลี้ยงให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโต”{๖๗๖}[๔๔๗] “ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรม เพราะเหตุที่

ต้องเลี้ยงดูบิดามารดา นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าผู้นั้นไปยังนรก เพราะเหตุแห่ง การประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดู มารดาบิดา ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือมารดาบิดา ของผู้นั้นจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิด ธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูเราทั้งสองขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย’ ดังนี้’‘ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๗๗}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดู บุตรและภรรยา นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูบุตรและภรรยา ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย’ หรือบุตร และภรรยาของผู้นั้นจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูเราทั้งหลาย ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย’ ดังนี้”“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๗๘}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจ ให้ทาสกรรมกรและคนรับใช้ นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรก เพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้

ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรม เพราะเหตุที่ต้องทำกิจให้ทาสกรรมกรและคนรับใช้ ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไป นรกเลย, หรือทาสกรรมกรและคนรับใช้ของผู้นั้นจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจให้แก่พวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย’ ดังนี้”

“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๗๙}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจ ให้มิตรสหาย นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรมประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจให้มิตรสหาย ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือมิตรสหายของเขาพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจให้พวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย, ดังนี้”“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังครํ่าครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป,

{๖๘๐}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจ ให้ญาติสาโลหิต นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจ ให้ญาติสาโลหิต ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือญาติ สาโลหิตของเขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติ

ผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำกิจให้พวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย, ดังนี้”

“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังครํ่าครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๘๑}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับ แขก นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับแขก ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย’หรือพวกแขกของเขาจะพึง ร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับพวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย’ ดังนี้’’“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๘๒}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนใน โลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญ อุทิศส่งไปให้ปุพพเปตชน นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศส่งไปให้ปุพพเปตชน ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไป นรกเลย’ หรือปุพพเปตชนของเขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศส่งไปให้พวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย’ ดังนี้’’

‘ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๘๓}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้อง บวงสรวงเทวดา นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงเทวดา ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือเทวดาของ เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรม เพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงพวกข้าพเจ้า ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรก เลย’ ดังนี้”“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังคร่ำครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๘๔}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษี อากรให้หลวง นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษีอากรให้หลวง ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือพระ ราชาของเขาจะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะต้องเสียภาษีอากรให้หลวง ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย, ดังนี้,,

“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังครํ่าครวญอยู่ นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป”

{๖๘๕}“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยง ร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโต นายนิรยบาลจะพึงฉุดคร่าเขาผู้นั้นไปยังนรกเพราะเหตุแห่งการประพฤติไม่ชอบธรรมและประพฤติผิดธรรม เขาจะพึง ร้องขอได้ไหมว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรม เพราะ เหตุที่ต้องเลี้ยงร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโต ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่า ข้าพเจ้าไปนรกเลย, หรือคนอื่น ๆ จะพึงร้องขอได้ไหมว่า ‘ผู้นี้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงร่างกายให้อิ่มหนำ ให้เจริญเติบโต ขอนายนิรยบาลอย่าฉุดคร่าเขาไปนรกเลย, ดังนี้,,“ไม่ได้หรอก ท่านพระสารีบุตร ที่แท้ ผู้นั้นทั้งที่กำลังครํ่าครวญอยู่นั่นแหละ นายนิรยบาลก็พึงจับโยนลงนรกไป,,

{๖๘๖}[๔๔๘] “ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่าง บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรมประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูมารดาบิดากับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรม เพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูมารดาบิดา บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูมารดาบิดาไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ประพฤติ ชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูมารดาบิดาเท่านั้นประเสริฐ ที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูกธรรมประเสริฐ กว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม,,

“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะเลี้ยงดูมารดาบิดาได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๘๗}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูบุตรและภรรยา กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูบุตร และภรรยา บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูบุตรและภรรยาไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูบุตรและภรรยา ประเสริฐที่สุดโนข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูกธรรม ประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะเลี้ยงดูบุตรและภรรยาได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๘๘}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องดูแลทาสกรรมกร และคนรับใช้ กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องดูแลทาสกรรมกรและคนรับใช้ บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องดูแลทาสกรรมกรและคนรับใช้ไม่ประเสริฐเลย ส่วน บุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องดูแลทาสกรรมกรและคนรับใช้ประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรม และการประพฤติถูกธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะดูแลทาสกรรมกรและคนรับใช้ได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๘๙}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องช่วยเหลือมิตรสหาย กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องช่วยเหลือมิตรสหาย บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องช่วยเหลือมิตรสหายไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องช่วยเหลือมิตรสหายประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูก ธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผลประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะช่วยเหลือมิตรสหายได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญไต้ ก็มีอยู่

{๖๙๐}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเกื้อกูลญาติสาโลหิต กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเกื้อกูลญาติสาโลหิต บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเกื้อกูลญาติสาโลหิตไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเกื้อกูลญาติสาโลหิตประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูก ธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะเกื้อกูลญาติสาโลหิตได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๙๑}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับแขก กับ บุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับแขก บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับแขกไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องต้อนรับแขกประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูกธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติ ไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะต้อนรับแขกได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และปฏิบัติ ปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๙๒}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศให้ ปุพพเปตชน กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศให้ปุพพเปตชน บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศให้ปุพพเปตชนไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องทำบุญอุทิศให้ปุพพเปตชนประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูก ธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะทำบุญอุทิศให้ปุพพเปตชนได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๙๓}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงเทวดา กับ บุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงเทวดา บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงเทวดาไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ประพฤติ ชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องบวงสรวงเทวดาประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูกธรรมประเสริฐ กว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซี่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะบวงสรวงเทวดาได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๙๔}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษีอากรให้หลวง กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษีอากรให้หลวง บุคคลไหนจะประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษีอากรให้หลวงไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเสียภาษีอากรให้หลวงประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติชอบธรรมและการประพฤติถูก ธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรมและการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะเสียภาษีอากรให้หลวงได้ ไม่ต้องทำบาปกรรม และ ปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่

{๖๙๕}ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูร่างกายให้ อิ่มหนำให้เจริญเติบโต กับบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรม เพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโต บุคคลไหนจะ ประเสริฐกว่ากัน”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร บุคคลผู้ประพฤติไม่ชอบธรรม ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดูร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโตไม่ประเสริฐเลย ส่วนบุคคลผู้ประพฤติชอบธรรม ประพฤติถูกธรรมเพราะเหตุที่ต้องเลี้ยงดู ร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโตประเสริฐที่สุดในข้อนี้ ด้วยว่าการประพฤติ ชอบธรรมและการประพฤติถูกธรรมประเสริฐกว่าการประพฤติไม่ชอบธรรม และการประพฤติผิดธรรม”“ดูก่อนธนัญชานิ การงานอย่างอื่นที่มีเหตุผล ประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลอาจที่จะเลี้ยงดูร่างกายให้อิ่มหนำให้เจริญเติบโตได้ ไม่ต้อง ทำบาปกรรม และปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นบุญได้ ก็มีอยู่”

[๔๔๙] ครั้งนั้นแล ธนัญชานิพราหมณ์ยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยหนัก

{๖๙๖}ครั้นสมัยต่อมา ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนาจึงเรียกชายคนหนึ่งมาว่า “มานี่หน่อย พ่อคุณ เธอจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า, และจงเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว

จงกราบเท้าท่านพระสารีบุตรตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ขอกราบเท้าท่านพระสารีบุตร ด้วยเศียรเกล้า’ และจงเรียนท่านอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์โปรดเข้าไปยังนิเวศน์ ของธนัญชานิพราหมณ์ด้วยเถิด”

{๖๙๗} ชายผู้นั้นรับคำธนัญชานิพราหมณ์แล้วได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา เขาขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า” ดังนี้แล้วได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ไหว้ท่านพระสารีบุตร นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบเรียนท่านพระสารีบุตรว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา เขาขอกราบเท้าของท่านพระสารีบุตรด้วยเศียรเกล้า และสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความ อนุเคราะห์โปรดเข้าไปยังนิเวศน์ของธนัญชานิพราหมณ์ด้วยเถิด”ท่านพระสารีบุตรรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

พระสารีบุตรเยี่ยมธนัญชานิพราหมณ์

{๖๙๘}[๔๕๐] ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร เข้าไปยังนิเวศน์ของธนัญชานิพราหมณ์ แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาด แล้วได้ถามธนัญชานิพราหมณ์ว่า “ดูก่อนธนัญชานิ ท่านยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยลดลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลงไม่รุนแรงขึ้นหรือ”

{๖๙๙}ธนัญชานิพราหมณ์กราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากล้านัก มี

แต่กำเริบ ไม่ลดลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดแทงศีรษะข้าพเจ้าเหลือกำลัง เหมือนมีคนที่แข็ง แรงเอาเหล็กที่แหลมคมกดศีรษะไว้ฉะนั้น ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้าจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ลดลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลยข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ข้าพเจ้ามีอาการปวดศีรษะเหลือทน เหมือนมีคนที่แข็งแรงเอาเส้นเชือกที่เหนียวมัดรัดศีรษะไว้ฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากล้านัก มีแต่กำเริบไม่ลดลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น

ไม่คลายลงเลยข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดท้องข้าพเจ้าเหลือเกิน เหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญเอามีดสำหรับเชือดโคที่คมกริบมาเชือดท้องฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้า กล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ลดลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลยข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ในกายของข้าพเจ้าเร่าร้อนเหลือกำลัง เหมือนคนที่แข็งแรงสองคนช่วยกันจับคนที่อ่อนแอกว่าที่แขนคนละข้างย่างพลิกไปมา ที่หลุมถ่านเพลิงฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ลดลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

ทุคติ-สุคติภูมิ

{๗๐๐}[๔๕๑] พระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างนรกกับกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน อย่างไหนจะดีกว่ากัน”

“กำเนิดสัตว์ดิรัจฉานดีกว่านรก ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานกับปิตติวิสัย (แดนเปรต) อย่างไหนจะดีกว่ากัน”

“ปิตติวิสัยดีกว่ากำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระว่างปิตติวิสัยกับมนุษย์ อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“มนุษย์ดีกว่าปิตติวิสัย ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างมนุษย์กับเทวดาชั้นจาตุมหาราช อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นจาตุมหาราชดีกว่ามนุษย์ ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นจาตุมหาราชกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นดาวดึงส์ดีกว่าเทวดาชั้นจาตุมหาราช ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นดาวดึงส์กับเทวดาชั้นยามา อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นยามาดีกว่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นยามากับเทวดาชั้นดุสิต อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นดุสิตดีกว่าเทวดาชั้นยามา ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นดุสิตกับเทวดาชั้นนิมมานรดี อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นนิมมานรดีดีกว่าเทวดาชั้นดุสิต ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นนิมมานรดีกับเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี อย่างไหนจะดีกว่ากัน”“เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีดีกว่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ท่านพระสารีบุตร”

“ดูก่อนธนัญชานิ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างเทวดา ชั้นปรนิมมิตวสวัตดีกับพรหมโลก อย่างไหนจะดีกว่ากัน”

“ท่านพระสารีบุตรพูดว่าพรหมโลก ท่านพระสารีบุตรพูดว่าพรหมโลก หรือ”

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรมีความดำริว่า “พราหมณ์เหล่านี้น้อมใจไปในพรหมโลกอยู่แล้ว ถ้ากระไร เราพึงแสดงทางเพื่อความเป็นสหายกับ พรหมแก่ธนัญชานิพราหมณ์เถิด” จึงกล่าวว่า “ดูก่อนธนัญชานิ อาตมาจักแสดงทางเพื่อความเป็นสหายกับพรหม ท่านจงฟังจงใส่ใจให้ดี อาตมาจัก กล่าวให้ฟัง” ธนัญชานิพราหมณ์รับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

{๗๐๑}ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนธนัญชานิ ก็ทางเพื่อความเป็นสหายกับพรหมเป็นไฉน ดูก่อนธนัญชานิ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีใจ ประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอด โลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้อนี้แลเป็น ทางเพื่อความเป็นสหายกับพรหม[๔๕๒] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ธนัญชานิ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา.... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ข้อนี้แลเป็นทางเพื่อความเป็นสหายกับพรหม”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ถ้าเช่นนั้น ขอท่านจงถวายบังคมพระบาท ของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้รับความลำบาก เขาขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า”{๗๐๒}ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้ทำให้ธนัญชานิพราหมณ์ดำรงอยู่ในพรหมโลกชั้นต่ำในเมื่อยังมีกิจที่จะพึงทำให้ยิ่งขึ้นไปได้อยู่ แล้วลุกจากอาสนะ หลีกไป ต่อมา เมื่อท่านพระสารีบุตรหลีกไปไม่นาน ธนัญชานิพราหมณ์ ก็ถึงแก่กรรมแล้วได้เข้าถึงพรหมโลก[๔๕๓] ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรนี้ได้ทำให้ธนัญชานิพราหมณ์ดำรงอยู่ในพรหมโลก ชั้นตํ่าในเมื่อยังมีกิจที่จะพึงทำให้ยิ่งขึ้นไปได้อยู่ แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป”

{๗๐๓}ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธนัญชานิพราหมณ์ป่วยเป็นไข้หนัก ได้ รับทุกขเวทนาเขาขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนสารีบุตร ทำไมเธอจึงได้ทำให้ธนัญชานิพราหมณ์ดำรงอยู่ในพรหมโลกชั้นต่ำในเมื่อยังมีกิจที่จะพึงทำให้ยิ่งขึ้น ไปได้อยู่ แล้วลุกจากอาสนะหลีกไปเสียเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์ เหล่านี้น้อมใจไปในพรหมโลกอยู่แล้ว ถ้ากระไร เราพึงแสดงทางเพื่อความเป็น สหายกับพรหมแก่ธนัญชานิพราหมณ์เถิด’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสารีบุตร ธนัญชานิพราหมณ์ถึงแก่กรรมไปเกิดในพรหมโลกแล้ว”

จบ ธนัญชานิสูตรที่ ๗

๘. วาเสฏฐสูตร

ว่าด้วยวาเสฏฐมาณพ

วาเสฏฐมาณพทูลถามปัญหาเรื่องพราหมณ์

{๗๐๔}[๔๕๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคละ ใกล้หมู่บ้านอิจฉานังคลคาม ก็สมัยนั้นแล พราหมณ์มหาศาลผู้มีชื่อเสียงเป็น จำนวนมากอาศัยอยู่ในหมู่บ้านอิจฉานังคลคาม คือ จังกีพราหมณ์ ๑ ตารุกขพราหมณ์ ๑ โปกขรสาติพราหมณ์ ๑ ชาณุสโสณีพราหมณ์ ๑ โตเทยย พราหมณ์ ๑ และพราหมณ์มหาศาลผู้มีชื่อเสียงอื่น ๆ อีกครั้งนั้นแล วาเสฏฐมาณพกับภารทวาชมาณพเที่ยวเดินเล่นเป็นการบริหารแข้งขาอยู่ ได้เกิดมีถ้อยคำพูดกันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “ดูก่อนเพื่อนรัก บุคคลจะชื่อว่าพราหมณ์ได้ก็ด้วยเหตุอย่างไร”

ภารทวาชมาณพกล่าวอย่างนี้ว่า “เพื่อนรัก บุคคลผู้เกิดมาดีทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา ถือปฏิสนธิในครรภ์ที่หมดจดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครมาคัดค้านติเตียนถึงชาติกำเนิดได้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล บุคคลนั้นจึงจะชื่อว่าเป็นพราหมณ์แล้ว”