๒. อุทุมพริกสูตร เล่ม ๑๑

๒. อทุมพริกสูตร

ว่าด้วยเรื่องในปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี

เรื่องนิโครธปริพาชก

{๑๘} [๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้น นิโครธปริพาชก อาศัยอยู่ในปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี พร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ คน ครั้งนั้น ในเวลาบ่ายวันหนึ่ง สันธานคฤหบดี ออกจากพระนครราชคฤห์ เพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า สันธานคฤหบดีดำริว่า ‘เวลานี้ยังไม่สมควร ที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้ายังกำลังทรงหลีกเร้นอยู่ แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อบรมใจก็ไม่ใช่เวลาที่เราจะเข้าพบ เพราะภิกษุทั้งหลายผู้อบรมใจก็ยังหลีกเร้นอยู่ ถ้ากระไร เราควรจะเข้าไปหานิโครธปริพาชกยังปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี” จึงเข้าไป ณ ที่นั้น{๑๙} [๕๐] ก็สมัยนั้น นิโครธปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ซึ่ง กำลังคุยกันถึงเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมากด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ คุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ

เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องหมู่บ้าน เรื่องนิคม เรื่องชนบท เรื่องนคร เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้า เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องนางกุมภทาสี เรื่องคนที่ตายไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญ และความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้

[๕๑] นิโครธปริพาชกได้เห็นสันธานคฤหบดีเดินมาแต่ไกล จึงห้ามบริษัทของตนให้สงบเสียงว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงเงียบหน่อย ท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าส่งเสียงดังกัน ท่านผู้นี้เป็นสาวกของพระสมณโคดมชื่อ สันธานคฤหบดีกำลังเดินมา สันธานคฤหบดีเป็นคนหนึ่งในบรรดาสาวกของ พระสมณโคดมที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวซึ่งอาศัยอยู่ในพระนครราชคฤห์ คนเหล่านี้ชอบเสียงเบาและกล่าวสรรเสริญคุณของเสียงเบา ถ้ากระไรสันธานคฤหบดีทราบว่าบริษัทเสียงเบาลงแล้ว อาจจะคิดเข้ามาก็ได้” เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าวอย่างนี้ พวกปริพาชกเหล่านั้นพากันนิ่งอยู่{๒๐} [๕๒] ครั้งนั้นแล สันธานคฤหบดีเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่

ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับนิโครธปริพาชก ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวกะนิโครธปริพาชกว่า “พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้เจริญเหล่านี้เป็นอย่างหนึ่ง คือ มาพบ มาชุมนุมกันแล้ว มีความอึกทึก ชอบคุยกันถึงเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมาก ด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ คุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร ... เรื่องความเจริญ และความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงเป็นอีกอย่างหนึ่ง คือ ทรงอยู่ราวไพรเสพอาศัยเสนาสนะป่าอันสงัด ที่มีเสียงเบา

มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อน ของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้น”

[๕๓] เมื่อสันธานคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้กล่าว กะสันธานคฤหบดีว่า “เอาเถอะ คฤหบดีท่านพึงรับรู้ไว้เถิดว่า ‘พระสมณโคดม จะทรงเจรจากับใคร จะทรงสนทนากับใคร จะทรงพระปัญญาฉลาดกว่าใคร พระปัญญาของพระสมณโคดมก็ถูกทำลายไปแล้วที่เรือนว่างเปล่าพระสมณโคดมไม่กล้าที่จะเสด็จเที่ยวไปในหมู่บริษัท ไม่สามารถเพื่อจะทรงเจรจา พระองค์ทรงเสพอาสัยได้แต่ที่เงียบ ๆ เท่านั้น เหมือนแม่โคตาบอดเที่ยววนเวียนอยู่กับที่เงียบ ๆ ฉะนั้น เชิญเถิด คฤหบดี ขอให้พระสมณโคดมเสด็จมาสู่ที่ประชุมนี้ พวกข้าพเจ้าขอสนทนากะพระองค์ท่านด้วยปัญหาเพียงข้อเดียวเท่านั้น ก็จะทำลายพระองค์ท่านได้ เหมือนทำลายหม้อดินเปล่าฉะนั้น”{๒๑} [๕๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสดับถ้อยคำสนทนาระหว่างสันธานคฤหบดีกับนิโครธปริพาชกนี้แล้วด้วยพระทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงจากเขาคิชฌกูฏแล้ว เสด็จเข้าไปยังสถานที่ให้เหยื่อแก่นกยูงที่ฝั่งสระโบกขรณีสุมาคธา ครั้นแล้ว เสด็จจงกรมอยู่ในที่โล่ง

นิโครธปริพาชกได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ ที่นั้น ครั้นแล้วจึงห้ามบริษัทของตนให้สงบว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงเงียบหน่อย ท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าส่งเสียงดังกัน นี่พระสมณโคดมกำลังจงกรมอยู่ในที่โล่ง พระองค์ท่านชอบเสียงเบา และตรัสสรรเสริญคุณของเสียงเบา ถ้ากระไร พระองค์ท่านทรงทราบว่าบริษัทเสียงเบาลงแล้ว อาจจะเสด็จเข้ามาก็ได้ ถ้าว่าพระสมณโคดมจะพึงเสด็จมาสู่ที่ประชุมนี้ไซร้ พวกเราจะทูลถามปัญหาพระองค์ท่านว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงใช้สำหรับแนะนำพระสาวก ซึ่งเป็นเหตุให้

พระสาวกผู้ถูกแนะนำแล้วถึงความยินดีรู้แจ้งชัดอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง ชื่ออะไร” เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกปริพาชกเหล่านั้นได้พากันนิ่งแล้ว

ตโปชิคุจฉวาท

{๒๒} [๕๕] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่แล้ว นิโครธปริพาชกจึงทูลเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาเถิด พระพุทธเจ้าข้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว นาน ๆ พระองค์จึงจะมีโอกาสเสด็จมาที่นี่ ขอเชิญประทับนั่ง นี้อาสนะปูลาดไว้แล้ว” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทับนั่งเหนืออาสนะที่ปูลาดไว้ ฝ่ายนิโครธปริพาชกจับอาสนะที่ต่ำกว่านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งถามนิโครธปริพาชกว่า “ดูก่อนนิโครธะ บัดนี้พวกท่านนั่งชุมนุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ และเรื่องอะไรเล่าที่พวกท่านสนทนากันค้างอยู่” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้เห็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ในที่โล่ง ณ ที่ให้เหยื่อแก่นกยูงที่ฝั่งสระโบกขรณีสุมาคธา จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ถ้าว่าพระสมณโคดมจะพึงเสด็จมาสู่ที่ประชุมนี้ไซร้ พวกเราจะทูลถามปัญหาพระองค์ท่านว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงใช้สำหรับแนะนำพระสาวก ซึ่งเป็นเหตุให้พระสาวกผู้ถูกแนะนำแล้วถึงความยินดีรู้แจ้งชัดอาทิพรหมจรรย์ อันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง ชื่ออะไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้แลที่พวกข้าพระองค์สนทนากันค้างอยู่ พอดีพระองค์เสด็จมาถึง”

[๕๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ การที่ท่านมีความ เห็นไปทางหนึ่ง มีความพอใจไปทางหนึ่ง มีความชอบใจไปทางหนึ่ง ทั้งขาดความพยายาม ขาดลัทธิอาจารย์ ก็ยากที่จะรู้ธรรมที่เราใช้สำหรับแนะนำพระสาวก ซึ่งเป็นเหตุให้พระสาวกผู้ถูกแนะนำแล้วถึงความยินดีรู้แจ้งชัดอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง เชิญเถิดนิโครธะ ท่านจงถามปัญหาในการกีดกันกิเลสอย่างยิ่งในลัทธิอาจารย์ของตนกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การรังเกียจบาปด้วยตบะที่บริบูรณ์มีอย่างไร ที่ไม่บริบูรณ์มีอย่างไรหนอแล”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้ฮือฮา ส่งเสียงเซ็งแซ่ขึ้นทันทีทันใดว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านผู้เจริญ ที่พระสมณโคดมมีฤทธิ์มีอานุภาพมากจึงได้ทรงหยุดวาทะของพระองค์ไว้ ทรงปวารณาด้วยวาทะของผู้อื่น”

{๒๓} [๕๗] ครั้งนั้น นิโครธปริพาชกห้ามปริพาชกเหล่านั้นให้เบาเสียงลง แล้วได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์แลพูดถึงการรังเกียจกิเลสด้วยตบะ มีการรังเกียจกิเลสด้วยตบะเป็นแก่นสาร ติดแน่นอยู่กับการรังเกียจกิเลสด้วยตบะ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะที่บริบูรณ์มีอย่างไร ที่ไม่บริบูรณ์มีอย่างไรหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ประพฤติตนเป็นนักบวชเปลือย ขาดมารยาท เลียมือ เขาเชิญให้มารับภิกษา ก็ไม่มา เขาเชิญให้หยุด ก็ไม่หยุด ไม่รับภิกษาที่เขาแบ่งไว้ก่อน

ไม่รับภิกษาที่เขาทำเจาะจงให้ ไม่ยินดีภิกษาที่เขาเชิญ ไม่รับภิกษาจากปากหม้อ ไม่รับภิกษาจากหม้อข้าว ไม่รับภิกษาที่คร่อมธรณีประตู ไม่รับภิกษาที่คร่อมครก ไม่รับภิกษาที่คร่อมท่อนไม้ ไม่รับภิกษาที่คร่อมสาก ไม่รับภิกษาของคนสองคนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงมีครรภ์ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่กำลังให้ลูกดื่มนม ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่คลอเคลียผู้ชาย ไม่รับภิกษาที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับภิกษาในที่เลี้ยงดูสุนัข ไม่รับภิกษาในที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่ม ๆ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มยาดอง รับภิกษาที่เรือนหลังเดียว ยังชีพด้วยข้าวคำเดียวบ้าง

รับภิกษาที่เรือน ๒ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๒ คำบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๗ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๗ คำบ้าง ยังชีพด้วยภิกษาในถาดน้อยใบเดียวบ้าง ๒ ใบ บ้าง ๗ ใบบ้าง กิน อาหารที่เก็บค้างไว้วันหนึ่งบ้าง ๒ วันบ้าง ๗ วันบ้าง เป็นผู้ขวนขวายบริโภค แต่อาหารที่เวียนมาเช่นนี้แม้นานตั้งครึ่งเดือนบ้างเขาเป็นผู้มีผักดองเป็นอาหารบ้าง มีข้าวฟ่างเป็นอาหารบ้าง มีลูกเดือย เป็นอาหารบ้าง มีกากข้าวเป็นอาหารบ้าง มีสาหร่ายเป็นอาหารบ้าง มีรำเป็นอาหารบ้าง มีข้าวตังเป็นอาหารบ้าง มีกำยานเป็นอาหารบ้าง มีหญ้าเป็นอาหารบ้างมีมูลโคเป็นอาหารบ้าง มีเหง้าและผลไม้ในป่าเป็นอาหาร บริโภคผลไม้หล่นยังชีพบ้าง

เขานุ่งห่มผ้าป่านบ้าง นุ่งห่มผ้าแกมกันบ้าง นุ่งห่มผ้าห่อศพบ้าง นุ่งห่มผ้าบังสุกุลบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้บ้าง นุ่งห่มหนังเสือบ้าง นุ่งห่มหนังเสือทั้งเล็บบ้าง นุ่งห่มผ้าคากรองบ้าง นุ่งห่มผ้าเปลือกปอกรองบ้าง นุ่งห่มผ้าผลไม้กรองบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยผมคนบ้าง นุ่งห่มผ้ากัมพลทำด้วยขนสัตว์บ้าง นุ่งห่มผ้าทำด้วยขนปีกนกเค้าบ้าง ถอนผมและหนวด คือ ขวนขวายแต่การถอนผมและหนวดบ้าง ยืนอย่างเดียวไม่ยอมนั่งบ้าง เดินกระหย่ง คือ เดินกระหย่งเหยียบพื้นไม่เต็มเท้าบ้าง นอนบนหนาม คือ นอนบนที่นอนที่มีหนามบ้าง นอนบนแผ่นกระดานบ้าง นอนบนเนินดินบ้าง

นอนตะแคงข้างเดียวบ้าง คู้เอาฝุ่นคลุกตัวบ้าง อยู่กลางแจ้งบ้าง นั่งบนอาสนะตามที่ปูลาดไว้บ้าง บริโภคคูถ คือ ขวนขวายแต่การบริโภคมูตรคูถบ้าง ไม่ดื่มนํ้าเย็น คือ ขวนขวายแต่การไม่ดื่มนํ้าเย็นบ้าง อาบนํ้าวันละ ๓ ครั้ง คือ ขวนขวายแต่การลงแช่นํ้าบ้างดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้การรังเกียจกิเลสด้วยตบะชื่อว่าเป็นการรังเกียจที่บริบูรณ์หรือไม่บริบูรณ์”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้การรังเกียจกิเลสด้วยตบะชื่อว่าเป็นการรังเกียจกิเลสที่บริบูรณ์แน่แท้ มิใช่ไม่บริบูรณ์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ ในการรังเกียจกิเลสด้วยตบะแม้จะสมบูรณ์แล้วอย่างนี้ เรากล่าวว่ายังมีอุปกิเลสเครื่องเศร้าหมอง อยู่เป็นอันมากแล”

ว่าด้วยอุปกิเลส

{๒๔} [๕๘] นิโครธปริพาชกทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าในการรังเกียจกิเลสด้วยตบะแม้จะสมบูรณ์แล้วอย่างนี้ ยังมีอุปกิเลสเครื่องเศร้าหมองอยู่เป็นอันมาก อย่างไรเล่า พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้ที่บำเพ็ญตบะ ในโลกนี้ถือมั่นตบะ เขาดีใจ เป็นผู้มีความดำริสมบูรณ์แล้วด้วยตบะนั้น การที่ผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ ดีใจ เป็นผู้มีความดำริสมบูรณ์แล้วด้วยตบะนั้น นี้จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะอีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะนั้นไปยกตนข่มผู้อื่น การที่ผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ ใช้ตบะนั้นไปยกตนข่มผู้อื่น นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขามัวเมา หลงลืม ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น การที่ผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ มัวเมา หลงลืม ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

[๕๙] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น เขาดีใจ เป็นผู้มีความ ดำริสมบูรณ์แล้วด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น การที่ผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ ใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น เขาดีใจ เป็นผู้มีความดำริสมบูรณ์แล้วด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะอีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น เขาใช้ลาภสักการะและความสรรเสริญนั้นไปยกตนข่มผู้อื่น ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น เขามัวเมา หลงลืม ถึงความประมาทด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลส สำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

[๖๐] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ แบ่งโภชนะเป็น ๒ ส่วนว่า ‘สิ่งนี้ชอบใจเรา สิ่งนี้ไม่ชอบใจเรา’ ก็สิ่งใดไม่ ชอบใจเขา เขาก็มุ่งละสิ่งนั้นเสีย ส่วนสิ่งใดชอบใจเขา เขาก็กำหนัดยินดี หลงลืมสติ ติดสิ่งนั้น มองไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาคิดสลัดออก บริโภคอยู่ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะอีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะโดยคิดว่า ‘พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี

เดียรถีย์ จักสักการะเรา’ เพราะเหตุที่ยังติดใจลาภสักการะและความสรรเสริญอยู่ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

[๖๑] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะรุกรานสมณะหรือ พราหมณ์อื่นว่า ‘ก็ไฉนผู้นี้จึงเลี้ยงชีพด้วยวัตถุหลายอย่าง กินทุกสิ่งทุกอย่าง คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด ปลายฟันของผู้นี้คมกริบประดุจสายฟ้า คนทั้งหลายพูดกันจนรู้ความหมายว่าเป็นสมณะ’ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลส สำหรับผู้บำเพ็ญตบะอีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเห็นสมณะหรือพราหมณ์ อื่นที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ในตระกูลทั้งหลาย เขาจึงคิด อย่างนี้ว่า ‘คนทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณะหรือ พราหมณ์ชื่อนี้ผู้เลี้ยงชีพด้วยวัตถุหลายอย่างในตระกูลทั้งหลายกัน แต่เราผู้บำเพ็ญตบะเลี้ยงชีพด้วยวัตถุเศร้าหมอง พวกเขากลับไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา’ เขาเกิดความริษยาและความตระหนี่ในตระกูลทั้งหลายขึ้น ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ[๖๒] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะจะชอบก็ในที่ที่คนมองเห็น ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเที่ยวแสดงตนไปในตระกูลทั้งหลายว่า ‘แม้เรื่องนี้ก็อยู่ในการบำเพ็ญตบะของเรา เรื่องนี้ก็อยู่ในการบำเพ็ญตบะของเรา’ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะต้องความผิดที่ตนปกปิดไว้บางเรื่อง เขาถูกถามว่า ‘ความผิดนี้ควรแก่ท่านหรือ’ ก็กล่าวถึงความผิดที่ไม่ควรว่าควร กล่าวถึงความผิดที่ควรว่าไม่ควร เขาเป็นผู้กล่าวเท็จทั้งรู้อยู่ ... นี้กิจัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เมื่อตถาคตหรือสาวกของตถาคตแสดงธรรมอยู่ ไม่คล้อยตามธรรมบรรยายซึ่งควรจะคล้อยตามอันมีอยู่ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

[๖๓] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้มักโกรธ เป็น ผู้ผูกโกรธ ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะ

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้มีความลบหลู่ ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมายา กระด้าง ถือตัวจัด เป็นผู้มีความปรารถนาเลวทราม ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาเลวทรามเป็น มิจฉาทิฏฐิ มีทิฏฐิอันดิ่งถึงที่สุด เป็นผู้ยึดถือแต่ความเห็นของตน เป็นผู้ถือมั่น ถอนตัวยาก ... นี้ก็จัดเป็นอุปกิเลสสำหรับผู้บำเพ็ญตบะดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การรังเกียจกิเลส ด้วยตบะเหล่านี้เป็นอุปกิเลสหรือไม่เป็นอุปกิเลส”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การรังเกียจกิเลส ด้วยตบะเหล่านี้เป็นอุปกิเลสแน่แท้ จะไม่เป็นอุปกิเลสหามิได้เลย การที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะบางคนในโลกนี้จะประกอบไปด้วยอุปกิเลสเหล่านี้ครบ ทุกอย่างย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงอุปกิเลสข้อใดข้อหนึ่งเล่า”

ว่าด้วยการถึงสะเก็ดความบริสุทธิ์

{๒๕} [๖๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ถือมั่นตบะ แต่เขาไม่ดีใจ ไม่มีความดำริสมบรูณ์แล้วด้วยตบะ

นั้น การที่ผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ แต่ไม่ดีใจ ไม่มีความดำริสมบูรณ์แล้วด้วยตบะนั้น อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ แต่เขาไม่ใช้ตบะนั้นไปยกตนข่มผู้อื่น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ แต่ไม่มัวเมาไม่หลงลืม ไม่ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

[๖๕] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น แต่เขาก็ไม่ดีใจ ไม่มีความดำริบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่า เป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น แต่เขาไม่ใช้ลาภสักการะและความสรรเสริญนั้นไปยกตนข่มผู้อื่น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ เขาใช้ตบะยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้นแต่เขาไม่มัวเมา ไม่หลงลืม ไม่ถึงความประมาทด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

[๖๖] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะ แต่ไม่แบ่งโภชนะเป็น ๒ ส่วนว่า ‘สิ่งนี้ชอบใจเรา สิ่งนี้ไม่ชอบใจเรา’ ก็สิ่งใดไม่ชอบใจเขา เขาก็ไม่มุ่งละสิ่งนั้น ส่วนสิ่งใดชอบใจเขา เขาก็ไม่กำหนัดยินดี ไม่หลงลืม ไม่ติดสิ่งนั้น มองเห็นโทษ มีปัญญาสลัดออก บริโภคอยู่ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะถือมั่นตบะจะไม่คิดว่า ‘พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี เดียรถีย์ จักสักการะเรา’ เพราะเหตุที่ยังติดใจลาภสักการะและความสรรเสริญอยู่ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

[๖๗] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะไม่รุกรานสมณะหรือ พราหมณ์อื่นว่า ‘ก็ไฉนผู้นี้เลี้ยงชีพด้วยวัตถุหลายอย่าง กินทุกสิ่งทุกอย่าง คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากข้อ พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด ปลายฟันของผู้นี้คมกริบประดุจสายฟ้า คนทั้งหลายพูดกันจนรู้ความหมายว่าเป็นสมณะ’ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้นอีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเห็นสมณะหรือพราหมณ์ อื่นที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ ในตระกูลทั้งหลาย เขาก็ไม่คิดอย่างนี้ว่า ‘คนทั้งหลายสักการะเคารพ นับถือ บูชา สมณะหรือพราหมณ์ ชื่อนี้ผู้เลี้ยงชีพด้วยวัตถุหลายอย่างในตระกูลทั้งหลาย แต่เราผู้บำเพ็ญตบะ เลี้ยงชีพด้วยวัตถุเศร้าหมอง พวกเขากลับไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา’ เขาไม่เกิดความริษยาและความตระหนี่ในตระกูลทั้งหลายขึ้น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น[๖๘] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะจะไม่ชอบนั่งในที่ที่คนมองเห็น ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะไม่เที่ยวแสดงตนไปในตระกูลทั้งหลายว่า ‘แม้เรื่องนี้ก็อยู่ในการบำเพ็ญตบะของเรา แม้เรื่องนี้ก็อยู่ในการบำเพ็ญตบะของเรา’ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ไม่ต้องความผิดอันปกปิดบางเรื่อง เขาถูกผู้อื่นถามว่า ‘ความผิดนี้ควรแก่ท่านหรือ’ ความผิดที่ไม่

ควรก็กล่าวว่าไม่ควร ความผิดที่ควรก็กล่าวว่าควร เขาเป็นผู้ไม่กล่าวเท็จทั้งรู้ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เมื่อตถาคตหรือสาวกของตถาคตแสดงธรรมอยู่ จะคล้อยตามธรรมบรรยายซึ่งควรคล้อยตามอันมีอยู่ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

[๖๙] อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่มักโกรธไม่ผูกโกรธ ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้น

อีกข้อหนึ่ง นิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่มีความลบหลู่ ไม่ตีเสมอ ไม่ริษยา ไม่ตระหนี่ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่กระด้าง ไม่ถือตัวจัด ไม่มีความปรารถนาเลวทราม ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาเลวทราม ไม่เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่มีทิฏฐิอันดิ่งถึงที่สุด ไม่เป็นผู้ยึดถือแต่ความคิดเห็นของตน ไม่ถือมั่น ถอนตัวง่าย ... อย่างนี้ เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ในฐานะนั้นดูก่อนนิโครธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะเหล่านี้บริสุทธิ์แน่แท้ จะไม่บริสุทธิ์หามิได้ เป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะด้วยเหตุเพียงเท่านี้จะถือว่าเป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นยังมิได้ ที่แท้เป็นการกระทำที่ถึงเพียงสะเก็ดเท่านั้น”

ว่าด้วยการถึงเปลือกความบริสุทธิ์

{๒๖} [๗๐] นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะจัดว่าถึงยอดถึงแก่นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ขอ

ประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดให้ข้าพระองค์ถึงยอด ถึงแก่นแห่งการรังเกียจกิเลสด้วยตบะด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

สังวร ๔ ประการ

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้เป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ สังวร ๔ ประการคือ อะไรบ้าง

ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้

๑. ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ใช้ผู้อื่นให้ฆ่าสัตว์ เมื่อผู้อื่นฆ่าสัตว์ก็ไม่ดีใจ

๒. ไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ ไม่ใช้ผู้อื่นให้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ เมื่อผู้อื่นถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ก็ไม่ดีใจ

๓. ไม่พูดเท็จ ไม่ใช้ผู้อื่นให้พูดเท็จ เมื่อผู้อื่นพูดเท็จก็ไม่ดีใจ

๔. ไม่ปรารถนากามคุณ ไม่ชักนำผู้อื่นให้ปรารถนากามคุณ เมื่อผู้อื่นปรารถนากามคุณก็ไม่ดีใจ

ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะปฏิบัติอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ

ดูก่อนนิโครธะ เพราะว่าบุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วย สังวร ๔ ประการ ข้อที่จะกล่าวต่อไปนี้ล้วนเป็นลักษณะของเขา เพราะเป็นผู้บำเพ็ญตบะ คือ เขาเทิดทูนศีล ไม่เวียนมาเพื่อภาวะแห่งเพศอันเลว เขาใช้สอยแต่เสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้าในภูเขา ป่าช้า ป่าทึบ ที่แจ้ง ลอมฟาง ในปัจฉาภัต เขากลับจากบิณฑบาตแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้จำเพาะหน้า เขาละอภิชฌา(ความคิดเพ่งเล็งอยากได้ของของผู้อื่น)ในโลกเสียแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความคิดประทุษร้ายคือพยาบาท

มีจิตไม่พยาบาท มีความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความคิดประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะ (ความหดหู่ และเซื่องซึม)แล้ว เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจ กุกกุอุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญใจ) เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบ ณ ภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย) เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉา, ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้[๗๑] เขาละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง เป็นตัวทอนกำลังปัญญา ได้มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

เขามีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ...

เขามีใจประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ...

เขามีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขา อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

ดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะอย่างนี้จัดว่าบริสุทธิ์แน่แท้ จะไม่บริสุทธิ์หามิได้ เป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะด้วยเหตุเพียงเท่านี้จะถือว่าเป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นยังมิได้ ที่แท้เป็นการกระทำที่ถึงเพียงเปลือกเท่านั้น”

ว่าด้วยการถึงกระพี้ความบริสุทธิ์

{๒๗} [๗๒] นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะจัดว่าถึงยอดถึงแก่นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดให้ข้าพระองค์ถึงยอด ถึงแก่นแห่งการรังเกียจกิเลสด้วยตบะด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ในโลกนี้เป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ สังวร ๔ ประการคือ อะไรบ้าง ...

ดูก่อนนิโครธะ เพราะว่าบุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้สำรวมระวังแล้ว ด้วยสังวร ๔ ประการ ข้อที่จะกล่าวต่อไปนี้ล้วนเป็นลักษณะของเขา เพราะเป็นผู้บำเพ็ญตบะ คือ เขาเทิดทูนศีล ไม่เวียนมาเพื่อภาวะแห่งเพศ อันเลวเขาใช้สอยแต่เสนาสนะอันสงัด ... เขาละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้อันเป็น เครื่องทำใจให้เศร้าหมอง เป็นตัวทอนกำลังปัญญา มีใจประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... เขาย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า

‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุข ทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือ วรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะจัดว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะอย่างนี้จัดว่าบริสุทธิ์แน่แท้ จะไม่บริสุทธิ์หามิได้ เป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะด้วยเหตุเพียงเท่านี้จะถือว่าเป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นยังมิได้ ที่แท้เป็นการกระทำที่ถึงเพียงกระพี้เท่านั้น”

ว่าด้วยการถึงยอดถึงแก่นความบริสุทธิ์

{๒๘} [๗๓] นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะจัดว่าถึงยอดถึงแก่นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดให้ข้าพระองค์ถึงยอดถึงแก่น แห่งการรังเกียจบาปด้วยตบะด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้เป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ สังวร ๔ ประการคืออะไรบ้าง ... เขาย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ...เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ เขาย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วย กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ

ยึดถือการ กระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วย อำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เขาย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้การรังเกียจกิเลสด้วยตบะจะจัดว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ การรังเกียจกิเลสด้วยตบะอย่างนี้จัดว่าบริสุทธิ์แน่แท้ จะไม่บริสุทธิ์หามิได้ เป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

[๗๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ การรังเกียจกิเลส ด้วยตบะถือว่าเป็นการกระทำที่ถึงยอดถึงแก่นด้วยเหตุเพียงเท่านี้ด้วยประการฉะนี้ นิโครธะ ท่านได้กล่าวกะเราถึงฐานะอันใดว่า ‘ธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงใช้สำหรับแนะนำพระสาวก ซึ่งเป็นเหตุให้พระสาวกผู้ถูกแนะนำแล้วถึงความยินดีรู้แจ้งชัดอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง ชื่ออะไร’ ฐานะนั้นแลเป็นฐานะที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่า ซึ่งเราใช้สำหรับแนะนำสาวก ซึ่งเป็นเหตุให้สาวกผู้ถูกแนะนำแล้วเกิดความยินดีรู้แจ้งชัดอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้ฮือฮาส่งเสียงเซ็งแซ่ขึ้นทันทีทันใดว่า “ในเพราะอเจลกบาลีเป็นต้นนี้ พวกเราพร้อมทั้งอาจารย์จึงเสียหาย พวกเราจึงไม่รู้ชัดถึงการบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งไปกว่านี้”

ว่าด้วยนิโครธปริพาชกซึม

{๒๙} [๗๕] เมื่อสันธานคฤหบดีทราบว่า “บัดนี้พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านี้ตั้งใจฟัง เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยแท้แล” จึงได้กล่าวกะนิโครธปริพาชกว่า ‘‘ดูก่อนท่านนิโครธะ ท่านเคยกล่าวกะข้าพเจ้าไว้อย่างนี้ใช่ไหมว่า ‘เอาเถอะ คฤหบดี ท่านพึงรับรู้ไว้เถิดว่า ‘พระสมณโคดมจะทรงเจรจากับใคร จะทรงสนทนากับใคร จะทรงพระปัญญาฉลาดกว่าใคร พระปัญญาของพระสมณโคดมก็ถูกทำลายไปแล้ว ที่เรือนว่างเปล่าทั้งหลาย พระสมณโคดมไม่กล้าที่จะเสด็จเที่ยวไปในหมู่บริษัท ไม่สามารถเพื่อจะทรงเจรจา

พระองค์ทรงเสพอาศัยได้แต่ที่เงียบ ๆ เท่านั้น เหมือนแม่โคตาบอดเที่ยววนเวียนอยู่กับที่เงียบ ๆ ฉะนั้น เชิญเถิด คฤหบดีขอให้พระสมณโคดมเสด็จมาสู่ที่ประชุมนี้พวกข้าพเจ้าขอสนทนา กะพระองค์ท่านด้วยปัญหาเพียงข้อเดียวเท่านั้น ก็จะทำลายพระองค์ท่านได้ เหมือนทำลายหม้อดินเปล่าฉะนั้น’ ดูก่อนนิโครธะ บัดนี้พระผู้มีพระภาค- อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นก็เสด็จมาถึง ณ ที่นี้แล้ว ก็พวกท่านจงทำพระองค์ไม่ให้กล้าเสด็จเที่ยวไปในบริษัท จงทำให้เป็นเหมือน แม่โคตาบอด เที่ยวเดินวนเวียนอยู่ จงสนทนากับพระองค์ด้วยปัญหาเพียงข้อเดียวก็จะ ทำลายพระองค์ท่านได้ เหมือนทำลายหม้อดินเปล่าฉะนั้น”เมื่อสันธานคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกถึงกับนั่งนิ่งอึ้งเก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซึม หมดปฏิภาณไป

{๓๐} [๗๖] ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่านิโครธปริพาชกนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซึม หมดปฏิภาณไป จึงตรัสกะนิโครธปริพาชกว่า “ดูก่อนนิโครธะ ท่านกล่าววาจานี้ไว้จริงหรือ”

นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าววาจานี้ไว้จริง ด้วยความเป็นคนเขลา คนหลง ไม่ฉลาด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเคยได้ยินปริพาชกผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์

กล่าวบ้างไหมว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่มีมาแล้วในอดีตกาล มาประชุมพร้อมกันแล้วทรงอึกทึกส่งเสียงดังเซ็งแซ่ ทรงพูดคุยกันถึง ดีรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร ... เรื่องความเจริญ และ เรื่องความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ เหมือนท่านกับอาจารย์พูดคุยกันในบัดนี้ หรือ ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นทรงเสพอาศัยเสนาสนะคือราวไพรอันสงัด ซี่งมีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อนของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้น เหมือนเราปฏิบัติอยู่ในบัดนี้”นิโครธปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคย ได้ยินปริพาชกผู้เฒ่าผู้แก่ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์กล่าวว่า

‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่มีมาแล้วในอดีตกาลมาประชุมพร้อมกันแล้ว จะทรงอึกทึกส่งเสียงเซ็งแซ่ ทรงพูดคุยกันถึงดิรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ เรื่อง พระราชา เรื่องโจร... เรื่องความเจริญ และเรื่องความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ เหมือนข้าพระองค์กับอาจารย์พูดคุยกันในบัดนี้ ก็หามิได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายเหล่านั้นทรงเสพอาศัยเสนาสนะคือราวไพรอันสงัด ซึ่งมีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินทางเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อนของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้น เหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงปฏิบัติอยู่ในบัดนี้แล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนิโครธะ ท่านแลเป็นคนแก่ที่รู้ดี แต่ไม่ได้คิดดังนี้ว่า ‘พระะผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพุทธะ ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้ฝึกแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความฝึก พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบระงับ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นเป็นผู้ข้ามพ้นแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความข้ามพ้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้ดับแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความดับ”

ว่าด้วยเรื่องการทำให้แจ้งที่สุดแห่งพรหมจรรย์

{๓๑} [๗๗] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความผิดได้มาถึง ข้าพระองค์ซึ่งเป็นคนพาล เป็นคนหลง ไม่ฉลาด จึงได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงรับทราบความผิดของ ข้าพระองค์นั้นโดยเป็นความผิดด้วยเถิด เพื่อข้าพระองค์จะได้สำรวมต่อไป”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาเถิด นิโครธะ ความผิดได้มาถึงท่านซึ่งเป็นคนเขลา เป็นคนหลง ไม่ฉลาด จึงได้กล่าวกะเราอย่างนี้ เราขอรับทราบความผิดของท่าน เพราะท่านได้เห็นความผิดโดยเป็นความผิดแล้วกระทำคืนตามธรรม ก็การที่บุคคลเห็นความผิดโดยเป็นความผิดแล้ว

กระทำคืนตามธรรม รับจะสังวรต่อไป นี้เป็นความเจริญในพระวินัยของพระอริยะเจ้าแล ดูก่อนนิโครธะ ก็เรากล่าวอย่างนี้ว่า‘วิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรมให้ฟัง เขาปฏิบัติตามคำสั่งสอนได้อยู่ ก็จักทำให้แจ้งซึ่ง คุณพิเศษอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่กุลบุตรทั้งหลายออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วย ตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน เป็นเวลา ๗ ปีดูก่อนนิโครธะ ๗ ปีจงยกไว้ วิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรมให้ฟัง เขาปฏิบัติตามคำสั่งสอนได้อยู่ ก็จักทำให้แจ้งซึ่งคุณพิเศษอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน เป็นเวลา ๖ ปี ... ๕ ปี ... ๔ ปี .. ๓ ปี ... ๒ ปี ... ๑ ปีดูก่อนนิโครธะ ๑ ปีจงยกไว้ วิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรมให้ฟัง เขาปฏิบัติ ตาม

คำสั่งสอนได้อยู่ ก็จักทำให้แจ้งซึ่งคุณพิเศษอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดย ชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน เป็นเวลา ๗ เดือน

ดูก่อนนิโครธะ ๗ เดือนจงยกไว้ วิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรมให้ฟัง เขาปฏิบัติตาม คำสั่งสอนได้อยู่ ก็จักทำให้แจ้งซึ่งคุณพิเศษอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน เป็นเวลา ๖ เดือน ... ๕ เดือน... ๔ เดือน... ๓ เดือน... ๒ เดือน... ๑ เดือน ... ครึ่งเดือนดูก่อนนิโครธะ ครึ่งเดือนจงยกไว้ วิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรมให้ฟัง เขาปฏิบัติ ตามคำสั่งสอนได้อยู่ ก็จักทำให้แจ้งซึ่งคุณพิเศษอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นที่สุด แห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน เป็นเวลา ๗ วัน

ว่าด้วยพวกปริพาชกพากันซึม

[๗๘] ดูก่อนนิโครธะ แต่บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้เพราะปรารถนาอันเตวาสิก’ ข้อนั้นท่านไม่พึงคิดอย่างนี้ ผู้ใดเป็นอาจารย์ของท่านได้อย่างนี้ ผู้นั้นแหละก็จงเป็นอาจารย์ของท่านต่อไป

ดูก่อนนิโครธะ แต่บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมปรารถนาจะให้เราเคลื่อนจากอุทเทส จึงตรัสอย่างนี้’ ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็น

อย่างนั้น อุทเทสใดเป็นอุทเทสของท่านได้อย่างนี้ อุทเทสนั้นแหละก็จงเป็นอุทเทสของท่านต่อไป

ดูก่อนนิโครธะ แต่บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดม ปรารถนาจะให้เราเคลื่อนจากอาชีวะ จึงตรัสอย่างนี้’ ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น อาชีวะใดเป็นอาชีวะของท่านได้อย่างนี้ อาชีวะนั้นแหละก็จงเป็นอาชีวะของท่านต่อไป

ดูก่อนนิโครธะ แต่บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดม ปรารถนาจะให้เรากับอาจารย์ตั้งอยู่ในอกุศลธรรมซึ่งเป็นส่วนอกุศล จึงตรัสอย่างนี้’ ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น อกุศลธรรมเหล่านั้นแหละก็จง เป็นอกุศลธรรมของท่านกับอาจารย์ต่อไป

ดูก่อนนิโครธะ แต่บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดม ปรารถนาจะให้เรากับอาจารย์ห่างจากกุศลธรรมซึ่งเป็นส่วนกุศล จึงตรัสอย่างนี้’ ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนี้ กุศลธรรมเหล่านั้นแหละก็จงเป็น กุศลธรรมของท่านกับอาจารย์ต่อไป

ดูก่อนนิโครธะ ด้วยประการดังนี้แล เรากล่าวอย่างนี้เพราะปรารถนา จะได้อันเตวาสิกก็หามิได้ ปรารถนาจะให้ท่านเคลื่อนจากอุทเทส จึงกล่าวอย่างนี้ก็หามิได้ ปรารถนาจะให้ท่านเคลื่อนจากอาชีวะ จึงกล่าวอย่างนี้ก็หามิได้ ปรารถนาจะให้ท่านกับอาจารย์ตั้งอยู่ในอกุศลธรรมซึ่งเป็นส่วนอกุศล จึงกล่าวอย่างนี้ก็หามิได้ ปรารถนาจะให้ท่านกับอาจารย์ตั้งอยู่ในกุศลธรรมซึ่งเป็นส่วนกุศล จึงกล่าวอย่างนี้ก็หามิได้ดูก่อนนิโครธะ ยังมีอยู่ อกุศลธรรมที่ท่านยังละไม่ได้ อันเป็นเครื่องทำให้เศร้าหมอง เป็นเครื่องก่อภพใหม่ ยังมีความกระวนกระวาย มีทุกข์

เป็นผล เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา มรณะต่อไป ซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสีย ซึ่งเมื่อพวกท่านปฏิบัติตามแล้วจักละธรรมเป็นเครื่องเศร้าหมองได้ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความผ่องแผ้วจักเจริญยิ่งขึ้น และท่านจักทำให้แจ้ง ซึ่งความบริบูรณ์แห่งมรรคปัญญาและความไพบูลย์แห่งผลปัญญาด้วยปัญญา อันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบันด้วย”[๗๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้น พากันนั่งนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซึม หมดปฏิภาณไป เหมือนถูกมารดลใจฉะนั้น

{๓๒} ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “โมฆบุรุษเหล่านี้แม้ทั้งหมด ถูกมารผู้มีใจบาปดลใจแล้ว จึงไม่มีสักคนหนึ่งที่ได้คิดอย่างนี้ว่า ‘เอาเถิดพวกเราจะประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อความรู้ทั่วถึงบ้าง ๗ วัน จักทำอะไรได้”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบันลือสีหนาทในปริพาชการาม ของพระนางอุทุมพริกาเทวีแล้วเหาะขึ้นสู่เวหาส มาปรากฏอยู่บนเขาคิชฌกูฏ ส่วนสันธานคฤหบดีเข้าไปยังพระนครราชคฤห์ในขณะนั้นเหมือนกัน ดังนี้แล

จบ อุทุมพริกสูตรที่ ๒

๓. จักกวัตติสูตร

ว่าด้วยพระเจ้าจักรพรรดิ

การมีตนเป็นเกาะและเป็นที่พึ่ง

{๓๓} [๘๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองมาตุละ ในแคว้น มคธ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งเลย จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะมีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะมีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้