๑๐. สังคีติสูตร เล่ม ๑๑

๑๐. สังคีติสูตร

ว่าด้วยการสังคายนาหลักธรรม

{๒๒๑} [๒๙๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงเมืองซึ่งมีนามว่า ปาวา ของพวกมัลลกษัตริย์แล้ว นัยว่า สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของนายจุนทกัมมารบุตร ใกล้เมืองปาวา

ท้องพระโรงใหม่นามว่าอุพภตกะ

{๒๒๒} [๒๙๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ท้องพระโรงใหม่อันมีนามว่าอุพภตกะของพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาสร้างสำเร็จได้ไม่นาน ยังไม่ทันที่สมณพราหมณ์หรือใครๆ ที่เป็นมนุษย์จะได้อยู่อาศัย พวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นมัลละพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงเมืองปาวาโดยลำดับ กำลังประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของนายจุนทกัมมารบุตร ใกล้เมืองปาวา” ลำดับนั้นแล พวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้องพระโรงใหม่อันมีนามว่าอุพภตกะของพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาสร้างสำเร็จได้ไม่นาน ยังไม่ทันที่สมณพราหมณ์หรือใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์จะได้อยู่อาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดเสด็จประทับ ณ ท้องพระโรงนั้นเป็นปฐมฤกษ์ด้วยเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับเป็นปฐมฤกษ์แล้ว ภายหลังพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาจึงจักใช้สอย การเสด็จประทับเป็นปฐมฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น

พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ปวงเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวา ตลอดกาลนาน” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพแล้ว

[๒๙๘] ครั้นพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาได้ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วพากันไปยังท้องพระโรง ครั้นแล้วได้ปูลาดอาสนะไว้ พร้อมสรรพ ให้ตั้งหม้อนํ้า ตามประทีปนํ้ามัน แล้วพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้องพระโรงพวกข้าพระองค์ปูลาดอาสนะไว้พร้อมสรรพแล้ว หม้อนํ้าก็ให้ตั้งไว้แล้ว ประทีปนํ้ามันก็ตามไว้แล้ว พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด”{๒๒๓} [๒๙๙]

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเสด็จไปยังท้องพระโรงพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าไปยังท้องพระโรง ประทับนั่งพิงเสากลางผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ล้างเท้าแล้วพากันเข้าไปยังท้องพระโรง นั่งพิงฝาด้านหลังผินหน้าไปทางทิศตะวันออก แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้พวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาก็พากันล้างพระบาทแล้วเข้าไปยังท้องพระโรง นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออกผินหน้าไปทางทิศปัจฉิม แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาจนราตรีดึกมาก แล้วทรงส่งไปด้วยพระดำรัสว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีล่วงไปมากแล้ว บัดนี้พวกท่านจงทราบกาลอันควรเถิด” พวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวาได้พร้อมกันรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้นพระพุทธเจ้าข้า” แล้วพากันลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วกลับไป

{๒๒๔} [๓๐๐] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อพวกเจ้ามัลละแห่งเมืองปาวากลับไปแล้วไม่นาน ได้ทรงเหลียวดูภิกษุสงฆ์ซึ่งนิ่งเงียบกันอยู่ จึงได้รับสั่งกะท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุสงฆ์ยังปราศจากถีนมิทธะ สารีบุตรจงแสดงธรร<*>มีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อยหลัง ฉะนั้นเราควรพักผ่อน” ท่านพระสารีบุตรทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำว่า “อย่างนั้นพระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ปูผ้าสังฆาฏิเป็นสี่ชั้น แล้วทรงสำเร็จสีหไสยาโดยปรัศว์เบื้องขวา ทรงเหลื่อมพระบาทด้วยพระบาท มีพระสติสัมปชัญญะ ทรงทำความหมายในอันที่จะเสด็จลุกขึ้นไว้ในพระทัย

เรื่องนิครนถ์แตกกัน

{๒๒๕} [๓๐๑] ก็สมัยนั้นแล นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก เกิดบาดหมางกัน เกิดทะเลาะวิวาทกันขึ้น พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้กลับผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะ หรือจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ”ก็เห็นจะมีแต่ความตายประการเดียวเท่านั้นที่ลุกลามไปในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร ถึงพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรที่เป็นคฤหัสถ์ผู้นุ่ง

ขาวห่มขาวก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้

[๓๐๒] ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก เกิดบาดหมางกัน เกิดทะเลาะวิวาทกันขึ้น พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั้วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลังท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้กลับผันแปรไปแล้ว

ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะ หรือจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ก็เห็นจะมีแต่ความตายประการเดียวเท่านั้นที่ลุกลามไปในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร ถึงพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรที่เป็นคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนี้ย่อมมีได้อย่างนั้นในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ส่วนธรรมนี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้แล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก

เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ธรรมอะไรเล่าที่พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้แล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าว แย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ธรรมหมวด ๑

{๒๒๖} [๓๐๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมข้อหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมข้อนั้น การ

ที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมข้อหนึ่งเป็นไฉน คือ สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมข้อหนึ่งนี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่น พึงดำรงอยู่ได้นานนั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๑

ธรรมหมวด ๒

{๒๒๗} [๓๐๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๒ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไป เพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๒ ประการเป็นไฉน คือ

๑. นาม ๑ รูป ๑

๒. อวิชชา ๑ ภวตัณหา ๑

๓. ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑

๔. ความไม่ละอาย ๑ ความไม่เกรงกลัว ๑

๕. หิริ ๑ โอตตัปปะ ๑

๖. ความเป็นผู้ว่ายาก ๑ ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ๑

๗. ความเป็นผู้ว่าง่าย ๑ ความเป็นผู้มีมิตรดี ๑

๘. ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ ๑ ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติ๑

๙. ความเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ ๑ ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ๑๑๐. ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ๑ ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการ๑๑๑. ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ๑ ความเป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท๑๑๒. ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๑ ความเป็นผู้ฉลาดในอัฏฐานะ๑

๑๓. ความซื่อตรง ๑ ความอ่อนโยน ๑

๑๔. ขันติ ๑ โสรัจจะ ๑

๑๕. การกล่าววาจาอ่อนหวาน ๑ การต้อนรับ ๑

๑๖. ความไม่เบียดเบียน ๑ ความสะอาด ๑

๑๗. ความเป็นผู้มีสติหลงลืม ๑ ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ ๑

๑๘. สติ ๑ สัมปชัญญะ ๑

๑๙. ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ๑๒๐. ความเป็นผู้คุ้มครองทวารอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ๑๒๑. กำลังที่เกิดแต่การพิจารณา ๑ กำลังที่เกิดแต่การอบรม ๑

๒๒. กำลังคือสติ ๑ กำลังคือสมาธิ ๑

๒๓. สมถะ ๑ วิปัสสนา ๑

๒๔. นิมิตที่เกิดเพราะสมถะ ๑ นิมิตที่เกิดเพราะความเพียร ๑

๒๕. ความเพียร ๑ ความไม่ฟุ้งซ่าน ๑

๒๖. ความวิบัติแห่งศีล ๑ ความวิบัติแห่งทิฏฐิ ๑

๒๗. ความถึงพร้อมแห่งศีล ๑ ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ ๑

๒๘. ความหมดจดแห่งศีล ๑ ความหมดจดแห่งทิฏฐิ ๑

๒๙. ความหมดจดแห่งทิฏฐิ ๑ ความเพียรของผู้มีทิฏฐิ ๑

๓๐. ความสลดใจ ๑ ความเพียรโดยแยบคายของผู้สลดใจแล้วในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความสลดใจ ๑

๓๑. ความเป็นผู้ไม่สันโดษในธรรมอันเป็นกุศล ๑ ความเป็นผู้ไม่ย่อท้อในการตั้งความเพียร ๑

๓๒. วิชชา ๑ วิมุตติ ๑

๓๓. ญาณในความสิ้นไป ๑ ญาณในความไม่เกิด ๑

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๒ ประการเหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๒

ธรรมหมวด ๓

{๒๒๘} [๓๐๕] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๓ ประการอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๓ ประการเป็นไฉน คือ

อกุศลมูล ๓

๑. อกุศลมูล คือ โลภะ

๒. อกุศลมูล คือ โทสะ

๓. อกุศลมูล คือ โมหะ

กุศลมูล ๓

๑. กุศลมูล คือ อโลภะ

๒. กุศลมูล คือ อโทสะ

๓. กุศลมูล คือ อโมหะ

ทุจริต ๓

๑. กายทุจริต ความประพฤติชั่วทางกาย

๒. วจีทุจริต ความประพฤติชั่วทางวาจา

๓. มโนทุจริต ความประพฤติชั่วทางใจ

สุจริต ๓

๑. กายสุจริต ความประพฤติชอบทางกาย

๒. วจีสุจริต ความประพฤติชอบทางวาจา

๓. มโนสุจริต ความประพฤติชอบทางใจ

อกุศลวิตก ๓

๑. กามวิตก ความตรึกในกาม

๒. พยาปาทวิตก ความตรึกในอันพยาบาท

๓. วิหิงสาวิตก ความตรึกในอันเบียดเบียน

กุศลวิตก ๓

๑. เนกขัมมวิตก ความตรึกในอันออกจากกาม

๒. อัพยาปาทวิตก ความตรึกในอันไม่พยาบาท

๓. อวิหิงสาวิตก ความตรึกในอันไม่เบียดเบียน

อกุศลสังกัปปะ ๓

๑. กามสังกัปปะ ความดำริในกาม

๒. พยาปาทสังกัปปะ ความดำริในอันพยาบาท

๓. วิหิงสาสังกัปปะ ความดำริในอันเบียดเบียน

กุศลสังกัปปะ ๓

๑. เนกขัมมสังกัปปะ ความดำริในอันออกจากกาม

๒. อัพยาปาทสังกัปปะ ความดำริในอันไม่พยาบาท

๓. อวิหิงสาสังกัปปะ ความดำริในอันไม่เบียดเบียน

อกุศลสัญญา ๓

๑. กามสัญญา ความจำได้ในกาม

๒. พยาปาทสัญญา ความจำได้ในอันพยาบาท

๓. วิหิงสาสัญญา ความจำได้ในอันเบียดเบียน

กุศลสัญญา ๓

๑. เนกขัมมสัญญา ความจำได้ในอันออกจากกาม

๒. อัพยาปาทสัญญา ความจำได้ในอันไม่พยาบาท

๓. อวิหิงสาสัญญา ความจำได้ในอันไม่เบียดเบียน

อกุศลธาตุ ๓

๑. กามธาตุ ธาตุคือกาม

๒. พยาปาทธาตุ ธาตุคือความพยาบาท

๓. วิหิงสาธาตุ ธาตุคือความเบียดเบียน

กุศลธาตุ ๓

๑. เนกขัมมธาตุ ธาตุคือความออกจากกาม

๒. อัพยาปาทธาตุ ธาตุคือความไม่พยาบาท

๓. อวิหิงสาธาตุ ธาตุคือความไม่เบียดเบียน

ธาตุอีก ๓

๑. กามธาตุ ธาตุคือกาม

๒. รูปธาตุ ธาตุคือรูป

๓. อรูปธาตุ ธาตุคือสิ่งไม่มีรูป

ธาตุอีก ๓

๑. รูปธาตุ ธาตุคือรูป

๒. อรูปธาตุ ธาตุคือสิ่งไม่มีรูป

๓. นิโรธธาตุ ธาตุคือความดับทุกข์

ธาตุอีก ๓

๑. หีนธาตุ ธาตุอย่างเลว

๒. มัชฌิมธาตุ ธาตุอย่างกลาง

๓. ปณีตธาตุ ธาตุอย่างประณีต

ตัณหา ๓

๑. กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ

๒. ภวตัณหา ตัณหาในภพ

๓. วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ

ตัณหาอีก ๓

๑. กามตัณหา ตัณหาในกามภพ

๒. รูปตัณหา ตัณหาในรูปภพ

๓. อรูปตัณหา ตัณหาในอรูปภพ

ตัณหาอีก ๓

๑. รูปตัณหา ตัณหาในรูปภพ

๒. อรูปตัณหา ตัณหาในอรูปภพ

๓. นิโรธตัณหา ตัณหาในความดับสูญ

สังโยชน์๓

๑. สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน

๒. วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย

๓. สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต

อาสวะ ๓

๑. กามาสวะ อาสวะเป็นเหตุอยากได้

๒. ภวาสวะ อาสวะเป็นเหตุอยากเป็น

๓. อวิชชาสวะ อาสวะคือความไม่รู้

ภพ๓

๑. กามภพ ภพที่เป็นกามาวจร

๒. รูปภพ ภพที่เป็นรูปาวจร

๓. อรูปภพ ภพที่เป็นอรูปาวจร

เอสนา ๓

๑. กาเมสนา การแสวงหากาม

๒. ภเวสนา การแสวงหาภพ

๓. พรหมจริเยสนา การแสวงหาพรหมจรรย์

วิธา ๓

๑. เสยโยหมัสมีติ วิธา ถือว่าตัวเราประเสริฐกว่าเขา

๒. สทิโสหมัสมีติ วิธา ถือว่าตัวเราเสมอกับเขา

๓. หีโนหมัสมีติ วิธา ถือว่าตัวเราเลวกว่าเขา

อัทธา ๓

๑. อตีตอัทธา ระยะกาลที่เป็นส่วนอดีต

๒. อนาคตอัทธา ระยะกาลที่เป็นส่วนอนาคต

๓. ปัจจุปันนอัทธา ระยะกาลที่เป็นปัจจุบัน

อันตะ ๓

๑. สักกายะอันตะ ส่วนที่ถือว่าเป็นกายตน

๒. สักกายสมุทยอันตะ ส่วนที่ถือว่าเป็นเหตุก่อให้เกิดกายตน

๓. สักกายนิโรธอันตะ ส่วนที่ถือว่าเป็นเครื่องดับกายตน

เวทนา ๓

๑. สุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เป็นสุข

๒. ทุกขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่เป็นทุกข์

๓. อทุกขมสุขเวทนา ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ใช่ทุกข์ ไม่ใช่สุข

ทุกขตา๓

๑. ทุกขทุกขตา ความเป็นทุกข์เพราะทุกข์

๒. สังขารทุกขตา ความเป็นทุกข์เพราะสังขาร

๓. วิปริณามทุกขตา ความเป็นทุกข์เพราะความแปรผัน

ราสี๓

๑. มิจฉัตตนิยตราสี กองคือความผิดที่แน่นอน

๒. สัมมัตตนิยตราสี กองคือความถูกที่แน่นอน

๓. อนิยตราสี กองคือความไม่แน่นอน

ความมืด ๓

๑.ปรารภกาลที่ล่วงไปแล้วนานๆ แล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่เชื่อลงไปได้ ไม่เลื่อมใส

๒.ปรารภกาลที่ยังไม่มาถึงนานๆ แล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่เชื่อลงไปได้ ไม่เลื่อมใส

๓. ปรารภกาลปัจจุบันทุกวันนี้แล้วสงสัย เคลือบแคลง ไม่เชื่อลงไปได้ ไม่เลื่อมใส

ข้อที่ไม่ต้องรักษาของพระตถาคต ๓

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ พระตถาคตมิได้มีความประพฤติชั่วทางกายที่พระองค์จะต้องรักษาไว้ โดยตั้งพระทัยว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้ถึงความประพฤติชั่วทางกายของเรานี้’๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีวจีสมาจารบริสุทธิ์ พระตถาคตมิได้มีความประพฤติชั่วทางวาจาที่พระองค์จะต้องรักษาไว้ โดยตั้งพระทัยว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้ถึงความชั่วทางวาจาของเรานี้’๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตมีมโนสมาจารบริสุทธิ์ พระตถาคตมิได้มีความประพฤติชั่วทางใจที่พระองค์จะต้องรักษาไว้ โดยตั้งพระทัยว่า ‘คนอื่นอย่าได้รู้ถึงความชั่วทางใจของเรานี้’

กิญจนะ เครื่องกังวล ๓

๑. ราคกิญจนะ เครื่องกังวลคือราคะ

๒. โทสกิญจนะ เครื่องกังวลคือโทสะ

๓. โมหกิญจนะ เครื่องกังวลคือโมหะ

อัคคี ๓

๑. ราคัคคิ ไฟคือราคะ

๒. โทสัคคิ ไฟคือโทสะ

๓. โมหัคคิ ไฟคือโมหะ

อัคคีอีก ๓

๑. อาหุเนยยัคคิ ไฟคืออาหุไนยบุคคล

๒. ทักขิเณยยัคคิ ไฟคือทักขิไณยบุคคล

๓. คหปตัคคิ ไฟคือคหฤบดี

รูปสังคหะ ๓

๑. สนิทัสสนสัปปฏิฆรูป รูปที่เห็นได้และกระทบได้

๒. อนิทัสสนสัปปฏิฆรูป รูปที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้

๓. อนิทัสสนอัปปฏิฆรูป รูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

สังขาร ๓

๑. ปุญญาภิสังขาร อภิสังขารคือบุญ

๒. อปุญญาภิสังขาร อภิสังขารคือบาป

๓. อาเนญชาภิสังขาร อภิสังขารคืออาเนญชา

บุคคล ๓

๑. เสกขบุคคล บุคคลผู้ยังต้องศึกษา

๒. อเสกขบุคคล บุคคลผู้ไม่ต้องศึกษา

๓. เนวเสกขนาเสกขบุคคล บุคคลผู้ต้องศึกษาก็ไม่ใช่ ผู้ไม่ต้องศึกษาก็ไม่ใช่

เถระ ๓

๑. ชาติเถระ พระเถระโดยชาติ

๒. ธัมมเถระ พระเถระโดยธรรม

๓. สมมติเถระ พระเถระโดยสมมติ

บุญกิริยาวัตถุ ๓

๑. ทานมัย บุญสำเร็จด้วยการบริจาคทาน

๒. สีลมัย บุญสำเร็จด้วยการรักษาศีล

๓. ภาวนามัย บุญสำเร็จด้วยการเจริญภาวนา

เหตุสำหรับโจท ๓

๑. ทิฏเฐนะ ด้วยได้เห็น

๒. สุเตนะ ด้วยได้ยิน

๓. ปริสังกายะ ด้วยความรังเกียจสงสัย

กามุปปัตติ๓

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ประเภทที่มีกามปรากฏประจำมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเมื่อกามปรากฏแล้ว ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามทั้งหลาย เช่น มนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๑๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ประเภทที่เนรมิตกามได้มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเนรมิตแล้ว ๆ ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามทั้งหลาย เช่น พวกเทพเหล่านิมมานรดี นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๒

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ประเภทที่ผู้อื่นเนรมิตกามให้มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมยังอำนาจให้เป็นไปในกามที่ผู้อื่นเนรมิตให้แล้วเช่น พวกเทพเหล่าปรนิมมิตวสวัตดี นี้เป็นกามุปปัตติข้อที่ ๓สุขุปปัตติ ๓

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ที่ยังความสุขให้เกิดขึ้นๆ แล้วย่อมอยู่เป็นสุขมีอยู่ เช่น พวกเทพเหล่าพรหมกายิกา นี้เป็นสุขุปปัตติ ข้อที่ ๑

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์พวกที่อิ่มเอิบบริบูรณ์พรั่งพร้อมด้วยความสุขมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นบางครั้งบางคราวเปล่งอุทานว่า ‘สุขจริงหนอ สุขจริงหนอ, เช่น พวกเทพเหล่าอาภัสสระ นี้เป็นสุขุปปัตติข้อที่ ๒๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์พวกที่อิ่มเอิบบริบูรณ์พรั่งพร้อมด้วย ความสุขมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นยินดีเสวยความสุขทางจิตอันประณีตเท่านั้น เช่น พวกเทพเหล่าสุภกิณหะ นี้เป็นสุขุปปัตติข้อที่ ๓

ปัญญา ๓

๑. เสกขปัญญา ปัญญาที่เป็นของพระเสขะ

๒. อเสกขปัญญา ปัญญาที่เป็นของพระอเสขะ

๓. เนวเสกขานาเสกขปัญญา ปัญญาที่เป็นของพระเสขะก็ไม่ใช่ของพระอเสขะก็ไม่ใช่

ปัญญาอีก ๓

๑. จินตามยปัญญา ปัญญาสำเร็จด้วยการคิด

๒. สุตมยปัญญา ปัญญาสำเร็จด้วยการฟัง

๓. ภาวนามยปัญญา ปัญญาสำเร็จด้วยการอบรม

อาวุธ ๓

๑. สุตาวุธ อาวุธคือสุตะ

๒. ปวิเวกาวุธ อาวุธคือความสงัด

๓ .ปัญญาวุธ อาวุธคือปัญญา

อินทรีย์ ๓

๑. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อินทรีย์ที่เกิดแก่ผู้ปฏิบัติด้วยคิดว่าเราจักรู้ธรรมที่เรายังไม่รู้

๒. อัญญินทรีย์ อินทรีย์คือความตรัสรู้

๓. อัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์คือความรู้ทั่วถึง

จักษุ ๓

๑. มังสจักขุ ตาเนื้อ

๒. ทิพพจักขุ ตาทิพย์

๓. ปัญญาจักขุ ตาคือปัญญา

สิกขา ๓

๑. อธิสีลสิกขา สิกขาคือศีลยิ่ง

๒. อธิจิตตสิกขา สิกขาคือจิตยิ่ง

๓. อธิปัญญาสิกขา สิกขาคือปัญญายิ่ง

ภาวนา ๓

๑. กายภาวนา การอบรมกาย

๒. จิตตภาวนา การอบรมจิต

๓. ปัญญาภาวนา การอบรมปัญญา

อนุตตริยะ๓

๑. ทัสสนานุตตริยะ ความเห็นอย่างยอดเยี่ยม

๒. ปฏิปทานุตตริยะ ความปฏิบัติอย่างยอดเยี่ยม

๓. วิมุตตานุตตริยะ ความพ้นอย่างยอดเยี่ยม

สมาธิ ๓

๑. สวิตักกสวิจารสมาธิ สมาธิที่ยังมีวิตกมีวิจาร

๒. อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ สมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร

๓. อวิตักกอวิจารสมาธิ สมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร

สมาธิอีก ๓

๑. สุญญตสมาธิ สมาธิที่ว่างเปล่า

๒. อนิมิตตสมาธิ สมาธิที่หานิมิตมิได้

๓. อัปปณิหิตสมาธิ สมาธิที่หาที่ตั้งมิได้

โสเจยยะ๓

๑. กายโสเจยยะ ความสะอาดทางกาย

๒. วจีโสเจยยะ ความสะอาดทางวาจา

๓. มโนโสเจยยะ ความสะอาดทางใจ

โมเนยยะ๓

๑. กายโมเนยยะ ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางกาย

๒. วจีโมเนยยะ ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางวาจา

๓. มโนโมเนยยะ ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางใจ

โกสัลละ ๓

๑. อายโกสัลละ ความเป็นผู้ฉลาดในหตุแห่งความเจริญ

๒. อปายโกสัลละ ความเป็นผู้ฉลาดในหตุแห่งความเสื่อม

๓. อุปายโกสัลละ ความเป็นผู้ฉลาดในหตุแห่งความเจริญ และความเสื่อม

มทะ ๓

๑. อาโรคยมทะ ความเมาในความไม่มีโรค

๒. โยพนมทะ ความเมาในความเป็นหนุ่มสาว

๓. ชีวิตมทะ ความเมาในชีวิต

อธิปเตยยะ ๓

๑. อัตตาธิปเตยยะ ความมีตนเป็นใหญ่

๒. โลกาธิปเตยยะ ความมีโลกเป็นใหญ่

๓. ธัมมาธิปเตยยะ ความมีธรรมเป็นใหญ่

กถาวัตลุ ๓

๑. ปรารภกาลส่วนอดีต กล่าวถ้อยคำว่า กาลที่ล่วงไปแล้วได้มีแล้วอย่างนี้๒. ปรารภกาลส่วนอนาคต กล่าวถ้อยคำว่า กาลที่ยังไม่มาถึงจักมีอย่างนี้๓. ปรารถ<*>กาลส่วนที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าในบัดนี้กล่าวถ้อยคำว่า กาลส่วนที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าในบัดนี้เป็นอยู่อย่างนี้

วิชชา ๓

๑. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณวิชชา วิชชาคือความรู้จักระลึกชาติในกาลก่อนได้

๒. จุตูปปาตญาณวิชชา วิชชาคือความรู้จักกำหนดจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย

๓. อาสวักขยญาณวิชชา วิชชาคือความรู้ความสิ้นไปแห่งอาสวะ

วิหารธรรม ๓

๑. ทิพพวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของเทวดา

๒. พรหมวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม

๓. อริยวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยะ

ปาฏิหาริยะ ๓

๑. อิทธิปาฏิหาริยะ ฤทธิ์เป็นอัศจรรย์

๒. อาเทสนาปาฏิหาริยะ ดักใจเป็นอัศจรรย์

๓. อนุสาสนีปาฏิหาริยะ คำสอนเป็นอัศจรรย์

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๓ ประการเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกัน ในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากเพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๓

ธรรมหมวด ๔

{๒๒๙} [๓๐๖] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๔ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไป เพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๔ ประการเป็นไฉน คือสติปัฏฐาน ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

สัมมัปปธาน ๔

{๒๓๐} ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดขึ้น มิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

{๒๓๑} อิทธิบาท ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

๒. ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร

๓. ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

๔. ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร

{๒๓๒} ฌาน ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. สงัดแล้วจากกามสงัดแล้วจากอกุศลธรรมบรรลุ ปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

๒. บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่๓. มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่๔. บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีแต่อุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ เพราะละสุขละทุกข์และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

สมาธิภาวนา ๔

{๒๓๓} [๓๐๗] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันก็มี๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะก็มี

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อสติและสัมปชัญญะก็มี

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายก็มี

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย สรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข

มีแต่อุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์ เพราะละสุขละทุกข์และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มนสิการอาโลกสัญญา ตั้งสัญญาว่าเป็นกลางวันไว้ กลางวันอย่างใด กลางคืนก็อย่างนั้น กลางคืนอย่างใด กลางวันก็อย่างนั้น มีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรห่อหุ้ม อบรมจิตให้มีแสงสว่างอยู่อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้วทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อได้ซึ่งญาณทัสสนะ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อสติและสัมปชัญญะเป็นไฉน คือ เวทนาทั้งหลายที่ภิกษุใน

พระธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น รู้แจ้งแล้วย่อมตั้ง อยู่รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป สัญญาทั้งหลายที่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น รู้แจ้งแล้วย่อมตั้งอยู่ รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป วิตกทั้งหลายที่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รู้แจ้งแล้วย่อมเกิดขึ้น รู้แจ้งแล้วย่อมตั้งอยู่ รู้แจ้งแล้วย่อมดับไป ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อสติและสัมปชัญญะ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สมาธิภาวนาที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีปกติพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมาธิภาวนานี้ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายอัปปมัญญา๔

{๒๓๔} [๓๐๘] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๒. มีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศ ที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยใจประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๓. มีใจประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่

ทิศที่ ๒ ทิศ ที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยใจประกอบด้วยมุทิตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๔. มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยใจประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

{๒๓๕} อรูป ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดย มนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่๒. เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณ ไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่

๓. เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่

๔. เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่

อปัสเสนะ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาแล้วเสพอาศัยของอย่างหนึ่ง

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาแล้ว อดกลั้นของอย่างหนึ่ง

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาแล้ว เว้นของอย่างหนึ่ง

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาแล้ว บรรเทาของอย่างหนึ่ง

อริยวงศ์๔

{๒๓๗} [๓๐๙] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ มีปกติกล่าวสรรเสริญคุณแห่งสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ ย่อมไม่ถึงการแสวงหาที่ไม่เหมาะไม่ควรเพราะจีวรเป็นเหตุ เมื่อไม่ได้จีวรก็ไม่ตกใจ ครั้นได้แล้วก็ไม่เกี่ยวเกาะ ไม่หมกมุ่น ไม่ยึดติด มีปกติเห็นโทษ รู้ประโยชน์ใช้สอยอยู่ กับทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นในสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้นั้น ภิกษุนี้แลเรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นของเก่า รู้กันว่าเป็นเลิศ

๒. อีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ มีปกติกล่าวสรรเสริญคุณแห่งสันโดษด้วย บิณฑบาตตามมีตามได้ ย่อมไม่ถึงการแสวงหาที่ไม่เหมาะไม่ควรเพราะบิณฑบาตเป็นเหตุ เมื่อไม่ได้บิณฑบาตก็ไม่ตกใจ ครั้นได้แล้วก็ไม่เกี่ยวเกาะ ไม่หมกมุ่น ไม่ยึดติด มีปกติเห็นโทษ รู้ประโยชน์บริโภคอยู่ กับทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นในสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้นั้น ภิกษุนี้แลเรียกว่าผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นของเก่า รู้กันว่าเป็นเลิศ๓. อีกข้อหนึ่ง

ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ มีปกติกล่าวสรรเสริญคุณแห่งสันโดษ ด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ ย่อมไม่ถึงการแสวงหาที่ไม่เหมาะไม่ควรเพราะ เสนาสนะเป็นเหตุ เมื่อไม่ได้เสนาสนะก็ไม่ตกใจ ครั้นได้แล้วก็ไม่เกี่ยวเกาะ ไม่หมกมุ่น ไม่ยึดติด มีปกติเห็นโทษ รู้ประโยชน์ ใช้สอยอยู่ กับทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยความสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นในสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้นั้น ภิกษุนี้แลเรียกว่าผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นของเก่า รู้กันว่าเป็นเลิศ๔. อีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเป็นผู้มีการละเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในการละ มีการเจริญเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในการเจริญ กับทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะมีการละเป็นที่มายินดี เพราะยินดีในการละ เพราะมีการเจริญเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในการ เจริญนั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยันไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นในการละและการเจริญนั้น ภิกษุนี้แลเรียกว่าผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์อันเป็นของเก่า รู้กันว่าเป็นเลิศ

ปธาน ๔

{๒๓๘} [๓๑๐] ๑. สังวรปธาน เพียรระวัง

๒. ปหานปธาน เพียรละ

๓. ภาวนาปธาน เพียรเจริญ

๔. อนุรักขนาปธาน เพียรรักษา

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สังวรปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรม วินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*>อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ได้ยินเสียงด้วยโสตแล้ว ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมโสตินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*>อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาโสตินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในโสตินทรีย์สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว ไม่รวบถือรวม

ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมฆานินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*>อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาฆานินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในฆานินทรีย์ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมชิวหินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*>อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาชิวหินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในชิวหินทรีย์ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมกายินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*>

อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษากายินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในกายินทรีย์

รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้ว ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรม<*> อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในมนินทรีย์

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังวรปธาน

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปหานปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมไม่รับไว้ซึ่งกามวิตก (ความตรึกในทางกาม) ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมละเสีย บรรเทาเสีย ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี ย่อมไม่รับไว้ซึ่งพยาบาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมละเสีย บรรเทาเสีย ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี ย่อมไม่รับไว้ซึ่งวิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน) ที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมละเสีย บรรเทาเสีย ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี ย่อมไม่รับไว้ซึ่งอุุศลธรรม<*>อันเลวทรามที่เกิดขึ้นแล้วๆ ย่อมละเสีย บรรเทาเสีย ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปหานปธานดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ภาวนาปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญ สมาธิสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย นี้เรียกว่าภาวนาปธาน

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อนุรักขนาปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมตามรักษาสมาธินิมิตอันเจริญที่เกิดขึ้นแล้ว คือ อัฏฐิกสัญญา ปุฬุวก สัญญา วินิลกสัญญา วิจฉิททกสัญญา อุทธุมาตกสัญญา ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนุรักขนาปธาน

{๒๓๙} ญาณ ๔

๑. ธัมมญาณ ความรู้ในธรรม

๒. อันวยญาณ ความรู้ในการคล้อยตาม

๓. ปริจเฉทญาณ ความรู้ในการกำหนด

๔. สัมมติญาณ ความรู้ในการสมมติ

ญาณอีก ๔

๑. ทุกขญาณ ความรู้ในทุกข์

๒. ทุกขสมุทยญาณ ความรู้ในทุกขสมุทัย

๓. ทุกขนิโรธญาณ ความรู้ในทุกขนิโรธ

๔. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

องค์แห่งการบรรลุโสดาบัน ๔

{๒๔๐} [๓๑๑] ๑. สัปปุริสังเสวะ การคบสัตบุรุษ

๒. สัทธัมมัสสวนะ การฟังพระสัทธรรม

๓. โยนิโสมนสิการ การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย

๔. ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

{๒๔๑} องค์แห่งพระโสดาบัน ๔

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระอริยสาวกในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระ อรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม๒. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’

๓. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้วปฏิบัติตรง

ปฏิบัติเป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’๔. เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าใคร่แล้ว ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ลูบคลำแล้ว เป็นไปเพื่อสมาธิ

{๒๔๒} สามัญญผล ๔

๑. โสดาปัตติผล ๒. สกทาคามิผล

๓. อนาคมิผล ๔. อรหัตตผล

{๒๔๓} ธาตุ ๔

๑. ปฐวีธาตุ ธาตุดิน

๒. อาโปธาตุ ธาตุน้ำ

๓. เตโชธาตุ ธาตุไฟ

๔. วาโยธาตุ ธาตุลม

{๒๔๔} อาหาร ๔

๑. กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าวหยาบหรือละเอียด

๒. ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ

๓. มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือมโนสัญเจตนา

๔. วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ

{๒๔๕} วิญญาณฐิติ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย วิญญาณที่เข้าถึงรูป เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีรูปเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่ในรูป มีความยินดี เป็นที่เข้าไปเสพ พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้๒. วิญญาณที่เข้าถึงเวทนา เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีเวทนาเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่ในเวทนา มีความยินดีเป็นที่เข้าไปเสพ พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้๓.วิญญาณที่เข้าถึงสัญญา เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีสัญญาเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่ในสัญญา มีความยินดีเป็นที่เข้าไปเสพ พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้๔. วิญญาณที่เข้าถึงสังขาร เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีสังขารเป็นอารมณ์ ตั้งอยู่ในสังขาร มีความยินดีเป็นที่เข้าไปเสพ พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้

{๒๔๖} การถึงอคติ ๔

๑. ถึงความลำเอียงเพราะรัก ๒. ถึงความลำเอียงเพราะชัง

๓. ถึงความลำเอียงเพราะหลง ๔. ถึงความลำเอียงเพราะกลัว

{๒๔๗} เหตุเกิดขึ้นแห่งตัณหา ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ตัณหาเมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ย่อมเกิดขึ้นเพราะจีวรเป็นเหตุ

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ตัณหาเมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ย่อมเกิดขึ้นเพราะบิณฑบาตเป็นเหตุ

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ตัณหาเมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ย่อมเกิดขึ้นเพราะเสนาสนะเป็นเหตุ๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ตัณหาเมื่อเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ย่อมเกิดขึ้นเพราะต้องการยิ่ง ๆ ขึ้นไปเป็นเหตุ

{๒๔๘} ปฏิปทา ๔

๑. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า

๒. ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว

๓. สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า

๔. สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติสะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว

{๒๔๙} ปฏิปทาอีก ๔

๑. อักขมา ปฏิปทา ปฏิบัติไม่อดทน

๒. ขมา ปฏิปทา ปฏิบัติอดทน

๓. ทมา ปฏิปทา ปฏิบัติฝึก

๔. สมา ปฏิปทา ปฏิบัติระงับ

{๒๕๐} บทธรรม ๔

๑. บทธรรมคือความไม่เพ่งเล็ง

๒. บทธรรมคือความไม่พยาบาท

๓. บทธรรมคือความระลึกชอบ

๔. บทธรรมคือความตั้งใจชอบ

{๒๕๑} ธรรมสมาทาน ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่ให้ทุกข์ในปัจจุบัน ทั้งมีทุกข์เป็นวิบากต่อไปก็มี๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่ให้ทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากต่อไปก็มี๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่ให้สุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากต่อไปก็มี๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมสมาทานที่ให้สุขในปัจจุบัน ทั้งมีสุขเป็นวิบากต่อไปก็มี

{๒๕๒} ธรรมขันธ์ ๔

๑. สีลขันธ์ กองศีล

๒. สมาธิขันธ์ กองสมาธิ

๓. ปัญญาขันธ์ กองปัญญา

๔. วิมุตติขันธ์ กองวิมุตติ

{๒๕๓} พละ ๔

๑. วิริยพละ กำลังคือความเพียร

๒. สติพละ กำลังคือสติ

๓. สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ

๔. ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา

{๒๕๔} อธิฏฐาน๔

๑. ปัญญาธิฏฐาน อธิฏฐานคือปัญญา

๒. สัจจาธิฏฐาน อธิฏฐานคือสัจจะ

๓. จาคาธิฏฐาน อธิฏฐานคือจาคะ

๔. อุปสมาธิฏฐาน อธิฏฐานคืออุปสมะ

ปัญหาพยากรณ์ ๔

{๒๕๕} [๓๑๒] ๑. เอกังสพยากรณียปัญหา ปัญหาที่จะต้องแก้โดยส่วนเดียว๒. ปฏิปุจฉาพยากรณียปัญหา ปัญหาที่จะต้องย้อนถามก่อนแก้

๓. วิภัชชพยากรณียปัญหา ปัญหาที่จะต้องจำแนกแก้

๔. ฐปนียปัญหา ปัญหาที่ควรงดเสีย

{๒๕๖} กรรม ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมเป็นฝ่ายดำ มีวิบากดำก็มี

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมเป็นฝ่ายขาว มีวิบากขาวก็มี

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมเป็นทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาว มีวิบาก ทั้งดำทั้งขาวก็มี๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย กรรมที่ไม่ดำไม่ขาว มีวิบากไม่ดำไม่ขาว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรมก็มี

{๒๕๗} สัจฉิกรณียธรรม๔

๑. พึงทำให้แจ้งซึ่งขันธ์ที่ตนเคยอยู่อาศัยในกาลก่อนด้วยสติ

๒. พึงทำให้แจ้งซึ่งจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลายด้วยจักษุ

๓. พึงทำให้แจ้งซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย

๔. พึงทำให้แจ้งซึ่งความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายด้วยปัญญา

{๒๕๘} โอฆะ๔

๑. กาโมฆะ ห้วงน้ำคือกาม

๒. ภโวฆะ ห้องน้ำ<*>คือภพ

๓. ทิฏโฐฆะ ห้องน้ำ<*>คือทิฏฐิ

๔. อวิชโชฆะ ห้วงน้ำคืออวิชชา

{๒๕๙} โยคะ ๔

๑. กามโยคะ เครื่องประกอบคือกาม

๒. ภวโยคะ เครื่องประกอบคือภพ

๓. ทิฏฐิโยคะ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ

๔. อวิชชาโยคะ เครื่องประกอบคืออวิชชา

{๒๖๐} วิสังโยคะ ๔

๑. กามโยควิสังโยคะ เครื่องพรากจากโยคะคือกาม

๒. ภวโยควิสังโยคะ เครื่องพรากจากโยคะคือภพ

๓. ทิฏฐิโยควิสังโยคะ เครื่องพรากจากโยคะคือทิฏฐิ

๔. อวิชชาโยควิสังโยคะ เครื่องพรากจากโยคะคืออวิชชา

{๒๖๑} คันถะ ๔

๑. อภิชฌากายคันถะ เครื่องรัดกายคืออภิชฌา

๒. พยาปาทกายคันถะ เครื่องรัดกายคือพยาบาท

๓. สีลัพพตปรามาสกายคันถะ เครื่องรัดกายคือสีลัพพตปรามาส

๔. อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ เครื่องรัดกายคือความเชื่อแน่ว่าสิ่งนี้เป็นจริง

{๒๖๒} อุปาทาน ความถือมั่น ๔

๑. กามุปาทาน ถือมั่นกาม

๒. ทิฏฐุปาทาน ถือมั่นทิฏฐิ

๓. สีลัพพตุปาทาน ถือมั่นศีลและพรต

๔. อัตตวาทุปาทาน ถือมั่นวาทะว่าตน

{๒๖๓} โยนิ กำเนิด ๔

๑. อัณฑชโยนิ กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในไข่

๒. ชลาพุชโยนิ กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในครรภ์

๓. สังเสทชโยนิ กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในเถ้าไคล

๔. โอปปาติกโยนิ กำเนิดของสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น

{๒๖๔} การก้าวลงสู่ครรภ์๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์บางชนิดในโลกนี้ไม่รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ข้อที่ ๑๒. ยังอีกข้อหนึ่ง สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดาอย่างเดียว แต่ไม่รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ข้อที่ ๒๓. ยังอีกข้อหนึ่ง สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา แต่ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ข้อที่ ๓๔. ยังอีกข้อหนึ่งสัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ข้อที่ ๔{๒๖๕} การได้อัตภาพ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย การได้อัตภาพที่ตรงกับความจงใจของตนอย่างเดียว ไม่ตรงกับความจงใจของผู้อื่นก็มี

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายการได้อัตภาพที่ตรงกับความจงใจของผู้อื่นเท่านั้น ไม่ตรงกับความจงใจของตนก็มี

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย การได้อัตภาพที่ตรงกับความจงใจของตน ทั้งตรงกับความจงใจของผู้อื่นด้วยก็มี๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย การได้อัตภาพที่ไม่ตรงกับความจงใจของตน ทั้งไม่ตรงกับความจงใจของผู้อื่นก็มีทักขิณาวิสุทธิ ๔

{๒๖๖} [๓๑๓] ๑. ทักขิณาบริสุทธิ์ฝ่ายทายก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหกก็มี

๒. ทักขิณาบริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายกก็มี

๓. ทักขิณาไม่บริสุทธ์ทั้งฝ่ายทายกทั้งฝ่ายปฏิคาหกก็มี

๔. ทักขิณาบริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกทั้งฝ่ายปฏิคาหกก็มี

{๒๖๗} สังคหวัตถุ ๔

๑. ทาน การให้ปัน

๒. ปิยวัชชะ เจรจาวาจาที่อ่อนหวาน

๓. อัตถจริยา ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์

๔. สมานัตตตา ความเป็นผู้มีตนเสมอต้นเสมอปลาย

{๒๖๘} อนริยโวหาร๔

๑. มุสาวาท พูดเท็จ

๒. ปิสุณวาจา พูดส่อเสียด

๓. ผรุสวาจา พูดคำหยาบ

๔. สัมผัปปลาป พูดเพ้อเจ้อ

{๒๖๙} อริยโวหาร ๔

๑. มุสาวาทา เวรมณี งดเว้นจากพูดเท็จ

๒. ปิสุณาย วาจาย เวรมณี งดเว้นจากพูดส่อเสียด

๓. ผรุสาย วาจาย เวรมณี งดเว้นจากพูดคำหยาบ

๔. สัมผัปปลาปา เวรมณี งดเว้นจากพูดเพ้อเจ้อ

{๒๗๐} อนริยโวหารอีก ๔

๑. เมื่อไม่ได้เห็น พูดว่าได้เห็น

๒. เมื่อไม่ได้ยิน พูดว่าได้ยิน

๓. เมื่อไม่ได้ทราบ พูดว่าได้ทราบ

๔. เมื่อไม่ได้รู้แจ้ง พูดว่าได้รู้แจ้ง

{๒๗๑} อริยโวหารอีก ๔

๑. เมื่อไม่ได้เห็น พูดว่าไม่ได้เห็น

๒. เมื่อไม่ได้ยิน พูดว่าไม่ได้ยิน

๓. เมื่อไม่ได้ทราบ พูดว่าไม่ได้ทราบ

๔. เมื่อไม่ได้รู้แจ้ง พูดว่าไม่ได้รู้แจ้ง

{๒๗๒} อนริยโวหารอีก ๔

๑. เมื่อได้เห็น พูดว่าไม่ได้เห็น

๒. เมื่อได้ยิน พูดว่าไม่ได้ยิน

๓. เมื่อได้ทราบ พูดว่าไม่ได้ทราบ

๔. เมื่อได้รู้แจ้ง พูดว่าไม่ได้รู้แจ้ง

{๒๗๓} อนริยโวหารอีก ๔

๑. เมื่อได้เห็น พูดว่าได้เห็น

๒. เมื่อได้ยิน พูดว่าได้ยิน

๓. เมื่อได้ทราบ พูดว่าได้ทราบ

๔. เมื่อได้รู้แจ้ง พูดว่าได้รู้แจ้ง

บุคคล ๔

{๒๗๔} [๓๑๔] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุเป็นเครื่องทำตนให้เดือดร้อน

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุเป็นเครื่องทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน

๓.ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุเป็นเครื่องทำตนให้เดือดร้อนด้วย เป็นผู้ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุเป็นเครื่องทำให้ ผู้อื่นเดือดร้อนด้วย

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ไม่เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุเป็นเครื่องทำตนให้เดือดร้อนด้วย ไม่เป็นผู้ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน ไม่เป็นผู้ขวนขวายในการประกอบเหตุ เป็นเครื่องทำให้ผู้อื่นเดือดร้อนด้วย เขาไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน เป็นผู้หายหิว ดับสนิท เยือกเย็น เสวยความสุขมีตนเป็นเสมือนพรหมอยู่ในปัจจุบัน

{๒๗๕} บุคคลอีก ๔

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ทั้งไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนด้วย เพื่อประโยชน์ผู้อื่นด้วย

{๒๗๖} บุคคลอีก ๔

๑. ตโม ตมปรายนะ บุคคลผู้มืดมา มืดไป

๒. ตโม โชติปรายนะ บุคคลผู้มืดมา สว่างไป

๓. โชติ ตมปรายนะ บุคคลผู้สว่างมา มืดไป

๔. โชติ โชติปรายนะ บุคคลผู้สว่างมา สว่างไป

{๒๗๗} บุคคลอีก ๔

๑. สมณมจละ เป็นสมณะผู้ไม่หวั่นไหว

๒. สมณปทุมะ เป็นสมณะเปรียบด้วยดอกบัวหลวง

๓. สมณปุณฑรีกะ เป็นสมณะเปรียบด้วยดอกบัวขาว

๔. สมเณสุ สมณสุขุมาละ เป็นสมณะผู้ละเอียดอ่อนในสมณะทั้งหลาย

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๔ ประการเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๔

จบ ปฐมภาณวาร

ธรรมหมวด ๕

{๒๗๘} [๓๑๕] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๕ ประการอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันใน ธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้

นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๕ ประการเป็นไฉน คือ

ขันธ์ ๕

๑. รูปขันธ์ กองรูป

๒. เวทนาขันธ์ กองเวทนา

๓. สัญญาขันธ์ กองสัญญา

๔. สังขารขันธ์ กองสังขาร

๕. วิญญาณขันธ์ กองวิญญาณ

{๒๗๙} อุปาทานขันธ์ ๕

๑. รูปูปาทานขันธ์ กองยึดถือรูป

๒. เวทนูปาทานขันธ์ กองยึดถือเวทนา

๓. สัญญูปาทานขันธ์ กองยึดถือสัญญา

๔. สังขารูปาทานขันธ์ กองยึดถือสังขาร

๕. วิญญาณูปาทานขันธ์ กองยึดถือวิญญาณ

{๒๘๐} กามคุณ ๕

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด๕. โผฎฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

{๒๘๑} คติ (ที่ไปเกิดของเหล่าสัตว์) ๕

๑. นิรยะ นรก

๒. ติรัจฉานโยนิ กำเนิดดิรัจฉาน

๓. เปตติวิสัย ภูมิแห่งเปรต

๔. มนุสสะ มนุษย์

๕. เทวะ เทวดา

{๒๘๒} มัจฉริยะ (ความตระหนี่) ๕

๑. อาวาสมัจฉริยะ ตระหนี่ที่อยู่

๒. กุลมัจฉริยะ ตระหนี่ตระกูล

๓. ลาภมัจฉริยะ ตระหนี่ลาภ

๔. วัณณมัจฉริยะ ตระหนี่วรรณะ

๕. ธัมมมัจฉริยะ ตระหนี่ธรรม

{๒๘๓} นิวรณ์ (กิเลสที่กั้นจิตมิให้บรรลุความดี) ๕

๑. กามฉันทนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความพอใจรักใคร่ในกาม

๒. พยาปาทนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความพยาบาท

๓. ถีนมิทธนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม

๔. อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความฟุ้งซ่านและรำคาญ

๕. วิจิกิจฉานิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตคือความลังเลสงสัย

{๒๘๔} โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕

๑. สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน

๒. วิจิกิจฉา ความสงสัย

๓. สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต

๔. กามฉันทะ ความพอใจในกาม

๕. พยาบาท ความคิดแก้แค้นผู้อื่น

{๒๘๕} อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕

๑. รูปราคะ ความติดอยู่ในรูปภพ

๒. อรูปราคะ ความติดอยู่ในอรูปภพ

๓. มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่

๔. อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

๕. อวิชชา ความหลงอันเป็นเหตุไม่รู้จริง

{๒๘๖} สิกขาบท ๕

๑. ปาณาติปาตา เวรมณี เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการยัง สัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป

๒. อทินนาทานา เวรมณี เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้

๓. กาเมสุ มิจฉาจารา เวรมณี เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม

๔. มุสาวาทา เวรมณี เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการพูดเท็จ

๕. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา เวรมณี เจตนาเป็นเครื่องงดเว้นจากการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย อันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

อภัพพฐาน (ฐานะที่เป็นไปไม่ได้) ๕

{๒๘๗} [๓๑๖] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุขีณาสพเป็นไปไม่ได้ที่จะ แกล้งปลงสัตว์จากชีวิต

๒. ภิกษุขีณาสพเป็นไปไม่ได้ที่จะลักทรัพย์อันเป็นส่วนแห่งความเป็นขโมย

๓. ภิกษุขีณาสพเป็นไปไม่ได้ที่จะเสพเมถุนธรรม

๔. ภิกษุขีณาสพเป็นไปไม่ได้ที่จะพูดเท็จทั้งรู้อยู่

๕. ภิกษุขีณาสพเป็นไปไม่ได้ที่จะทำการสั่งสมบริโภคกาม เหมือนครั้งยังเป็นคฤหัสถ์อยู่

{๒๘๘} พยสนะ (ความฉิบหาย) ๕

๑. ญาติพยสนะ ความฉิบหายแห่งญาติ

๒. โภคพยสนะ ความฉิบหายแห่งโภคะ

๓. โรคพยสนะ ความฉิบหายเพราะโรค

๔. สีลพยสนะ ความฉิบหายแห่งศีล

๕. ทิฏฐิพยสนะ ความฉิบหายแห่งทิฏฐิ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลาย หลังจากตายไป ย่อมไม่เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะเหตุที่ญาติฉิบหาย เพราะเหตุที่โภคะฉิบหาย หรือเพราะเหตุที่ฉิบหายเพราะโรค

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แต่สัตว์ทั้งหลาย หลังจากตายไป ย่อมเข้าถึง อบาย ทุคติ วินิบาต นรกได้ เพราะเหตุที่ศีลฉิบหาย หรือเพราะเหตุที่ทิฏฐิฉิบหาย

{๒๘๙} สัมปทา ๕

๑. ญาติสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยญาติ

๒. โภคสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยโภคะ

๓. อาโรคยสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยความไม่มีโรค

๔. สีลสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศีล

๕. ทิฏฐิสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหลังจากตายไปย่อมไม่เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์เพราะเหตุแห่งญาติสัมปทา เพราะเหตุแห่งโภคสัมปทา หรือเพราะเหตุแห่งอาโรคยสัมปทาดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แต่สัตว์ทั้งหลายหลังจากตายไปย่อมเข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ได้เพราะเหตุแห่งสีลสัมปทาหรือเพราะเหตุแห่งทิฏฐิสัมปทา

{๒๙๐} โทษแห่งสีลวิบัติของผู้ทุศีล ๕

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีศีลวิบัติในโลกนี้ย่อมเข้าถึงความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์ใหญ่หลวง ซึ่งมีความประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นโทษประการที่ ๑ แห่งศีลวิบัติของคนทุศีล๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โทษอย่างอื่นยังมีอีก คือ ชื่อเสียงอันต่ำช้าของคนทุศีลผู้มีศีลวิบัติย่อมฟุ้งขจรไป นี้เป็นโทษประการที่ ๒ แห่ง ศีลวิบัติของคนทุศีล๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โทษอย่างอื่นยังมีอีก คือ คนทุศีลผู้มีศีลวิบัติ เข้าไปยังบริษัทใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นขัตติยบริษัทก็ตาม พราหมณ

บริษัทก็ตาม คฤหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัทก็ตาม ย่อมเป็นผู้ไม่แกล้วกล้า ขวยเขินเข้าไปยังบริษัทนั้น ๆ นี้เป็นโทษประการที่ ๓ แห่งศีลวิบัติของคนทุศีล

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โทษอย่างอื่นยังมีอีก คือ คนทุศีลผู้มีศีลวิบัติ ย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ นี้เป็นโทษประการที่ ๔ แห่งศีลวิบัติของคนทุศีล

๕. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย โทษอย่างอื่นยังมีอีก คือ คนทุศีลผู้มีศีลวิบัติ หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นโทษประการที่ ๕ แห่งศีลวิบัติของคนทุศีล

{๒๙๑} อานิสงส์แห่งศีลสมบัติของผู้มีศีล ๕

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย คนมีศีลผู้ถึงพร้อมด้วยศีลในโลกนี้ย่อมได้กองโภคทรัพย์ใหญ่หลวง ซึ่งมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อานิสงส์อย่างอื่นยังมีอีก คือ ชื่อเสียงอันดีงามของคนมีศีลผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมฟุ้งขจรไป นี้เป็นอานิสงส์ ประการที่ ๒ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อานิสงส์อย่างอื่นยังมีอีก คือ คนมีศีลผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเข้าไปยังบริษัทใดๆ ไม่ว่าจะเป็นขัตติยบริษัทก็ตาม พราหมณบริษัทก็ตาม คฤหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัทก็ตาม ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ขวยเขินเข้าไปยังบริษัทนั้น ๆ นี้เป็นอานิสงส์ข้อที่ ๓ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อานิสงส์อย่างอื่นยังมีอีก คือ คนมีศีล ผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมเป็นผู้ไม่หลงทำกาละ นี้เป็นอานิสงส์ ประการที่ ๔ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล

๕. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อานิสงส์อย่างอื่นยังมีอีก คือ คนมีศีลผู้ถึงพร้อมด้วยศีล หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ แห่งศีลสมบัติของคนมีศีล

{๒๙๒} ธรรมสำหรับผู้เป็นโจทก์ ๕

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้เป็นโจทก์ที่ประสงค์จะโจทผู้อื่นพึงตั้งธรรม ๕ ประการไว้ภายในแล้วจึงโจทผู้อื่น คือ

๑. เราจักกล่าวโดยกาลอันควร จักไม่กล่าวโดยกาลอันไม่ควร

๒. เราจักกล่าวด้วยคำจริง จักไม่กล่าวด้วยคำไม่จริง

๓. เราจักกล่าวด้วยคำอ่อนหวาน จักไม่กล่าวด้วยคำหยาบ

๔. เราจักกล่าวด้วยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ จักไม่กล่าวด้วยคำที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. เราจักกล่าวด้วยเมตตาจิต จักไม่กล่าวด้วยมีโทสะกรุ่นอยู่ในภายใน

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้เป็นโจทก์ที่ประสงค์จะโจทผู้อื่นพึงตั้งธรรม ๕ ประการเหล่านี้ไว้ภายในแล้วจึงโจทผู้อื่น

องค์ของผู้มีบำเพ็ญเพียร ๕

{๒๙๓} [๓๑๗] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’

๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย มีความลำบากน้อย ประกอบด้วย ไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารเป็นปกติดี ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เป็นอย่างกลางๆ ควรแก่ความเพียร๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เปิดเผยตนตามเป็นจริง ในพระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ที่เป็นวิญญูชน ทั้งหลาย

๔. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่น ไม่ทอดธุระในกุศลธรรม๕. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิด และความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบสุทธาวาส๕

{๒๙๔} [๓๑๘] ๑. อวิหา ๒. อตัปปา

๓. สุทัสสา ๔. สุทัสสี

๕. อกนิฏฐา

{๒๙๕} พระอนาคามี ๕

๑. อันตราปรินิพพายี พระอนาคามีผู้ที่จะปรินิพพานในระหว่างอายุยังไม่ถึงกึ่ง

๒. อุปหัจจปรินิพพายี พระอนาคามีผู้ที่จะปรินิพพานต่อเมื่ออายุพ้นกึ่งแล้วจนถึงที่สุด

๓. อสังขารปรินิพพายีพระอนาคามีผู้ที่จะปรินิพพาน ด้วยไม่ต้องใช้ความเพียรนัก

๔. สสังขารปรินิพพายี พระอนาคามีผู้ที่จะปรินิพพานด้วยต้องใช้ความเพียร

๕. อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี พระอนาคามีผู้มีกระแสในเบื้องบนไปสู่อกนิฏฐภพ

ตะปูตรึงใจ ๕

{๒๙๖} [๓๑๙] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อม เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา จิตของภิกษุผู้ เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้เป็นตะปูตรึงใจข้อที่ ๑๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระธรรม จิตของภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระธรรม ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้เป็นตะปูตรึงใจข้อที่ ๒๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ จิตของภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่

ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้เป็นตะปูตรึงใจข้อที่ ๓

๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลายภิกษุย่อมเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในสิกขา จิตของภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในสิกขา ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้เป็นตะปูตรึงใจข้อที่ ๔

๕.ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิต ขัดเคือง มีจิตเป็นเสมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย จิตของภิกษุ ผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิตขัดเคือง มีจิตเป็นเสมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ทั้งหลายย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้เป็นตะปูตรึงใจข้อที่ ๕ เครื่องผูกมัดใจ ๕{๒๙๗} [๓๒๐] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในกามทั้งหลาย จิตของภิกษุผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ

ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในกามทั้งหลายย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้คือเครื่องผูกมัดใจข้อที่ ๑๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในร่างกาย จิตของภิกษุผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยาน

อยากในกาย ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้คีอเครื่องผูกมัดใจข้อที่ ๒

๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความ ทะยานอยากในรูป จิตของภิกษุผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความกระวนกระวาย ความทะยานอยากในรูป ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียรเพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้คือเครื่องผูกมัดใจข้อที่ ๓๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุบริโภคอิ่มหนำพอแก่ความต้องการแล้วประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอน ความสุขในการหลับอยู่ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย จิตของภิกษุผู้บริโภคอิ่มหนำพอแก่ความต้องการแล้วประกอบความสุขในการนอน

ความสุขในการเอน ความสุขในการหลับอยู่ ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้คือเครื่องผูกมัดใจข้อที่ ๔๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุประพฤติพรหมจรรย์ ปรารถนาหมู่เทพเจ้าหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักได้เป็นเทพเจ้าหรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่งด้วยศีลอันนี้ ด้วยข้อวัตรข้อนี้ ด้วยตบะอันนี้ หรือด้วย พรหมจรรย์อันนี้’ จิตของภิกษุผู้ประพฤติพรหมจรรย์ปรารถนาหมู่เทพเจ้าหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘เราจักได้เป็นเทพเจ้าหรือเป็นเทพองค์ใดองค์หนึ่งด้วยศีลอันนี้ ด้วยข้อวัตรข้อนี้ ด้วยตบะอันนี้ หรือด้วยพรหมจรรย์อันนี้’ ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ เพื่อความเพียรไม่ขาดสาย เพื่อความเพียรตั้งมั่น นี้คือเครื่องผูกมัดใจข้อที่ ๕

{๒๙๘} อินทรีย์ ๕

๑. จักขุนทรีย์ อินทรีย์คือตา

๒. โสตินทรีย์ อินทรีย์คือหู

๓. ฆานินทรีย์ อินทรีย์คือจมูก

๔. ชิวหินทรีย์ อินทรีย์คือลิ้น

๕. กายินทรีย์ อินทรีย์คือกาย

{๒๙๙} อินทรีย์อีก ๕

๑. สุขินทรีย์ อินทรีย์คือสุข

๒. ทุกขินทรีย์ อินทรีย์คือทุกข์

๓. โสมนัสสินทรีย์ อินทรีย์คือโสมนัส

๔. โทมนัสสินทรีย์ อินทรีย์คือโทมนัส

๕. อุเปกขินทรีย์ อินทรีย์คืออุเบกขา

{๓๐๐} อินทรีย์อีก ๕

๑. สัทธินทรีย์ อินทรีย์คือศรัทธา

๒. วิริยินทรีย์ อินทรีย์คือวิริยะ

๓. สตินทรีย์ อินทรีย์คือสติ

๔. สมาธินทรีย์ อินทรีย์คือสมาธิ

๕. ปัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญา

นิสสาราณียธาตุ ๕

{๓๐๑} [๓๒๑] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ใส่ใจ ถึงกามทั้งหลายอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่พ้นวิเศษ

ในเพราะกามทั้งหลาย แต่ว่าเมื่อเธอใส่ใจถึงเนกขัมมะอยู่แล จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ พ้นวิเศษในเพราะเนกขัมมะ จิตของเธอนั้นดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว พรากแล้วจากกามทั้งหลายได้ และเธอพ้นแล้วจากอาสวะอันเป็นเหตุเดือดร้อนกระวนกระวายซึ่งเกิดขึ้นเพราะมีกามเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น ข้อนี้กล่าวได้ว่าเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกามทั้งหลาย

๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงความพยาบาทอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่พ้นวิเศษในเพราะความพยาบาท แต่ว่าเมื่อเธอใสใจถึงความไม่พยาบาทอยู่แล จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ พ้นวิเศษในเพราะความไม่พยาบาท จิตของเธอนั้นดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว พรากแล้วจากความพยาบาทได้ และเธอพ้นแล้วจากอาสวะอันเป็นเหตุเดือดร้อนกระวนกระวายซึ่งเกิดขึ้น เพราะมีความพยาบาทเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น ข้อนี้กล่าวได้ว่าเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความพยาบาททั้งหลาย๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงความเบียดเบียนอยู่

จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่พ้นวิเศษในเพราะความเบียดเบียน แต่ว่าเมื่อเธอใส่ใจถึงความไม่เบียดเบียนอยู่แล จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ พ้นวิเศษในเพราะความไม่เบียดเบียน จิตของเธอนั้นดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว พรากแล้วจากความเบียดเบียนได้ และเธอพ้นแล้วจากอาสวะอันเป็นเหตุเดือดร้อน กระวนกระวายซึ่งเกิดขึ้นเพราะมีความเบียดเบียนเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น ข้อนี้กล่าวได้ว่าเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งความเบียดเบียน๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงรูปทั้งหลายอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่พ้นวิเศษในเพราะรูปทั้งหลาย แต่ว่าเมื่อเธอใส่ใจถึงอรูปอยู่แล จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่พ้นวิเศษใน

เพราะอรูป จิตของเธอนั้นดำเนินไปดีแล้ว ออกไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว พรากแล้วจากรูปทั้งหลาย และเธอพ้นแล้วจากอาสวะอันเป็นเหตุเดือดร้อน กระวนกระวายซึ่งเกิดขึ้นเพราะมีรูปเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น ข้อนี้กล่าวได้ว่าเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งรูปทั้งหลาย

๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุใส่ใจถึงกายของตนอยู่ จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่พ้นวิเศษในเพราะกายของตน แต่ว่าเมื่อเธอใส่ใจถึงความดับแห่งกายของตนอยู่แล จิตย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ พ้นวิเศษในเพราะความดับแห่งกายของตน จิตของเธอนั้นดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ออกไปดีแล้ว พ้นวิเศษดีแล้ว พรากแล้วจากกายของตน และเธอพ้นแล้วจากอาสวะอันเป็นเหตุเดือดร้อน กระวนกระวายซึ่งเกิดขึ้นเพราะมีกายของตนเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น ข้อนี้กล่าวได้ว่าเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งกายของตนวิมุตตายตนะ๕

{๓๐๒} [๓๒๒] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้น ตามที่พระศาสดาหรือเพื่อนร่วม พรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูแสดงแก่เธอ เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้วย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติข้อที่ ๑

๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย แต่เธอแสดงธรรมตามที่ได้ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่นๆ ได้โดยพิสดาร ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้นเหมือนอย่างที่ตนได้แสดงแก่คนอื่นๆ เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติข้อที่ ๒๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย

พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย แต่เธอทำการสาธยายธรรมตามที่ได้ฟังได้เรียนมาแล้วได้โดยพิสดาร ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้นเหมือนอย่างที่ตนทำการสาธยายนั้น เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติข้อที่ ๓๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย

พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย แต่เธอตรึกตรองซึ่งธรรมตามที่ได้ฟังได้เรียนมาด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้น เหมือนอย่างที่ตนตรึกตรองตามด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติข้อที่ ๔๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย แต่เธอเรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งมาแล้วด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี

แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้น เหมือนอย่างที่ตนได้เรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งมาด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญาแล้วนั้น เมื่อเธอเข้าใจอรรถ เข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติข้อที่ ๕

{๓๐๓} สัญญา ๕

๑. อนิจจสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นในญาณเป็นเครื่องพิจารณา เห็นว่าไม่เที่ยง

๒. อนิจเจ ทุกขสัญ ญาสัญญาที่เกิดขึ้นในญาณเป็นเครื่องพิจารณา เห็นว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง

๓. ทุกเข อนัตตสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นในญาณเป็นเครื่องพิจารณา เห็นว่าไม่ใช่ตนในสิ่งที่เป็นทุกข์

๔. ปหานสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นในญาณเป็นเครื่องพิจารณา เห็นว่าควรละเสีย

๕. วิราคสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นในญาณเป็นเครื่องพิจารณา เห็นความคลายเสียซึ่งความกำหนัด

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๕ ประการเหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นกันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๕

ธรรมหมวด ๖

{๓๐๔} [๓๒๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๖ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๖ ประการเป็นไฉน คือ

อายตนะภายใน ๖

๑. จักขวายตนะ อายตนะคือตา

๒. โสตายตนะ อายตนะคือหู

๓. ฆานายตนะ อายตนะคือจมูก

๔. ชิวหายตนะ อายตนะคือลิ้น

๕. กายายตนะ อายตนะคือกาย

๖. มนายตนะ อายตนะคือใจ

{๓๐๕} อายตนะภายนอก ๖

๑. รูปายตนะ อายตนะคือรูป

๒. สัททายตนะ อายตนะคือเสียง

๓. คันธายตนะ อายตนะคือกลิ่น

๔. รสายตนะ อายตนะคือรส

๕. โผฏฐัพพายตนะ อายตนะคือโผฏฐัพพะ

๖. ธัมมายตนะ อายตนะคือธรรม

{๓๐๖} กองวิญญาณ ๖

๑. จักขุวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางตา

๒. โสตวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางหู

๓. ฆานวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางจมูก

๔. ชิวหาวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางลิ้น

๕. กายวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางกาย

๖. มโนวิญญาณ ความรู้อารมณ์ทางใจ

{๓๐๗} กองผัสสะ ๖

๑. จักขุสัมผัส ความถูกต้องอาศัยตา

๒. โสตสัมผัส ความถูกต้องอาศัยหู

๓. ฆานสัมผัส ความถูกต้องอาศัยจมูก

๔. ชิวหาสัมผัส ความถูกต้องอาศัยลิ้น

๕. กายสัมผัส ความถูกต้องอาศัยกาย

๖. มโนสัมผัส ความถูกต้องอาศัยใจ

{๓๐๘} กองเวทนา ๖

๑. จักขุสัมผัสสชา เวทนาเวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยตา

๒. โสตสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยหู

๓. ฆานสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยจมูก

๔. ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยลิ้น

๕. กายสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยกาย

๖. มโนสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดแต่ความถูกต้องอาศัยใจ

{๓๐๙} กองสัญญา ๖

๑. รูปสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดรูปเป็นอารมณ์

๒. สัททสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดเสียงเป็นอารมณ์

๓. คันธสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดกลิ่นเป็นอารมณ์

๔. รสสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดรสเป็นอารมณ์

๕. โผฏฐัพพสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์

๖. ธัมมสัญญา สัญญาที่เกิดขึ้นยึดธรรมเป็นอารมณ์

{๓๑๐} กองสัญเจตนา ๖

๑. รูปสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดรูปเป็นอารมณ์

๒. สัททสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดเสียงเป็นอารมณ์

๓. คันธสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดกลิ่นเป็นอารมณ์

๔. รสสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดรสเป็นอารมณ์

๕. โผฏฐัพพสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์

๖. ธัมมสัญเจตนา ความจงใจที่เกิดขึ้นยึดธรรมเป็นอารมณ์

{๓๑๑} กองตัณหา ๖

๑. รูปตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้รูปเป็นอารมณ์

๒. สัททตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้เสียงเป็นอารมณ์

๓. คันธตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้กลิ่นเป็นอารมณ์

๔. รสตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้รสเป็นอารมณ์

๕. โผฏฐัพพตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้โผฏฐัพพะเป็นอารมณ์

๖. ธัมมตัณหา ตัณหาที่เกิดขึ้นเพราะได้ธรรมเป็นอารมณ์

อคารวะ ๖

{๓๐๒} [๓๒๔] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระศาสดาอยู่

๒. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระธรรมอยู่

๓. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในพระสงฆ์อยู่

๔. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในสิกขาอยู่

๕. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่

๖. เป็นผู้ไม่เคารพ ไม่ยำเกรงในปฏิสันถารอยู่

{๓๐๓} คารวะ ๖

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้เคารพยำเกรงในพระศาสดาอยู่

๒. เป็นผู้เคารพยำเกรงในพระธรรมอยู่

๓. เป็นผู้เคารพยำเกรงในพระสงฆ์อยู่

๔. เป็นผู้เคารพยำเกรงในสิกขาอยู่

๕. เป็นผู้เคารพยำเกรงในความไม่ประมาทอยู่

๖. เป็นผู้เคารพยำเกรงในปฏิสันถารอยู่

{๓๑๔} โสมนัสสูปวิจาร๖

๑. เห็นรูปด้วยตาแล้วเข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส

๒. ได้ยินเสียงด้วยหูแล้วเข้าไปไตร่ตรองเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส๓. สูดดมกลิ่นด้วยจมูกแล้วเข้าไปไตร่ตรองกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส๔. ลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วเข้าไปไตร่ตรองรสอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส

๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วเข้าไปไตร่ตรองโผฏฐัพพะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส๖. รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้วเข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส{315 โทมนัสสูปวิจาร๖

๑. เห็นรูปด้วยตาแล้วเข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

๒. ได้ยินเสียงด้วยหูแล้วเข้าไปไตร่ตรองเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

๓. สูดดมกลิ่นด้วยจมูกแล้วเข้าไปไตร่ตรองกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส๔. ลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วเข้าไปไตร่ตรองรสอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วเข้าไปไตร่ตรองโผฏฐัพพะ อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส๖. รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้วเข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส{๓๑๖} อุเปกขูปวิจาร๖

๑. เห็นรูปด้วยตาแล้วเข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

๒.ได้ยินเสียงด้วยหูแล้วเข้าไปไตร่ตรองเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา๓. สูดดมกลิ่นด้วยจมูกแล้วเข้าไปไตร่ตรองกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา๔. ลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วเข้าไปไตร่ตรองรสอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วเข้าไปไตร่ตรองโผฏฐัพพะ อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา๖. รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้วเข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา{๓๑๗} สาราณียธรรม ๖

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งกายกรรม ประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

๒. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้ง วจีกรรมประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๓. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งมโนกรรมประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลัง ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน

เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๔. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ไม่หวงกันลาภอันประกอบด้วยธรรมได้มาแล้วโดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียง าหารในบาตร ไว้บริโภค แบ่งปันกันฉันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้มีศีลทั้งหลาย ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน๕. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ถึงความเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลังใน ศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันกิเลสไม่จับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

๖. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายทั้งต่อหน้าและลับหลังในทิฏฐิซึ่งประเสริฐ เป็นเครื่องนำสัตว์ออกจากทุกข์ นำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอน ธรรมข้อนี้เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

มูลเหตุแห่งการวิวาท ๖

{๓๑๘} [๓๒๕] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ มักโกรธ มักผูกโกรธไว้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มักโกรธ มักผูกโกรธไว้นั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรมและ พระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายใน ทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป

๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักลบหลู่ ชอบตีเสมอ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มักลบหลู่ ชอบตีเสมอนั้น ย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้

ในข้อนั้น พวกท่านพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาท อันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มักริษยา มีความตระหนี่ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มักริษยา มีความตระหนี่นั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่

ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็น สุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูลเพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้า พวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้

ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป

๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักโอ้อวด มีมายา ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มักโอ้อวด มีมายานั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้

ในข้อนั้น พวกท่านพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีความปรารถนาเลวทราม มีความเห็นผิด ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีความปรารถนาเลวทราม มีความเห็นผิดนั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุ

ผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้น ย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพ่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่ง วิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้นพวกท่านพึงพยายามละมูล เหตุแท่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสียถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่ง วิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อ ความไม่ลุกลามต่อไปแท่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่ง วิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป

๖. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ยึดมั่นในความเห็นของตน ถืออย่างแน่นแฟ้น คลายได้ยาก ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้ยึดมั่นในความเห็นของตน ถืออย่างแน่นแฟ้น คลายได้ยากนั้นย่อมไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ย่อมไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ภิกษุผู้ที่ไม่มีความเคารพยำเกรงในพระศาสดา พระธรรม และพระสงฆ์อยู่ ไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์นั้นย่อมก่อวิวาทในสงฆ์ ซึ่งการวิวาทนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อไม่เป็นสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความพินาศแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าพวกท่านพิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้นพวกท่านพึงพยายามละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นเสีย ถ้าพวกท่านไม่พิจารณาเห็นมีมูลเหตุแห่งวิวาทเห็นปานนี้ทั้งภายในทั้งภายนอกไซร้ ในข้อนั้น พวกท่านพึงปฏิบัติเพื่อความไม่ลุกลามต่อไปแห่งมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้น เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ ก็จะละมูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นได้ เมื่อปฏิบัติได้ดังนี้ มูลเหตุแห่งวิวาทอันเลวทรามนั้นก็จะไม่ลุกลามต่อไป

{๓๑๙} ธาตุ ๖

๑. ปฐวีธาตุ ธาตุดิน

๒. อาโปธาตุ ธาตุน้ำ

๓. เตโชธาตุ ธาตุไฟ

๔. วาโยธาตุ ธาตุลม

๕. อากาสธาตุ ธาตุอากาศ

๖. วิญญาณธาตุ ธาตุวิญญาณ

นิสสาราณียธาตุ ๖

{๓๒๐} [๓๒๖] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุตติข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้

อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาส เลยที่เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ความพยาบาทก็ยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะเมตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออก ซึ่งพยาบาทคือความปองร้าย

๒. อนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘กรุณาเจโตวิมุตติข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิหิงสาก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่เมื่อกรุณาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง

ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ความพยาบาทก็ยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะกรุณาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งวิหิงสาคือ ความเบียดเบียน๓. อนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘มุทิตาเจโตวิมุตติข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำ ให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น อรติก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้า

มิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสเลยที่เมื่อมุทิตาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น อรติก็ยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะมุทิตาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งอรติคือความไม่ยินดีด้วย

๔. อนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุเบกขาเจโตวิมุตติข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ราคะก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่เมื่ออุเบกขาเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง

ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ราคะก็ยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะอุเบกขาเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งราคะคือความกำหนัดยินดี๕. อนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตเจโตวิมุตติข้าพเจ้าก็เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิญญาณของข้าพเจ้าก็ยังแส่หานิมิตอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าว ตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่

พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่เมื่ออนิมิตตเจโตวิมุตติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่ถึงอย่างนั้น วิญญาณของเธอก็จักยังแส่หานิมิตอยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะอนิมิตตเจโตวิมุตตินี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งนิมิตทุกอย่าง

๖. อนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมื่ออัสมิมานะของข้าพเจ้าหมดไปแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็นเรา’ แต่ถึงอย่างนั้น ลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ เธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุอย่าได้พูดอย่างนี้ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสไว้อย่างนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่เมื่ออัสมิมานะของภิกษุหมดไปแล้ว เมื่อภิกษุไม่พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็นเรา’ แต่ถึงอย่างนั้น ลูกศรคือความ เคลือบแคลงสงสัยจักยังครอบงำจิตของเธออยู่’ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะการเพิกถอนการถือมั่นว่าเป็นเรา นี้เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยอนุตตริยะ๖

{๓๒๑} [๓๒๗] ๑. ทัสสนานุตตริยะ การเห็นอย่างยอดเยี่ยม

๒. สวนานุตตริยะ การฟังอย่างยอดเยี่ยม

๓. ลาภานุตตริยะ การได้อย่างยอดเยี่ยม

๔. สิกขานุตตริยะ การศึกษาอย่างยอดเยี่ยม

๕. ปริจริยานุตตริยะ การปรนนิบัติอย่างยอดเยี่ยม

๖. อนุสสตานุตริยะ การระลึกถึงอย่างยอดเยี่ยม

{๓๒๒} อนุสสติฏฐาน ๖

๑. พุทธานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้า

๒. ธัมมานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระธรรม

๓. สังฆานุสสติ ระลึกถึงคุณของพระสงฆ์

๔. สีลานุสสติ ระลึกถึงศีล

๕. จาคานุสสติ ระลึกถึงทานที่ตนบริจาค

๖. เทวตานุสสติ ระลึกถึงเทวดา

สตตวิหาร ๖

{๓๒๓} [๓๒๘] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เห็นรูปด้วยตาแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๒. ได้ยินเสียงด้วยหูแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๓. สูดดมกลิ่นด้วยจมูกแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่

๔. ลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๖. รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ แต่เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่อภิชาติ ๖

{๓๒๔} [๓๒๙] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ดำ ยังก่อธรรมดำ๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ดำ แต่ก่อธรรมขาว๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ดำ ก่อพระนิพพานซึ่งไม่ดำไม่ขาว๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว ก่อธรรมขาว๕. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว แต่ก่อธรรมดำ๖. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดในที่ขาว ก่อพระนิพพานซึ่งไม่ดำไม่ขาว

{๓๒๕} นิพเพธภาคิยสัญญา ๖

๑. อนิจจสัญญา กำหนดหมายความไม่เที่ยง

๒. อนิจเจ ทุกขสัญญา กำหนดหมายความเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง

๓. ทุกเข อนัตตสัญญา กำหนดหมายความเป็นอนัตตาในสิ่งที่เป็นทุกข์

๔. ปหานสัญญา กำหนดหมายเพื่อละ

๕. วิราคสัญญา กำหนดหมายเพื่อคลายความกำหนัด

๖. นิโรธสัญญา กำหนดหมายเพื่อความดับสนิท

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๖ ประการเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๖

ธรรมหมวด ๗

{๓๒๖} [๓๓๐] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๗ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกัน ในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๗ ประการเป็นไฉน คือ

อริยทรัพย์ ๗

๑. สัทธาธนัง ทรัพย์คือศรัทธา

๒. สีลธนัง ทรัพย์คือศีล

๓. หิริธนัง ทรัพย์คือหิริ

๔. โอตตัปปธนัง ทรัพย์คือโอตตัปปะ

๕. สุตธนัง ทรัพย์คือสุตะ

๖. จาคธนัง ทรัพย์คือจาคะ

๗. ปัญญาธนัง ทรัพย์คือปัญญา

{๓๒๗} โพชฌงค์ ๗

๑. สติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความระลึกได้

๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือการสอดส่องธรรม

๓. วิริยสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความเพียร

๔. ปีติสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความอิ่มใจ

๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความสงบ

๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความตั้งใจมั่น

๗. อุเบกขาสัมโพชฌงค์ องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้คือความวางเฉย

{๓๒๘} บริขารแห่งสมาธิ ๗

๑. สัมมาทิฎฐิ ความเห็นชอบ

๒. สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ

๓. สัมมาวาจา เจรจาชอบ

๔. สัมมากัมมันตะ การงานชอบ

๕. สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีวิตชอบ

๖. สัมมาวายามะ พยายามชอบ

๗. สัมมาสติ ระลึกชอบ

{๓๒๙} อสัทธรรม ๗

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้ไม่มีศรัทธา

๒. เป็นผู้ไม่มีหิริ

๓. เป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ

๔. เป็นผู้มีสุตะน้อย

๕. เป็นผู้เกียจคร้าน

๖. เป็นผู้มีสติหลงลืม

๗. เป็นผู้มีปัญญาทราม

{๓๓๐} สัทธรรม ๗

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีศรัทธา

๒. เป็นผู้มีหิริ

๓. เป็นผู้มีโอตตัปปะ

๔. เป็นผู้มีสุตะมาก

๕. เป็นผู้ปรารภความเพียร

๖. เป็นผู้มีสติมั่นคง

๗. เป็นผู้มีปัญญา

{๓๓๑} สัปปุริสธรรม ๗

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. ธัมมัญญู เป็นผู้รู้จักเหตุ

๒. อัตถัญญู เป็นผู้รู้จักผล

๓. อัตตัญญู เป็นผู้รู้จักตน

๔. มัตตัญญู เป็นผู้รู้จักประมาณ

๕. กาลัญญู เป็นผู้รู้จักกาล

๖. ปริสัญญู เป็นผู้รู้จักบริษัท

๗. ปุคคลปโรปรัญญู เป็นผู้รู้จักบุคคล

นิททสวัตถุ๗

{๓๓๒} [๓๓๑] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการสมาทานสิกขา ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการสมาทานสิกขาต่อไป๒. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการไตร่ตรองธรรม ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการไตร่ตรองธรรมต่อไป

๓. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการกำจัดความอยาก ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการกำจัดความอยากต่อไป๔. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการหลีกเร้น ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการหลีกเร้นต่อไป๕. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการบำเพ็ญเพียร ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการบำเพ็ญเพียรต่อไป๖. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัว ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัวต่อไป๗. เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิ ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิต่อไป

{๓๓๓} สัญญา ๗

๑. อนิจจสัญญา กำหนดหมายความไม่เที่ยง

๒. อนัตตสัญญา กำหนดหมายความมิใช่ตัวตน

๓. อสุภสัญญา กำหนดหมายความไม่งาม

๔. อทีนวสัญญา กำหนดหมายโดยความเป็นโทษ

๕. ปหานสัญญา กำหนดหมายเพื่อละ

๖. วิราคสัญญา กำหนดหมายเพื่อคลายความกำหนัด

๗. นิโรธสัญญา กำหนดหมายความดับสนิท

{๓๓๔} พละ ๗

๑. สัทธาพละ กำลังคือศรัทธา

๒. วิริยพละ กำลังคือความเพียร

๓. หิริพละ กำลังคือหิริ

๔. โอตตัปปพละ กำลังคือโอตตัปปะ

๕. สติพละ กำลังคือสติ

๖. สมาธิพละ กำลังคือสมาธิ

๗. ปัญญาพละ กำลังคือปัญญา

วิญญาณฐิติ๗

{๓๓๕} [๓๓๒] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน ทั้งมีสัญญาต่างกัน เช่น พวกมนุษย์ เทพบางพวก และพวกวินิปาติกะบางพวก นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๑๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน แต่สัญญาอย่างเดียวกัน เช่นพวกเทพผู้นับเนื่องในพวก พรหมซึ่งเกิดในภูมิปฐมฌาน นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๒๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่นพวกเทพเหล่าอาภัสสระ นี้ คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๓

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน ทั้งมีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่นพวกเทพเหล่าสุภกิณหะ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๔

๕. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายมีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสีย ซึ่งรูปสัญญาโดยประการทั้งปวงเพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาเข้าถึงอากาสานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศ ไม่มีที่สุด’ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๕๖. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสีย ซึ่งอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงวิญญานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนุตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๖๗. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาฌัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ นี้คือเป็นวิญญาณฐิติข้อที่ ๗

{๓๓๖} ทักขิเณยยบุคคล ๗

๑. อุภโตภาควิมุต ท่านผู้หลุดพ้นแล้วโดยส่วนทั้งสอง

๒. ปัญญาวิมุต ท่านผู้หลุดพ้นแล้วด้วยอำนาจปัญญา

๓. กายสักขิ ท่านผู้สามารถด้วยกาย

๔. ทิฏฐิปัตตะ ท่านผู้ถึงแล้วด้วยความเห็น

๕. สัทธาวิมุต ท่านผู้ถึงแล้วด้วยอำนาจศรัทธา

๖. ธัมมานุสารี ท่านผู้ประพฤติตามธรรม

๗. สัทธานุสารี ท่านผู้ประพฤติตามศรัทธา

{๓๓๗} อนุสัย ๗

๑. กามราคานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกำหนัดในกาม

๒. ปฏิฆานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกระทบกระทั่งแห่งจิต

๓. ทิฏฐานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความเห็น

๔. วิจิกิจฉานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความสงสัย

๕. มานานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความถือตัว

๖. ภวราคานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความกำหนัดในภพ

๗. อวิชชานุสัย สภาพที่นอนเนื่องในสันดานคือความไม่รู้

{๓๓๘} สัญโญชน์ ๗

๑. กามสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความใคร่

๒. ปฏิฆสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความกระทบกระทั่งแห่งจิต

๓. ทิฏฐิสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความเห็น

๔. วิจิกิจฉาสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความสงสัย

๕. มานสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือถือตัว

๖. ภวราคสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความกำหนัดในภพ

๗. อวิชชาสัญโญชน์ เครื่องเหนี่ยวรั้งคือความไม่รู้

{๓๓๙} อธิกรณสมถะ ๗

๑. พึงให้สัมมุขาวินัย ๒. พึงให้สติวินัย

๓. พึงให้อมูฬหวินัย ๔. พึงปรับตามปฏิญญา

๕. พึงถือเอาเสียงข้างมากเป็นประมาณ

๖. พึงปรับตามความผิดของจำเลย

๗. พึงใช้ติณวัตถารกวิธี

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๗ ประการเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

จบ ธรรมหมวด ๗

จบ ทุติยภาณวาร

ธรรมหมวด ๘

{๓๔๐} [๓๓๓] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๘ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๘ ประการเป็นไฉน คือมิจฉัตตะ ๘

๑. มิจฉาทิฎฐิ ความเห็นผิด

๒. มิจฉาสังกัปปะ ความดำริผิด

๓. มิจฉาวาจา เจรจาผิด

๔. มิจฉากัมมันตะ การงานผิด

๕. มิจฉาอาชีวะ เลี้ยงชีวิตผิด

๖. มิจฉาวายามะ พยายามผิด

๗. มิจฉาสติ ระลึกผิด

๘. มิจฉาสมาธิ ตั้งใจมั่นผิด

{๓๔๑} สัมมัตตะ ๘

๑. สัมมาทิฎฐิ ความเห็นชอบ

๒. สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ

๓. สัมมาวาจา เจรจาชอบ

๔. สัมมากัมมันตะ การงานชอบ

๕. สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีวิตชอบ

๖. สัมมาวายามะ พยายามชอบ

๗. สัมมาสติ ระลึกชอบ

๘. สัมมาสมาธิ ตั้งใจมั่นชอบ

{๓๔๒} ทักขิเณยยบุคคล ๘

๑. ท่านที่เป็นพระโสดาบัน

๒. ท่านที่ปฏิบัติเพื่อทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง

๓. ท่านที่เป็นพระสกทาคามี

๔. ท่านที่ปฏิบัติเพื่อทำสกทาคามิผลให้แจ้ง

๕. ท่านที่เป็นพระอนาคามี

๖. ท่านที่ปฏิบัติเพื่อทำอนาคามิผลให้แจ้ง

๗. ท่านที่เป็นพระอรหันต์

๘. ท่านที่ปฏิบัติเพื่อทำอรหัตตผลให้แจ้ง

กุสีตวัตลุ๘

{๓๔๓} [๓๓๔] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีการงานที่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้จำต้องทำอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำการงาน ก็เมื่อเราทำการงานอยู่ กายก็จักลำบาก อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยัง ไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๑

๒. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย มีการงานที่ภิกษุทำเสร็จแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราแลได้ทำการงานเสร็จแล้ว ก็เมื่อเราทำการงานอยู่ กายได้ลำบากมาแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๒

๓. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุจำต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องเดินทาง ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายก็จักลำบาก อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๓

๔. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเดินทางแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้เดินทางแล้วก็เมื่อเราเดินทางอยู่ กายได้ลำบากมาแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๔

๕. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคมอยู่ ก็ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์ จนพอแก่ความต้องการ กายของเรานั้นได้ลำบากแล้ว ไม่ควรจะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๕๖. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตาม หมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอ

แก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามหมู่บ้าน หรือนิคมอยู่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการแล้ว กายของเรานั้นหนัก ไม่ควรจะทำการงาน เหมือนถั่วราชมาสที่ชุ่มนํ้า อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้ง ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๖๗. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุมีอาพาธเกิดขึ้นเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเล็กน้อยนี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว เรามีข้ออ้างที่จะนอนละ อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’

เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๗๘. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากอาพาธแล้ว แต่ยังสร่างไข้ได้ไม่นาน กายของเรานั้นยังอ่อนเพลีย ยังไม่ควรจะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราขอนอนดีกว่า’ เธอจึงนอนเสีย ไม่เริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๘อารัพภวัตถุ๘

{๓๔๔} [๓๓๕] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีการงานที่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้จำต้องทำอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำการงาน ก็เมื่อเรามัวทำการงานอยู่ ก็ไม่สามารถที่จะใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’

เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๑

๒. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุทำการงานเสร็จแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้ทำการงานเสร็จแล้ว ก็เมื่อเราทำการงานอยู่ ไม่สามารถที่จะใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๒๓. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุจำต้องเดินทาง เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องเดินทาง ก็เมื่อเรามัวเดินทางอยู่

ไม่สามารถที่จะใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๓๔. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเดินทางแล้ว เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราได้เดินทางแล้ว ก็เมื่อเราเดินทางอยู่ ไม่สามารถที่จะใส่ใจถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๔๕. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหม่บ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะไม่ว่าจะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์

จนพอแก่ความต้องการ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ถึงไม่ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์ จนพอแก่ความต้องการ แต่กายของเรานั้นเบาควรที่จะทำการงาน อย่ากระนั้นเลยเราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๕๖. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ

เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเที่ยวบิณฑบาตไปตามหมู่บ้านหรือนิคม ได้โภชนะที่เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์จนพอแก่ความต้องการ ทั้งกายของเรานั้นก็มีกำลัง ควรที่จะทำการงาน อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๖๗. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุมีอาพาธเกิดขึ้นเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อาพาธเกิดขึ้นแก่เราเล็กน้อย ย่อมเป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะพึงหนักขึ้นเรื่อยๆ อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๗๘. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุหายจากอาพาธแล้ว แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราหายจากอาพาธแล้ว

แต่สร่างไข้ได้ไม่นาน ย่อมเป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะหวนกลับมาอีก อย่ากระนั้นเลย เราจะเริ่มความเพียรเสียก่อนเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงเริ่มความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัพภวัตถุประการที่ ๘ทานวัตถุ๘

{๓๔๕} [๓๓๖] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ให้ทานเพราะประจวบเหมาะ

๒. ให้ทานเพราะกลัวคนว่า

๓. ให้ทานโดยคิดว่า ‘เขาได้เคยให้แก่เรา’

๔. ให้ทานโดยคิดว่า ‘เขาจักให้แก่เรา’

๕. ให้ทานโดยคิดว่า ‘การให้เป็นการดี’

๖. ให้ทานโดยคิดว่า ‘เราหุงต้ม คนเหล่านี้มิได้เหุงต้ม เราหุงต้มอยู่ จะไม่ให้แก่ผู้มิได้หุงต้ม ย่อมไม่สมควร’๗. ให้ทานโดยคิดว่า ‘เมื่อเราให้ทานนี้ ชื่อเสียงอันดีงาม ย่อมขจรไป’

๘. ให้ทานเพื่อความสบายอกสบายใจ

ทานุปปัตติ๘

{๓๔๖} [๓๓๗] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และ

ประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใดไป ย่อมหวังผลสิ่งนั้น คือ เขาเห็นขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล หรือคฤหบดีมหาศาล ผู้เอิบอิ่มพรั่งพร้อมถูกปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอหลังจากตายไปขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล หรือคฤหบดีมหาศาลบ้าง’ เขาตั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์๒. อีกประการหนึ่ง

ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และ ประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นจาตุมหาราชมีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพขั้นจาตุมหาราช’ เขาตั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้ เพราะจิตบริสุทธิ์๓. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผล สิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นดาวดึงส์มีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไป ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นดาวดึงส์’ เขาตั้งจิตอธิษฐานใจ

ภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับ ผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีล ย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์

๔. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำผ้ายานดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นยามามีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไป ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นยามา’ เขาทั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์๕.

อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นดุสิตมีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไป ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นดุสิต’ เขาทั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลวไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์

๖. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว นํ้า ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นนิมมานรดีมีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปขอเรา พึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นนิมมานรดี’ เขาตั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย

ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์๗. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีมีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี’ เขาตั้งจิตอธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล

มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีล ย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์๘. อีกประการหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ให้ทาน คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และ ประทีปพร้อมอุปกรณ์ แก่สมณะหรือพราหมณ์ เขาให้สิ่งใด ย่อมหวังผลสิ่งนั้น เขาได้สดับมาว่า ‘เทพที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอายุยืน มีผิวพรรณงาม มากด้วยความสุข’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายไปขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพที่นับเนื่องในหมู่พรหม’ เขาตั้งจิต

อธิษฐานใจภาวนาอยู่ จิตของเขานึกน้อมไปในทางเลว ไม่ได้อบรมให้สูงยิ่งขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อเกิดในที่นั้น แต่ข้อนั้นเรากล่าวว่าเป็นสำหรับผู้มีศีล มิใช่สำหรับผู้ทุศีล ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีล ย่อมสำเร็จได้เพราะจิตบริสุทธิ์{๓๔๗} โลกธรรม ๘

๑. มีลาภ ๒. ไม่มีลาภ

๓. มียศ ๔. ไม่มียศ

๕. นินทา ๖. สรรเสริญ

๗. สุข ๘. ทุกข์

{๓๔๘} บริษัท ๘

๑. กษัตริย์บริษัท ๒. พราหมณบริษัท

๓. คฤหบดีบริษัท ๔. สมณบริษัท

๕. จาตุมหาราชิกาบริษัท ๖. ดาวดึงสบริษัท

๗. นิมมานรดีบริษัท ๘. พรหมบริษัท

อภิภายตนะ ๘

{๓๔๙} [๓๓๘] ๑. ผู้ที่ถือรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่เล็ก มีผิวพรรณดีและมีผิวพรรณทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๑

๒. ผู้ที่ถือรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่ใหญ่ มีผิว พรรณดีและมีผิวพรรณทรามครอบงำรูปเหล่านั้น ทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น, นี้ เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๒

๓. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่เล็ก มีผิว พรรณดีและมีผิวพรรณทรามครอบงำรูปเหล่านั้น ทั้งหมดแล้วมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้ เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๓

๔. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่ใหญ่ มีผิว พรรณดีและมีผิวพรรณทรามครอบงำรูปเหล่านั้น ทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น, นี้ เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๔

๕. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่มีสีเขียว วรรณะก็เขียว มองเห็นก็เขียว รัศมีก็เขียว เช่น ดอก ผักตบซึ่งมีสีเขียว วรรณะก็เขียว มองเห็นก็เขียว รัศมีก็เขียว หรือว่าผ้าที่มีกำเนิดในพระนครพาราณสีซึ่ง เกลี้ยงเกลาทั้งสองด้าน มีสีเขียว วรรณะก็เขียว มองเห็นก็เขียว รัศมีก็เขียว แม้ฉันใด ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปภายนอกที่มีสีเขียว วรรณะก็เขียว มองเห็นก็เขียว รัศมีก็เขียว ครอบงำ รูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๕๖. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญ เห็นรูปภายนอกที่มีสีเหลือง วรรณะก็เหลือง มองเห็นก็เหลือง รัศมีก็เหลือง เช่น ดอกกรรณิการ์ซึ่งมีสีเหลือง วรรณะก็เหลือง มองเห็น

ก็เหลือง รัศมีก็เหลือง หรือว่าผ้าที่มีกำเนิดในพระนคร พาราณสีซึ่งเกลี้ยงเกลาทั้งสองด้าน มีสีเหลือง วรรณะก็เหลือง มองเห็นก็เหลือง รัศมีก็เหลือง แม้ฉันใด ผู้ที่ถือ อรูปภายในเป็นสำคัญก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปภายนอก ที่มีสีเหลือง วรรณะก็เหลือง มองเห็นก็เหลือง รัศมีก็ เหลือง ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญ อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๖{๓๔๗} ๗. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่มีสีแดงวรรณะก็แดง มองเห็นก็แดง รัศมีก็แดง เช่น ดอกหงอนไก่ซึ่งมีสีแดง วรรณะก็แดง มองเห็นก็แดง รัศมีก็แดง หรือว่าผ้าที่มีกำเนิดในพระนครพาราณสีซึ่งเกลี้ยงเกลา

ทั้งสองด้าน มีสีแดง วรรณะก็แดง มองเห็นก็แดง รัศมีก็แดง แม้ฉันใด ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปภายนอกที่มีสีแดง วรรณะก็แดง มองเห็นก็แดง รัศมีก็แดง ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๗๘. ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่มีสีขาว วรรณะก็ขาว มองเห็นก็ขาว รัศมีก็ขาว เช่น ดาวประกายพฤกษ์ซึ่งมีสีขาว วรรณะก็ขาว มองเห็นก็ขาว รัศมีก็ขาว หรือว่า ผ้าที่มีกำเนิดในพระนครพาราณสีซึ่งเกลี้ยงเกลาทั้งสองด้าน มีสีขาว วรรณะก็ขาว มองเห็นก็ขาว รัศมีก็ขาว แม้ฉันใด ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปภายนอกที่มีสีขาว วรรณะก็ขาว มองเห็นก็ขาว รัศมีก็ขาว ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญ อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะข้อที่ ๘

วิโมกข์๘

{๓๕๐} [๓๓๙] ๑. ผู้ได้รูปฌานย่อมเห็นรูป นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑

๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปในภายในย่อมเห็นรูปในภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒

๓. ผู้ที่น้อมใจเชื่อว่ากสิณเป็นของงาม นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓

๔. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศหาที่สุดมิได้’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔๕. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณหาที่สุดมิได้’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๕๖. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖

๗. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ ข้อที่ ๗

๘. ผู้ที่เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ย่อมเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ ข้อที่ ๘

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๘ ประการเหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

จบ ธรรมหมวด ๘

ธรรมหมวด ๙

{๓๕๑} [๓๔๐] “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๙ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๙ ประการเป็นไฉน คือ

อาฆาตวัตถุ (เหตุก่อความอาฆาต) ๙

๑. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เราแล้ว’

๒. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

๓. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

๔. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเราแล้ว’

๕. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา’

๖. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา’

๗. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเราแล้ว’

๘. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’

๙. ผูกอาฆาตด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา’

{๓๕๒} อุบายสำหรับบรรเทาความอาฆาต ๙

๑. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็น ประโยชน์แก่เราแล้ว เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๒. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่ เป็นประโยชน์แก่เราแล้ว เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๓. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’

๔. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเราแล้ว เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๕. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๖. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๗.

บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาได้ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเราแล้ว เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๘. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา เพราะเหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’๙. บรรเทาความอาฆาตเสียด้วยคิดว่า ‘เขาจักประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา เพราะ เหตุนั้น การที่จะไม่ให้มีการประพฤติเช่นนั้นจะหาได้ในบุคคลนั้นแต่ที่ไหน’

สัตตาวาส๙

{๓๕๓} [๓๔๑] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน ทั้งมีสัญญาต่างกัน เช่น พวกมนุษย์ เทพบางพวก และพวกวินิปาติกะบางพวก นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๑

๒. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่นพวกเทพผู้นับเนื่องในพวกพรหมซึ่งเกิดในภูมิ ปฐมฌาน นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๒

๓. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่นพวกเทพเหล่าอาภัสสระ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๓

๔. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน ทั้งมีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่นพวกเทพเหล่าสุภกิณหะ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๔

๕. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งไม่มีสัญญา ไม่มีความรู้สึกเสวยอารมณ์ เช่นพวกเทพเหล่าอสัญญีสัตว์ นี้เป็นสัตตาวาสข้อที่ ๕

๖. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศหาที่สุดมิได้’ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๖๗. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงวิญญานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๗๘. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่งเพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๘

๙. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีสัตว์พวกหนึ่ง เพราะล่วงเสียซึ่งอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘สนฺตเมตํ ปณีตเมตํ นี่สงบ นี่ประณีต’ นี้คือสัตตาวาสข้อที่ ๙

อขณะ อสมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๙

{๓๕๔} [๓๔๒] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้ไปเข้าถึงนรกเสีย นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๑๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้ไปเข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเสีย นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๒๓.

ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้ไปเข้าถึงเปรตวิสัยเสีย นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๓๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้ไปเข้าถึงอสุรกายเสีย นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๔๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส

ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้ไปเข้า ถึงเทพนิกายที่มีอายุยืนพวกใดพวกหนึ่งเสีย นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๕

๖. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลสให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ แต่บุคคลนี้เกิดเสียในปัจจันตชนบทในพวกชนชาติมิลักขะผู้ไม่รู้แจ้งซึ่งเป็นถิ่นที่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกายังไปไม่ถึง นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๖

๗. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ ทั้งบุคคลนี้ก็เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตไปว่า ‘ทานที่บุคคลให้ไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มีในโลก สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มี’ นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๗๘. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เสด็จอุบัติแล้วในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มีผู้แสดงอยู่ ทั้งบุคคลนี้ก็เกิดในมัชฌิมชนบท แต่เขาเป็นคนด้อยปัญญา โง่เซอะ เป็นคนใบ้ ไม่สามารถที่

จะรู้เนื้อความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๘

๙. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มิได้เสด็จอุบัติในโลก และธรรมที่ทำให้กิเลสสงบระงับ นำให้ดับกิเลส ให้ถึงความตรัสรู้ ที่พระสุคตประกาศไว้แล้วก็มิได้มีผู้แสดงแต่บุคคลนี้เกิดในมัชฌิมชนบท เป็นคนมีปัญญา ไม่โง่เซอะ ไม่เป็นคนใบ้ สามารถที่จะรู้เนื้อความแห่งสุภาษิต และทุพภาษิตได้ นี้มิใช่ขณะมิใช่สมัยที่จะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๙อนุปุพพวิหาร๙

{๓๕๕} [๓๔๓] ๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุข อันเกิดแต่วิเวกอยู่

๒. เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

๓. เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้ มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

๔. เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

๕. เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวงเพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เธอเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศหาที่สุดมิได้’ ดังนี้อยู่

๖. เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เธอเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่๗. เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เธอเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่๘. เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เธอเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่

๙ เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เธอเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่

อนุปุพพนิโรธ๙

{๓๕๖} [๓๔๔] ๑. เมื่อเข้าปฐมฌาน กามสัญญาย่อมดับไป

๒. เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับไป

๓. เมื่อเข้าตติยฌาน ปีติย่อมดับไป

๔. เมื่อเข้าจตุตถฌาน ลมอัสสาสะและปัสสาสะย่อมดับไป

๕. เมื่อเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ รูปสัญญาย่อมดับไป

๖. เมื่อเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากาสานัญจายตนสัญญาย่อมดับไป

๗. เมื่อเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมดับไป

๘. เมื่อเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อากิญจัญฌายตนสัญญาย่อมดับไป

๙. เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมดับไป

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๙ ประการเหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

จน ธรรมหมวด ๙

ธรรมหมวด ๑๐

{๓๕๗} [๓๔๕] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มีธรรมประเภทละ ๑๐ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้น การที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๑๐ ประการเป็นไฉน คือนาถกรณธรรม๑๐

๑. ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย นี้เป็นนาถกรณธรรม

๒. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้นอันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้นอันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม๓. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๔. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย คือ ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้อดทน เป็นผู้รับอนุศาสนีโดยเคารพ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้อดทน เป็นผู้รับอนุศาสนีโดยเคารพ นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๕. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ขยัน คือ ไม่เกียจคร้านในการงานที่จะพึงช่วยกันทำทั้งใหญ่น้อย ของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาสำหรับพิจารณาสอดส่องในการงานนั้น อาจทำอาจจัดการได้ แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานที่จะพึงช่วยกันทำทั้งใหญ่น้อยของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาสำหรับพิจารณาสอดส่องในการนั้น อาจทำอาจจัดการได้ นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๖. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม เจรจาน่ารัก มีความปราโมทย์ยิ่งในพระอภิธรรม ในพระอภิวินัย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม เจรจาน่ารัก มีความปราโมทย์ยิ่งในพระอภิธรรม ในพระอภิวินัย นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๗. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขารตามมีตามได้ นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๘. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม๙. ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วย สติและปัญญาเครื่องรักษาตนอย่างยอดเยี่ยม นึกได้ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำถึงคำที่พูดแม้นานมาแล้วได้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาเครื่องรักษาตนอย่างยอดเยี่ยม นึกได้ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่ทำถึงคำที่พูดแม้นานมาแล้วได้ นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

๑๐.ยังอีกข้อหนึ่ง ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ นี้ก็เป็นนาถกรณธรรมกสิณายตนะ ๑๐

{๓๕๘} [๓๔๖] ๑. ผู้หนึ่งย่อมจำปฐวีกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้

๒. ผู้หนึ่งย่อมจำอาโปกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้

๓. ผู้หนึ่งย่อมจำเตโชกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้

๔. ผู้หนึ่งย่อมจำวาโยกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้

๕. ผู้หนึ่งย่อมจำนีลกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้๖. ผู้หนึ่งย่อมจำปีตกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้๗. ผู้หนึ่งย่อมจำโลหิตกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้๘. ผู้หนึ่งย่อมจำโอทาตกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้๙. ผู้หนึ่งย่อมจำอากาสกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้๑๐. ผู้หนึ่งย่อมจำวิญญาณกสิณได้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ไม่เป็นสอง หาประมาณมิได้อกุศลกรรมบถ ๑๐

{๓๕๙}[๓๔๗]๑. ปาณาติบาต การยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป

๒. อทินนาทาน การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้

๓. กาเมสุมิจฉาจาร การประพฤติผิดในกาม

๔. มุสาวาท การพูดเท็จ

๕. ปิสุณวาจา การพูดส่อเสียด

๖. ผรุสวาจา การพูดคำหยาบ

๗. สัมผัปปลาปะ การพูดเพ้อเจ้อ

๘. อภิชฌา ความโลภอยากได้ของเขา

๙. พยาบาท ความปองร้ายเขา

๑๐. มิจฉาทิฎฐิ ความเห็นผิด

{๓๖๐} กุศลกรรมบถ ๑๐

๑. ปาณาติบาตา เวรมณี เจตนางดเว้นจากการยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป

๒. อทินนาทานา เวรมณี เจตนางดเว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้

๓. กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี เจตนางดเว้นจากการการประพฤติผิดในกาม

๔. มุสาวาทา เวรมณี เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ

๕. ปิสุณาย วาจาย เวรมณี เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด

๖. ผรุสาย วาจาย เวรมณีเจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ

๗. สัมผัปปลาปา เวรมณี เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ

๘. อนภิชฌา ความไม่โลภอยากได้ของเขา

๙. อัพยาบาท ความไม่ปองร้ายเขา

๑๐. สัมมาทิฎฐิ ความเห็นชอบ

อริยวาส๑๐

{๓๖๑} [๓๔๘] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีองค์ ๕ อันละขาดแล้ว

๒. เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖

๓. เป็นผู้มีอารักขาอย่างเอก

๔. เป็นผู้มีธรรมเป็นที่พึ่งอาศัย ๔

๕. เป็นผู้มีสัจจะเฉพาะอย่างอันบรรเทาได้แล้ว

๖. เป็นผู้มีการแสวงหาอันสละแล้วโดยชอบ

๗. เป็นผู้มีความคิดไม่ขุ่นมัว

๘. เป็นผู้มีกายสังขารสงบระงับ

๙. เป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว

๑๐. เป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีองค์ ๕ อันละขาดแล้ว คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ละกามฉันท์ (ความพอใจในกาม) ละพยาบาท (ความคิดร้าย) ละถีนมิทธะ (ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลื้ม<*>) ละอุทธัจจกุกกุจจะ (ความที่จิตฟุ้งซ่านและรำคาญ) ละวิจิกิจฉา (ความลังเลสังสัย<**>) ได้ขาดแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีองค์ ๕ อันละขาดแล้วดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้๑. เห็นรูปด้วยตาแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๒.ฟังเสียงด้วยหูแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๓. สูดดมกลิ่นด้วยจมูกแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๔. ลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่๖. รู้แจ้งธรรมด้วยใจแล้วเป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ เป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีอารักขาอย่างเอก คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมประกอบด้วยใจอันมีสติเป็นเครื่องอารักขา ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีอารักขาอย่างเอก

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีธรรมเป็นที่พึ่ง อาศัย ๔ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาแล้วเสพของอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วอดกลั้นของอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วเว้นของอย่างหนึ่ง พิจารณาแล้วบรรเทาของอย่างหนึ่ง ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีธรรมเป็นที่พึ่งอาศัย ๔ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสัจจะเฉพาะ อย่างอันบรรเทาได้แล้ว คือ สัจจะเฉพาะอย่างเป็นอันมากของสมณะ และพราหมณ์เป็นอันมากย่อมเป็นสิ่งที่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ทำให้บรรเทา ได้แล้ว สละ คลาย ปล่อย ละ สละคืนได้หมดสิ้นแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุ

ทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสัจจะเฉพาะอย่างอันบรรเทาได้แล้วดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่ามีการแสวงหาอันสละแล้วโดยชอบ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ละการแสวงหากามได้ขาดแล้ว ละการแสวงหาภพได้ขาดแล้ว สละคืนการแสวงหาพรหมจรรย์ได้แล้วดูก่อน ผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่ามีการแสวงหาอันสละแล้วโดยชอบดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ละความดำริในทางกามได้ขาดแล้ว เป็น ผู้ละความดำริในทางพยาบาทได้ขาดแล้ว เป็นผู้ละความดำริในทางเบียดเบียนได้ขาดแล้ว ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีความดำริไม่ขุ่นมัว

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีกายสังขารสงบระงับ คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มี กายสังขารสงบระงับ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีจิตหลุดพ้นแล้วจากราคะ โทสะ โมหะ ดูก่อน ผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะอันเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา โทสะอันเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา โมหะอันเราละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา’ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาหลุดพ้นดีแล้ว{๓๖๒} อเสกขธรรม ๑๐

๑. อเสกขสัมมาทิฎฐิ ความเห็นชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๒. อเสกขสัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๓. อเสกขสัมมาวาจา การเจรจาชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๔. อเสกขสัมมากัมมันตะ การงานชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๕. อเสกขสัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๖. อเสกขสัมมาวายามะ ความเพียรชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๗. อเสกขสัมมาสติ ความระลึกชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๘. อเสกขสัมมาสมาธิ ความตั้งใจชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๙. อเสกขสัมมาญาณะ ความรู้ชอบที่เป็นของพระอเสขะ

๑๐. อเสกขสัมมาวิมุตติ ความหลุดพ้นชอบที่เป็นของพระอเสขะ

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมประเภทละ ๑๐ ประการเหล่านี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ชอบแล้ว พวกเราทั้งหมดด้วยกันพึงสังคายนา ไม่พึงกล่าวแย้งกันในธรรมนั้นการที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งมั่นพึงดำรงอยู่ได้นานนั้นพึง เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”

จบ ธรรมหมวด ๑๐

{๓๖๓} [๓๔๙] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลุกขึ้นแล้วตรัสกะท่านพระสารีบุตรว่า “ดีละ ดีแล้ว สารีบุตร เป็นการดีแท้ สารีบุตร ที่เธอได้ภาษิตสังคีติปริยายแก่ภิกษุทั้งหลาย”

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวสังคีติปริยายนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย และภิกษุเหล่านั้นต่างก็ดีใจชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้ว ดังนี้แล

จบ สังคีติสูตรที่ ๑๐

๑๑. ทสุตตรสูตร

ว่าด้วยธรรมอย่างหนึ่งถึงธรรม ๑๐ อย่าง

{๓๖๔} [๓๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ใกล้เมืองจัมปา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ณ ที่นั้น ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้ว ภิกษุเหล่านั้นก็รับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า

{๓๖๕} เราจักกล่าวธรรมคือทสุตตรสูตร ซึ่งเป็นธรรมสำหรับเปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งหมดเพื่อบรรลุ พระนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์

ธรรมอย่างหนึ่ง

มาติกา

{๓๖๖} [๓๕๑] ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งมีอุปการะมาก ธรรมอย่างหนึ่งควรอบรม ธรรมอย่างหนึ่งควรกำหนดรู้ ธรรมอย่างหนึ่งควรละ ธรรมอย่างหนึ่งเป็นไปในส่วนข้างเสื่อม ธรรมอย่างหนึ่งเป็นไปในส่วนข้างเจริญ ธรรมอย่างหนึ่งรู้แจ้งแทงตลอดได้ยาก ธรรมอย่างหนึ่งควรให้เกิดขึ้น ธรรมอย่างหนึ่งควรรู้ยิ่ง ธรรมอย่างหนึ่งควรทำให้แจ้ง

ขยายความ

{๓๖๗} ธรรมอย่างหนึ่งที่มีอุปการะมากเป็นไฉน คือ ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย นี้คือธรรมอย่างหนึ่งที่มีอุปการะมาก