๕. นาคสูตร เล่ม ๒๕

๔. เมฆิยวรรค ๕. นาคสูตร

๕. นาคสูตร

ว่าด้วยเรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับที่ป่าปาลิไลยกะ

{๙๗} [๓๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ก็ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่แออัดด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกเดียรถีย์ ประทับอยู่แออัด ลำบาก ไม่ผาสุก จึงทรงดำริว่า “ขณะนี้เราอยู่แออัด ด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกเดียรถีย์ อยู่แออัด ลำบาก ไม่ผาสุก อย่ากระนั้นเลย เราพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพังเถิด”{๙๘}

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครโกสัมพี เสด็จกลับจาก บิณฑบาตหลังเสวยภัตตาหารแล้ว ทรงเก็บงำเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร ไม่ตรัสเรียกอุปัฏฐากให้ติดตาม ไม่ตรัสลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำดับเพียงพระองค์เดียว ไม่ทรงมีเพื่อน จนกระทั่งเสด็จถึงป่าปาลิไลยกะ นัยว่า ณ ที่นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ควงไม้ภัททสาละ (ต้นรังใหญ่) ในราวป่ารักขิตวัน ณ ป่าปาลิไลยกะมีพญาช้างเชือกหนึ่งอยู่แออัดไปด้วยช้างพลาย ช้างพัง ช้างสะเทิน และลูกช้าง ได้กินแต่หญ้ายอดด้วน กิ่งไม้ที่มันหักลงมาช้างอื่น ๆ ก็กินเสีย ได้ดื่มแต่น้ำที่ขุ่นมัว และเมื่อมันขึ้นจากสระนํ้า พวกช้างพังก็เดินเสียดสี

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

กายไป พญาช้างนั้นจึงอยู่แออัด ลำบาก ไม่เป็นผาสุก เมื่อเป็นเช่นนั้น พญาช้างนั้นจึงคิดว่า ‘บัดนี้เราแออัดไปด้วยช้างพลาย ช้างพัง ช้างสะเทิน และลูกช้าง เราได้กินแต่หญ้ายอดด้วน กิ่งไม้ที่เราหักลงมาช้างอื่น ๆ ก็กินเสีย เราได้ดื่มแต่น้ำที่ขุ่นมัว และเมื่อเราขึ้นจากสระนํ้า พวกช้างพังก็เดินเสียดสีกายไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงปลีกตัวออกจากโขลงอยู่ตามลำพังเถิด’

ลำดับนั้น พญาช้างจึงปลีกตัวออกจากโขลงแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าที่ควงไม้ภัททสาละ ในราวป่ารักขิตวัน ณ ป่าปาลิไลยกะ นัยว่า พญาช้างนั้นใช้งวงกวาดพื้นที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ให้เตียน ตักน้ำฉันน้ำใช้เข้าไปตั้งไว้สำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๙๙} ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ทรงดำริว่า “เมื่อ ก่อนเราอยู่แออัดไปด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย ์ เดียรถีย์ สาวกเดียรถีย์ จึงอยู่แออัด ลำบาก ไม่ผาสุก มาบัดนี้เรานั้นไม่อยู่แออัดไปด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกเดียรถีย์ จึงอยู่ไม่แออัด เป็นผาสุกสบายดี”พญาช้างนั้นก็คิดอย่างนี้ว่า “เมื่อก่อนเราแออัดไปด้วยช้างพลาย ช้างพัง ช้างสะเทิน และลูกช้าง เราได้กินแต่หญ้ายอดด้วน กิ่งไม้ที่เราหักลงมา ช้างอื่น ๆ ก็กินเสีย เราได้ดื่มแต่น้ำที่ขุ่นมัว และเมื่อเราขึ้นจากสระนํ้า พวก ช้างพังก็เดินเสียดสีกายไป มาบัดนี้เรานั้นปลีกตัวออกจากโขลงอยู่ตามลำพัง ได้กินหญ้าที่ยอดไม่ด้วน ช้างอื่น ๆ ก็ไม่กินกิ่งไม้ที่เราหักลงมา ได้ดื่มนํ้าที่ไม่ขุ่นมัว เมื่อขึ้นจากสระนํ้า พวกช้างพังก็ไม่เสียดสีกายไป เราจึงอยู่ไม่แออัด เป็นผาสุกสบายดี”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความสงัดกายของพระองค์ และความดำริของพญาช้างนั้นด้วยพระหฤทัยแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

๔. เมฆิยวรรค ๖. ปิณโฑลภารทวาชสูตร

จิตของพญาช้างที่มีงางามดุจงอนรถนี้ เสมอด้วย

พระหฤทัยของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ เพราะยินดี

ในป่าตามลำพังเช่นเดียวกัน

๖. ปิณโฑลภารทวาชสูตร

ว่าด้วยคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

{๑๐๐} [๓๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร การเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร การนุ่งห่มผ้าบังสุกุลเป็นวัตร การนุ่งห่มผ้าไตรจีวรเป็นวัตร มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบสงัด ไม่คลุกคลีกับหมู่คณะ บำเพ็ญความเพียร เป็นธุตวาท ประกอบอธิจิตอยู่เนือง ๆ นั่งขัดสมาธิตั้งกายตรงอยู่ ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นท่านพระปิณโฑลภารทวาชะผู้ถือการ อยู่ป่าเป็นวัตร การเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร การนุ่งห่มผ้าบังสุกุลเป็นวัตร การนุ่งห่มผ้าไตรจีวรเป็นวัตร มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบสงัด ไม่คลุกคลีกับหมู่คณะ บำเพ็ญความเพียร เป็นธุตวาท ประกอบอธิจิตอยู่เนือง ๆ นั่งขัดสมาธิตั้งกายตรงอยู่อย่างนั้น