พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหาวรรค
อภิญเญยยนิทเทส เล่ม ๓๑
Text layerBuddha’s wordsItems ๒–๙ (Royal Thai)2/68 in มหาวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค อภิญเญยยนิทเทส (Royal Thai Volume 31 · Mahachula Volume 31 · Mahamakut Volume 68 · Chaloem Phrakiat Volume 31)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 31, pp. 11–18
๑. ญาณกถา
ว่าด้วยญาณความรู้
๑. สุตมยญาณนิทเทส
แสดงญาณความรู้อันสำเร็จมาแต่การฟัง
{๑} [๑] ปัญญาในการทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้วชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร
ปัญญาอันเป็นเครื่องทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้ว คือ รู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ธรรมเหล่านี้ควรละ ธรรมเหล่านี้ควรให้เจริญ ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความวิเศษ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา นี้ทุกขอริยสัจ นี้ทุกขสมุทัยอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ชื่อว่า สุตมยญาณ{๒} [๒] ปัญญาอันเป็นเครื่องทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้ว คือ รู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร ธรรมอย่างหนึ่งควรรู้ยิ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ธรรม ๒ ควรรู้ยิ่ง คือธาตุ๒ ธรรม ๓ ควรรู้ยิ่ง คือธาตุ ๓ ธรรม ๔ ควรรู้ยิ่ง คืออริยสัจ ๔ ธรรม ๕ ควรรู้ยิ่ง คือวิมุตตายนะ ๕ ธรรม ๖ ควรรู้ยิ่ง คืออนุตตริยะ ๖ ธรรม
- ๑ธาตุ ๒ คือ สังขตธาตุ และอสังขตธาตุ (ขุ.ปฎิ.อ. ๑/๗๓)
- ๒ธาตุ ๓ คือ กามธาตุ รูปธาตุ และอรูปธาตุ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๗๓)
- ๓วิมุตตายตนะ ๕ หมายถึงเหตุแห่งวิมุตติคือความหลุดพ้น ๕ ประการ คือ (๑) ฟังการแสดงธรรมที่ บุคคลอื่นให้เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ตน (๒) แสดงธรรมตามที่ตนสดับมาเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนเหล่าอื่น (๓) ทำการสาธยายธรรมตามที่สดับมา (๔) หมั่นตรึกธรรมตามที่
๗ ควรรู้ยิ่ง คือนิททสวัตถุ ๗ ธรรม ๘ ควรรู้ยิ่ง คืออภิภายตนะ ๘ ธรรม ๙ ควรรู้ยิ่ง คืออนุปุพพวิหาร ๙ ธรรม ๑๐ ควรรู้ยิ่ง คือนิชชรวัตถุ ๑๐
- สดับมาด้วยใจ (๕) อารมณ์อันเกื้อกูลในกรรมฐานมีกสิณและอสุภะเป็นต้น ๑ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๗๕) พึงเทียบดูความพิสดารใน ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๒/๓๒๓-๓๒๔, องฺ.ปญฺจก. (แปล) ๒๒/๒๒/๓๕-๓๗)
- ๔อนุตตริยะ ๖ หมายถึงสิ่งยอดเยี่ยม สิ่งดีที่สุด ๖ ประการ คือ (๑) ทัสสนานุตตริยะ ได้แก่ การพบเห็นพระพุทธเจ้าหรือภิกษุสงฆ์ของผู้มีศรัทธามั่นคง หรือการเห็นนิมิตแห่งกัมมัฏฐานข้อใดข้อหนึ่งเช่น กสิณนิมิตหรืออสุภนิมิตเป็นต้น (๒) สวนานุตตริยะได้แก่ การฟังเรื่องเกี่ยวกับคุณของพระรัตนตรัย หรือการฟังพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกของผู้มีศรัทธามั่นคง (๓) ลาภานุตตริยะได้แก่ การได้อริยทรัพย์ภายใน ๗ อย่าง (๔) สิกขานุตตริยะ ได้แก่การบำเพ็ญไตรสิกขาคือ ศีล สมาธิ ปัญญาให้บริบูรณ์ (๕) ปาริจริยานุตตริยะ ได้แก่ การปรนนิบัติพระรัตนตรัย (๖) อนุสสตานุตตริยะ ได้แก่ การระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย (ที.ปา.อ. ๒๓๕, องฺเอกก.อ. ๑๐๖-๑๐๗, องฺฉกฺก.อ. ๙๖,ขุ.ปฏิ.อ. ๑/ ๗๖-๘๐) พึงดูพุทธาธิบายโดยพิสดารใน องฺ.ฉกฺก. (แปล) ๒๒/๓๐/๔๖๘-๔๗๑
- ๑นิททสวัตถุ ๗ เหตุที่ทำให้เป็นผู้ไม่เกิดอีกต่อไปโดยต้องประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (๑) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการสมาทานสิกขา ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการสมาทานสิกขาต่อไป (๒) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการไตร่ตรองธรรม ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการไตร่ตรองธรรมต่อไป (๓) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการกำจัดความอยาก ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการกำจัดความอยากต่อไป (๔) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการหลีกเร้น ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการหลีกเร้นต่อไป (๕) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการบำเพ็ญเพียร ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการบำเพ็ญเพียรต่อไป (๖) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัว ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัวต่อไป (๗) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิ ทั้งเป็นผู้ไม่หมดความรักในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิต่อไป {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๑/๓๔๕-๓๔๖, องฺ.สตฺตก. (แปล) ๒๓/๒๐/๒๗, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๐-๘๑}
- ๒อภิภายตนะ อายตนะคือเหตุครอบงำ หมายถึงญาณที่เกิดแก่ผู้บำเพ็ญฌานซึ่งสามารถครอบงำปัจจนีกธรรม(สิ่งที่เป็นปฏิปักษ์คือนิวรณ์ ๕) และอารมณ์ทั้งหลายได้ หรือได้แก่ ฌานทั้งหลาย (นัย ที.ม.อ. ๑๖๔-๑๖๕, ม.ม.อ. ๑๘๗, องฺ.อฏฐก.อ. ๒๗๐, ขุ.ม.อ. ๒๖๕, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๑-๘๓) พึงดูความพิสดารใน ที.ม. (แปล) ๑๐/๑๗๓/๑๕๑-๑๕๔, ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๓๘/๓๖๑-๓๖๓
- ๓อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ธรรมเป็นเครื่องอยู่ที่ต้องเข้าถึงโดยลำดับ (ที.ปา.อ. ๒๔๙, องฺ.นวก.อ. ๓๐๗, ขุ.ม.อ. ๒๖๖, ขุ.ปฏิ.อ. ๘๓) พึงดูความพิสดารใน ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๔๓/๓๗๑-๓๗๒, องฺ.นวก. (แปล) ๒๓/๓๒,๓๓/๕๒๘-๕๓๓
- ๔นิชชรวัตถุ ๑๐ หมายถึงเหตุแห่งความเสื่อมของอกุศลธรรมมีมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ ประการ ได้แก่อริยมรรคมีองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นรวมกับสัมมาญาณและสัมมาวิมุตติ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๔) พึงดูความพิสดารใน ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๖๐/๔๔๘-๔๕๐, องฺ.ทสก. (แปล) ๒๔/๑๐๖/๒๘๒-๒๘๓
{๓} [๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่งคืออะไร คือ จักขุควรรู้ยิ่ง รูป จักขุวิญญาณ จักขุสัมผัส สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยควรรู้ยิ่ง โสตะ เสียง ...ฆานะ กลิ่น ... ชิวหา รส ... กาย โผฏฐัพพะ... มโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ มโนสัมผัส สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือแม้อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๔} [๔] รูปควรรู้ยิ่ง เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส จักขุสัมผัสสชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆานสัมผัสสชาเวทนา ชิวหา
- ๑โผฏฐัพพะ อารมณ์ที่จะพึงถูกต้องด้วยกาย หมายถึงสิ่งที่ถูกต้องกาย เช่น เย็น ร้อน อ่อน แข็ง เป็นต้น หรือกายสัมผัส (นัย องฺ.เอกก.อ. ๒๓) ธรรมารมณ์ อารมณ์ทางใจ หมายถึงสิ่งที่จิตนึกคิด ได้แก่ สิ่งที่เป็นนามธรรมต่าง ๆ ที่จิตคิดปรุงแต่ง หรือความคิด (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๒)
- ๒วิญญาณ ในที่นี้หมายถึงความที่จิตรับรู้อารมณ์ทางอายตนะภายใน ๖ ซึ่งเรียกว่าวิญญาณ ๖ หมวด คือ จักขุวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางตา โสตวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางหู ฆานวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางจมูก ชิวหาวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางลิ้น กายวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางกาย มโนวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางใจ (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๗, สํ.นิ.อ. ๒๐)
- ๓สัมผัส (หรือผัสสะ ผัสสายตนะ) หมายถึงความที่อายตนะภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ อายตนะภายนอก ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ และวิญญาณ ๖ (ตามเชิงอรรถ ๓) สัมผัสคือกระทบหรือประจวบกัน ๖ ทาง คือ (๑) จักขุสัมผัส สัมผัสทางตา (คือ ตา รูป จักขุวิญญาณ กระทบกัน) (๒) โสตสัมผัส สัมผัสทางหู (๓) ฆานสัมผัส สัมผัสทางจมูก (๔) ชิวหาสัมผัส สัมผัสทางลิ้น (๕) กายสัมผัส สัมผัสทางกาย (๖) มโนสัมผัส สัมผัสทางใจ (ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๓,๓๒๗, ม.มู. (แปล) ๑๒/๙๘/๑๐๗) หรือหมายถึงที่เกิดแห่งผัสสะ ๖ (สํ.สฬา.อ. ๑๗)
- ๔เวทนา ในที่นี้ได้แก่ วิปากเวทนา คือเวทนาที่เป็นผลอันเนื่องมาจากผัสสะ และเป็นปัจจัยแห่งตัณหาในทวาร ๖ (ม.มู.อ. ๑/๒๓๔) หมายถึงความที่จิตรู้สึกต่ออารมณ์เมื่อตาเห็นรูป (จักขุสัมผัส)
สัมผัสสชาเวทนา กายสัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนา รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฎฐัพพ สัญเจตนา ธัมมสัญญเจตนา รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา รูปวิตก สัททวิตก คันธวิตก รสวิตก โผฏฐัพพวิตก ธัมมวิตก รูปวิจาร สัททวิจาร คันธวิจาร รสวิจาร โผฏฐัพพวิจาร ธัมมวิจารควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๕} [๕] ปฐวีธาตุควรรู้ยิ่ง อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ
- หูได้ยินเสียง (โสตสัมผัส) จมูกได้กลิ่น (ฆานสัมผัส) ลิ้นรับรส (ชิวหาสัมผัส) กายถูกต้องเย็นร้อนอ่อนแข็ง (กายสัมผัส) ใจคิดนึก (มโนสัมผัส)
- ๑สัญญา ความกำหนดหมายอารมณ์ ๖ คือ รูปสัญญา ความกำหนดหมายรู้รูป สัทท...เสียง คันธ...กลิ่น รส...รส โผฏฐัพพ...โผฏฐัพพะ ธัมมสัญญา ความกำหนดหมายธรรมารมณ์ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๘)
- ๒สัญเจตนา ความจงใจในอารมณ์ ๖ คือ รูปสัญเจตนา ความจงใจในรูป สัทท...เสียง คันธ...กลิ่น รส...รส โผฏฐัพพ...โผฏฐัพพะ ธัมมสัญเจตนา ความจงใจในธรรมารมณ์ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๘)
- ๓ตัณหา ในที่นี้หมายถึงความทะยานอยากอารมณ ์๖ คือ รูปตัณหา ตัณหาในรูป... สัทท...เสียง คันธ...กลิ่น รส...รส โผฏฐัพพ...โผฏฐัพพะ ธัมมตัณหา ตัณหาในธรรมคืออารมณ์ทางใจหรือสิ่งที่ใจนึกคิด (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๘)
- ๔วิตก ในที่นี้หมายถึงความตรึกถึงอารมณ์ ๖ คือ รูปวิตก ความตรึกถึงรูป สัทท...เสียง คันธ...กลิ่น รส...รส โผฏฐัพพ...โผฏฐัพพะ ธัมมวิตก ความตรึกถึงธรรมารมณ์ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๘)
- ๕วิจาร ในที่นี้หมายถึงความตรองถึงอารมณ์ ๖ คือ รูปวิจาร ความตรองถึงรูป สัทท...เสียง คันธ...กลิ่น รส...รส โผฏฐัพพ..โผฏฐัพพะ ธัมมวิจาร ความตรองถึงธรรมารมณ์ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๘๘)
- ๖คำว่า กสิณ หมายถึง วัตถุอันจูงใจ คือ จูงใจให้เข้าไปผูกอยู่ เป็นชื่อของกัมมัฏฐานที่ใช้วัตถุสำหรับเพ่งเพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ มี ๑๐ อย่าง คือ (๑) ปฐวีกสิณ กสิณคือดิน (๒) อาโปกสิณ กสิณคือน้ำ (๓) เตโชกสิณ กสิณคือไฟ (๔) วาโยกสิณ กสิณคือลม ทั้ง ๔ อย่างนี้เรียกว่า ภูตกสิณ กสิณคือมหาภูตรูป ๔ (๕) นีลกสิณ กสิณคือสีเขียว (๖) ปีตกสิณ กสิณคือสีเหลือง (๗) โลหิตกสิณ กสิณคือสีแดง (๘) โอทาตกสิณ กสิณคือสีขาว ทั้ง ๔ อย่างนี้เรียกว่า วัณณกสิณ กสิณคือสี (๙)อากาสกสิณ กสิณคือที่ว่าง (๑๐) วิญญาณกสิณ กสิณคือวิญญาณ (ขุ.ปฏิ.อ.๑/๘๙) พึงดูเทียบใน ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๗๖-๓๗๗
ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ วิญญาณกสิณควรรู้ยิ่งทุกอย่าง
{๖} [๖] ผมควรรู้ยิ่ง ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา เปลวมัน น้ำลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร มันสมอง ควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๗} [๗] จักขุายตนะควรรู้ยิ่ง รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ
- ๑คำว่า อายตนะ หมายถึงอวัยวะเครื่องต่อรับรู้อารมณ์ของจิต จำแนกเป็น ๒ ฝ่ายตามความสัมพันธ์กัน คือภายในกับภายนอก ฝ่ายละ๖ รวมเป็น ๑๒ ดังนี้ อายตนะภายใน๖ คือ (๑) จักขายตนะ อายตนะคือตา (๒) โสตายตนะ อายตนะคือหู (๓) ฆานายตนะ อายตนะคือจมูก (๔) ชิวหายตนะ อายตนะคือลิ้น (๕) กายายตนะ อายตนะคือกาย (๖) มนายตนะ อายตนะคือใจ อายตนะภายนอก ๖ คือ (๑) รูปายตนะ อายตนะคือรูป (๒) สัททายตนะ อายตนะคือเสียง (๓) คันธายตนะ อายตนะคือกลิ่น (๔) รสายตนะ อายตนะคือรส (๕) โผฏฐัพพายตนะ อายตนะคือโผฏฐัพพะ (๖) ธัมมายตนะ อายตนะคือธรรมารมณ์ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๓/๓๒๖, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๒}
- ๒คำว่า ธาตุ หมายถึงสิ่งที่ทรงสภาวะของตนอยู่เองตามที่เหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น เป็นไปตามธรรมนิยามคือกฎกำหนดแห่งธรรมดา ไม่มีผู้สร้างผู้บันดาล และมีรูป ลักษณะ กิจ อาการเป็นแบบอย่างจำเพาะตัวอันพึงกำหนดเอาเป็นหลักได้แต่ละอย่าง ในที่นี้ท่านกล่าวหมายถึงธาตุจำนวน ๑๘ คือ (๑) จักขุธาตุ ธาตุคือจักษุประสาท (๒) รูปธาตุ ธาตุคือรูปารมณ์(รูป) (๓) จักขุวิญญาณธาตุ ธาตุคือจักขุวิญญาณ (๔) โสตธาตุ ธาตุคือโสตประสาท (๕) สัททธาตุ ธาตุคือสัททารมณ์(เสียง) (๖) โสตวิญญาณธาตุ ธาตุคือโสตวิญญาณ (๗) ฆานธาตุ ธาตุคือฆานประสาท (๘) คันธธาตุ ธาตุคือคันธารมณ์(กลิ่น) (๙) ฆานวิญญาณธาตุ ธาตุคือฆานวิญญาณ (๑๐) ชิวหาธาตุ ธาตุคือชิวหาประสาท (๑๑)รสธาตุ ธาตุคือรสารมณ์(รส) (๑๒)ชิวหาวิญญาณธาตุ ธาตุคือชิวหาวิญญาณ (๑๓) กายธาตุ ธาตุคือกายประสาท (๑๕) โผฏฐัพพธาตุ ธาตุคือโผฏฐัพพารมณ์(สัมผัสทางกาย) (๑๕) กายวิญญาณธาตุ ธาตุคือกายวิญญาณ (๑๖) มโนธาตุ ธาตุคือมโน(จิต) (๑๗) ธัมมธาตุ ธาตุคือธรรมารมณ์ ๑๘) มโนวิญญาณธาตุ ธาตุคือมโนวิญญาณ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๓)
ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๘} [๘] กามธาตุควรรู้ยิ่ง รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพควรรู้ยิ่งทุกอย่าง
- ๑คำว่า อินทรีย์ หมายถึงสิ่งที่เป็นใหญ่ในการทำกิจของตน เช่น ตาเป็นใหญ่หรือเป็นเจ้าการในการเห็น เป็นต้น หรือหมายถึงคุณธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน คือ ทำให้ธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องเป็นไปตามตนในกิจนั้น ๆ ในขณะที่เป็นไปอยู่นั้น เช่น ศรัทธาเป็นใหญ่ในการครอบงำเสียซึ่งความไร้ศรัทธาเป็นต้น ในที่นี้กล่าวหมายรวมอินทรีย์ทั้งหมดจำนวน ๒๒ คือ (๑) จักขุนทรีย์ อินทรีย์คือจักษุประสาท (๒) โสตินทรีย์ อินทรีย์คือโสตประสาท (๓) ฆานินทรีย์ อินทรีย์คือฆานประสาท (๔) ชิวหินทรีย์ อินทรีย์คือชิวหาประสาท (๕) กายินทรีย์ อินทรีย์คือกายประสาท (๖) มนินทรีย์ อินทรีย์คือมโน (จิตที่จำแนกเป็น ๘๙ หรือ ๑๒๑ดวง) (๗) ชีวิตินทรีย์ อินทรีย์คือชีวิต (๘) อิตถินทรีย์ อินทรีย์คืออิตถีภาวะ (ความเป็นหญิง) (๙) ปุริสินทรีย์ อินทรีย์คือปุริสภาวะ (ความเป็นชาย) (๑๐) สุขินทรีย์ อินทรีย์คือสุขเวทนา (๑๑) ทุกขินทรีย์ อินทรีย์คือทุกขเวทนา (๑๒) โสมนัสสินทรีย์ อินทรีย์คือโสมนัสสเวทนา (๑๓) โทมนัสสินทรีย์ อินทรีย์คือโทมนัสสเวทนา (๑๔) อุเปกขินทรีย์ อินทรีย์คืออุเบกขาเวทนา (๑๕) สัทธินทรีย์ อินทรีย์คือศรัทธา (๑๖) วิริยินทรีย์ อินทรีย์คือวิริยะ (๑๗) สตินทรีย์ อินทรีย์คือสติ (๑๘) สมาธินทรีย์ อินทรีย์คือสมาธิ (๑๙) ปัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญา (๒๐) อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่า ‘เราจักรู้ธรรมที่ยังมิได้รู้’ ได้แก่ โสดาปัตติมรรคญาณ (๒๑) อัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญาอันรู้ทั่วถึง ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสดาปัตติผลญาณไปจนถึงอรหัตตมรรคญาณ (๒๒) อัญญาตาวินทรีย์ อินทรีย์ของท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว ได้แก่ อรหัตตผลญาณ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๔-๙๖)
- ๒กามธาตุ ธาตุที่ประกอบด้วยกาม หรือธาตุคือกาม ได้แก่ กามภพ รูปธาตุ ธาตุที่เป็นรูปธรรม หมายถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะที่นับเนื่องในรูปาวจร หรือรูปพรหม ๑๖ ซึ่งกำหนดตั้งแต่พรหมโลกชั้นต่ำไปจนถึงชั้นสูงสุดคืออกนิฏฐภพ อรูปธาตุ สภาวะที่เป็นอรูปธรรม หมายถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะ
ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌานควรรู้ยิ่งทุกอย่าง
{๙}[๙] เมตตาเจโตวิมุตติ กรุณาเจโตวิมุตติ มุทิตาเจโตวิมุตติ อุเบกขาเจโตวิมุตติ อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ
- ที่นับเนื่องในอรูปาวจรหรืออรูปพรหม ๔ ซึ่งกำหนดตั้งแต่ชั้นต่ำสุดคืออากาสานัญจายตนภพไปจนถึงขั้นสูงสุดคือเนวสัญญานาสัญญายตนภพ กามภพ ภพที่เป็นกามาจร คืออบายภูมิ ๔ มนุษยโลก และกามาพจรสวรรค์ทั้ง ๖ รูปภพ ภพที่เป็นรูปาวจร คือรูปพรหม ๑๖ ขั้น อรูปภพ ภพที่เป็นอรูปาวจร คืออรูปพรหม ๔ สัญญาภพ ภพที่มีสัญญา หรือภพของสัตว์ที่มีสัญญา ได้แก่ กามภพรูปภพที่ยกเว้นสัญญาภพ และอรูปภพที่ยกเว้นเนวสัญญานาสัญญายตนภพ อสัญญาภพ ภพที่ปราศจากสัญญาา ภพของสัตว์ที่ไม่มีสัญญา ได้แก่ รูปภพเฉพาะส่วนเหล่าเทพอสัญญีสัตว์ เนวสัญญานาสัญญายตนภพ ภพที่จัดว่ามีสัญญาก็มิใช่เพราะไม่มีสัญญาที่หยาบ ที่จัดว่าไม่มีสัญญาก็มิใช่เพราะยังมีสัญญาที่ละเอียด ได้แก่ อรูปพรหมชั้นที่ ๔ เอกโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยขันธ์เดียวคือรูปขันธ์ ภพที่มีหนึ่งเดียว ได้แก่ อสัญญาภพหรือเหล่าเทพอสัญญีสัตว์ จตุโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยนามขันธ์ ๔ ภพของสัตว์ที่มีนามขันธ์ ๔ เว้นรูปขันธ์ ได้แก่ อรูปภพหรือพวกอรูปพรหม ๔ ปัญจโวการภพ ภพที่ประกอบด้วยขันธ์ครบ ๕ ภพของสัตว์ที่มีขันธ์ครบ ๕ ได้แก่ กามภพและรูปภพที่เหลือ กล่าวคือพวกสัตว์ใน อบายภูมิ มนุษย์ เทพขั้นสวรรค์ และรูปพรหมที่เหลือ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๗, ขุ.อิติ.อ. ๒๐๘, ขุ.ม.อ. ๔๑-๔๒, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๖-๙๗)
- ๑คำว่า ฌาน หมายถึงภาวะจิตที่เพ่งอารมณ์จนแน่วแน่และสามารถข่มกิเลสคือนิวรณ์ ๕ ได้ แยกตามการเพ่งเป็น ๒ ประเภท คือ อารัมมณูปนิชฌาน การเพ่งอารมณ์เช่นกสิณเป็นต้น ได้แก่สมาบัติ ๘ คือ รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ และลักขณูปนิชฌาน การเพ่งลักษณะ ได้แก่ วิปัสสนา มรรค และผล ในที่นี้หมายถึงอารัมมณูปนิชฌาน เฉพาะรูปฌาน ๔ (วิ.อ. ๑/๑๔๑) คือ ปฐมฌาน ฌานขั้นที่ ๑ มีองค์ ๕ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ทุติยฌาน ฌานขั้นที่ ๒ มีองค์ ๓ คือ ปีติ สุข และเอกัคคตา ตติยฌาน ฌานขั้นที่ ๓ มีองค์ ๒ คือ สุข และเอกัคคตา และ จตุตถฌาน ฌานขั้นที่ ๔ มีองค์ ๒ คือ สุข และอุเบกขา (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๗)
- ๒เมตตาเจโตวิมุตติ ภาวะจิตหลุดพ้นด้วยอำนาจเมตตาที่แผ่ไปไม่มีประมาณ หมายถึงภาวะจิตที่เป็นสมาธิขั้นฌานซึ่งประกอบด้วยเมตตาที่แผ่ขยายไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในสรรพสัตว์ เป็นภาวะจิตที่พ้นจากปัจจนีกธรรมทั้งหลายมีนิวรณ์เป็นต้น หรือพ้นจากกิเลสกลุ้มรุมจิตคือความพยาบาททั้งหมดโดยพิเศษ (สํ.ม.อ. ๒๓๕, องฺ.เอกก.อ. ๔๒) กรุณาเจโตวิมุตติ ภาวะจิตหลุดพ้นด้วยอำนาจกรุณาที่แผ่ไปไม่มีประมาณ มุทิตาเจโตวิมุตติ ภาวะจิตหลุดพ้นด้วยอำนาจมุทิตาที่แผ่ไปไม่มีประมาณ และอุเบกขาเจโตวิมุตติ ภาวะจิตหลุดพ้นด้วยอำนาจอุเบกขาที่แผ่ไปไม่มีประมาณ ๓ ข้อแรกประกอบด้วยฌาน ๓ ข้างต้น ส่วนอุเบกขาเจโตวิมุตติประกอบด้วยจตุตถฌาน (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๗)
อากิญจัญญายตนสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อวิชชา (ความไม่รู้สภาพจริง) สังขาร (สภาพปรุงแต่ง) วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) นามรูป สฬายตนะ (อายตนะ ๖) ผัสสะ (ความกระทบอารมณ์) เวทนา (ความเสวยอารมณ์) ตัณหา (ความทะยานอยาก) อุปาทาน (ความถือมั่น) ภพ (ภาวะชีวิต) ชาติ (ความเกิด) ชรา (ความแก่) มรณะ (ความตาย) ควรรู้ยิ่งทุกอย่าง{๑๐} [๑๐] ทุกข์ควรรู้ยิ่ง ทุกขสมุทัย (เหตุเกิดขึ้นแห่งทุกข์) ทุกขนิโรธ
(ความดับแห่งทุกข์) ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์) รูป รูปสมุทัย (เหตุเกิดขึ้นแห่งรูป) รูปนิโรธ (ความดับแห่งรูป) รูปนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป) เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จักขุ ... ชรามรณะ ชรามรณสมุทัย (เหตุเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะ) ชรามรณนิโรธ (ความดับแห่งชราและมรณะ) ชรามรณ
- ๑คำว่า สมาบัติ แปลว่า ภาวะที่พระอริยบุคคลทั้งหลายพึงเข้าถึงได้ (วิ.อ. ๑/๕๓๕) หมายถึงคุณวิเศษเป็นที่อันบุคคลเข้าถึง ธรรมวิเศษที่ควรเข้าถึง การบรรลุขั้นสูง คือ การเข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ ซึ่งรวมเรียกว่า สมาบัติ ๘ ในที่นี้กล่าวเฉพาะอรูปสมาบัติ การเข้าถึงภาวะอรูปฌาน ๔ คือ (๑) อากาสานัญจายนสมาบัติ ฌานสมาบัติที่กำหนดอากาศคือช่องว่างอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ (๒) วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ฌานสมาบัติที่กำหนดวิญญาณคือสภาพจิตอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ (๓) อากิญจัญญายตนสมาบัติ ฌานสมาบัติคือฌานที่กำหนดภาวะที่ไม่มีอะไรหรือมีแต่ความว่างเป็นอารมณ์ (๔) เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ฌานสมาบัติที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๗-๙๘)
- ๒นามรูป แยกเป็น ๒ คำ คือ นามและรูป คำว่า นาม ธรรมชาติที่น้อมไป หมายถึงสภาวะที่มีอยู่จริงซึ่งรู้จักได้ด้วยชื่อเพราะเป็นสภาวะที่น้อมนำสร้างชื่อตนขึ้นเอง หรือสิ่งไม่มีรูปร่าง ไม่ใช่รูป แต่น้อมมาเป็นอารมณ์ของจิตได้ ส่วนของจิต ในที่นี้ทั่วไปได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และนิพพาน ๑ แต่ในที่นี้มุ่งเฉพาะขันธ์ ๓ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ คำว่า รูป ธรรมชาติที่ผันแปร หมายถึงสภาวะที่จะต้องสลายผันแปรไปเพราะปัจจัยต่าง ๆ อันขัดแย้ง หรือสิ่งที่เป็นรูปร่างพร้อมทั้งลักษณะและอาการของมัน ในที่นี้ได้แก่ รูปขันธ์ ๒๘ ซึ่งจำแนกเป็นมหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูปซึ่งเรียกว่าอุปาทายรูป ๒๔ (นัย ที.ปา.อ. ๑๗๐-๑๗๑, ม.มู.อ. ๑/๒๓๖, สํ.นิ.อ. ๑๙, ขุ.อุ.อ. ๔๓, ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๙,๑๑๙)
End of อภิญเญยยนิทเทส