สีลมยญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

๒. สีลมยญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้อันสำเร็จมาแต่ศีล

{๘๖} [๘๖] ปัญญาในการที่ฟังธรรมแล้วสำรวมระวังชื่อว่าสีลมยญาณอย่างไร ศีล ๕ ประเภท คือ(๑) ปริยันตปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์มีส่วนสุด

(๒) อปริยันตปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์ไม่มีส่วนสุด

(๓) ปริปุณณปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์เต็มรอบ

(๔) อปรามัฏฐปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์อันทิฏฐิไม่จับต้อง

(๕) ปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีล ศีลคือความบริสุทธิ์โดยระงับ

ในศีล ๕ ประการนั้น ปริยันตปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ ปริยันตปาริสุทธิศีลนี้เป็นของอนุปสัมบันผู้มีสิกขาบทมีที่สุดอปริยันตปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ อปริยันตปาริสุทธิศีลนี้เป็นของอุปสัมบันผู้มีสิกขาบทไม่มีที่สุดปริปุณณปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ ปริปุณณปาริสุทธิศีลนี้เป็นของกัลยาณปุถุชนผู้ประกอบในกุศลธรรม ผู้ทำให้บริบูรณ์ในธรรมอันเป็นที่สุดของพระอเสขะผู้ไม่อาลัยในร่างกายและชีวิต ผู้สละชีวิตแล้วอปรามัฏฐปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ อปรามัฏฐปาริสุทธิศีลนี้เป็นของพระเสขะ ๗ ประเภท

ปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีลเป็นไฉน คือ ปฏิปัสสัทธิปาริสุทธิศีลนี้เป็นของพระขีณาสพสาวกของพระตถาคต ของพระปัจเจกพุทธเจ้า และของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

{๘๗} [๘๗] ศีลมีที่สุดก็มี ศีลไม่มีที่สุดก็มี ในศีล ๒ อย่างนั้น ศีลมีที่สุดนั้นเป็นไฉน คือ ศีลมีที่สุดเพราะลาภก็มี ศีลมีที่สุดเพราะยศก็มี ศีลมีที่สุดเพราะญาติก็มี ศีลมีที่สุดเพราะอวัยวะก็มี ศีลมีที่สุดเพราะชีวิตก็มี

ศีลมีที่สุดเพราะลาภนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมล่วงสิกขาบทตามที่ตนสมาทานไว้เพราะเหตุแห่งลาภ เพราะปัจจัยแห่งลาภ เพราะการณ์แห่งลาภ นี้ชื่อว่าศีลมีที่สุดเพราะลาภ

ศีลมีที่สุดเพราะยศนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งยศ นี้ชื่อว่าศีลมีที่สุดเพราะยศ

ศีลมีที่สุดเพราะญาตินั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งญาติ นี้ชื่อว่าศีลมีที่สุดเพราะญาติ

ศีลมีที่สุดเพราะอวัยวะนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งอวัยวะ นี้ชื่อว่าศีลมีที่สุดเพราะอวัยวะ

ศีลมีที่สุดเพราะชีวิตนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมล่วงสิกขาบทตามที่ตนสมาทานไว้เพราะเหตุแห่งชีวิต เพราะปัจจัยแห่งชีวิต เพราะการณ์แห่งชีวิต นี้ชื่อว่าศีลมีชีวิตเป็นที่สุด ศีลเห็นปานนี้เป็นศีลขาด ทะลุ ด่าง พร้อย ไม่เป็นไท วิญญูชนไม่สรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิ จับต้องแล้ว ไม่เป็นไปเพี่อสมาธิ เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความปราโมทย์ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งปีติ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความสงบระงับ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความสุข ไม่เป็นที่ตั้งแห่งสมาธิ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งยถาภูตญาณทัสสนะ ไม่เป็นไปเพี่อความเบื่อหน่าย เพี่อความคลายกำหนัด เพี่อความดับ

เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียว นี้ชื่อว่าศีลมีที่สุด

{๘๘} [๘๘] ศีลไม่มีที่สุดนั้นเป็นไฉน คือ ศีลไม่มีที่สุดเพราะลาภก็มี ศีลไม่มีที่สุดเพราะยศก็มี ศีลไม่มีที่สุดเพราะญาติก็มี ศีลไม่มีที่สุดเพราะอวัยวะก็มี ศีลไม่มีที่สุดเพราะชีวิตก็มี

ศีลไม่มีที่สุดเพราะลาภนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ แม้ความคิดก็ไม่ให้เกิดขึ้นเพื่อจะล่วงสิกขาบทตามที่ตนสมาทานไว้ เพราะเหตุแห่งลาภ เพราะปัจจัยแห่งลาภ เพราะการณ์แห่งลาภ อย่างไรเขาจักล่วงสิกขาบทเล่า นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุดเพราะลาภ

ศีลไม่มีที่สุดเพราะยศนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งยศ นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุดเพราะยศ

ศีลไม่มีที่สุดเพราะญาตินั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งญาติ นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุดเพราะญาติ

ศีลไม่มีที่สุดเพราะอวัยวะนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ... เพราะเหตุแห่งอวัยวะ นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุดเพราะอวัยวะ

ศีลไม่มีที่สุดเพราะชีวิตนั้นเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้แม้ความคิดก็ไม่ให้เกิดขึ้นเพื่อจะล่วงสิกขาบทตามที่ตนสมาทานไว้ เพราะเหตุแห่งชีวิต เพราะปัจจัยแห่งชีวิต เพราะการณ์แห่งชีวิต อย่างไรเขาจักล่วงสิกขาบทเล่า นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุดเพราะชีวิต ศีลเห็นปานนี้เป็นศีลไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่จับต้อง เป็นไปเพื่อสมาธิ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อน เป็นที่ตั้งแห่งความปราโมทย์ เป็นที่ตั้งแห่งปีติ เป็นที่ตั้งแห่งความสงบระงับ เป็นที่ตั้งแห่งความสุข เป็นที่ตั้งแห่งสมาธิ เป็นที่ตั้งแห่งยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ

เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียว นี้ชื่อว่าศีลไม่มีที่สุด

{๘๙} [๘๙] อะไรชื่อว่าศีล ศีลมีเท่าไร ศีลมีอะไรเป็นสมุฏฐาน ศีลเป็นที่ประชุมแห่งธรรมอะไร

อะไรชื่อว่าศีล คือ เจตนาชื่อว่าศีล เจตสิกชื่อว่าศีล ความสำรวมชื่อว่าศีล ความไม่ล่วงชื่อว่าศีล

ศีลมีเท่าไร ศีลมี ๓ คือ กุศลศีล ๑ อกุศลศีล ๑ อัพยากตศีล ๑

ศีลมีอะไรเป็นสมุฏฐาน คือ กุศลศีล มีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน อกุศลศีล มีอกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน อัพยากตศีล มีอัพยากตจิตเป็นสมุฏฐาน

ศีลเป็นที่ประชุมแห่งธรรมอะไร คือ ศีลเป็นที่ประชุมแห่งสังวร เป็นที่ประชุมแห่งการไม่ก้าวล่วง เป็นที่ประชุมแห่งเจตนาอันเกิดในความเป็นอย่างนั้น

ชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าสำรวมและไม่ก้าวล่วงปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ

ชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าสำรวมและไม่ก้าวล่วงกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ ... ความพยาบาทด้วยความไม่พยาบาท ... ถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญา ... อุทธัจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ... วิจิกิจฉาด้วยการกำหนดธรรม ... อวิชชาด้วยญาณ ... อรติ (ความไม่ยินดี) ด้วยความปราโมทย์ ... นิวรณ์ด้วยปฐมฌาน ... วิตกวิจารด้วยทุติยฌาน ... ปีติด้วยตติยฌาน ... สุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน ... รูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญาด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ ... อากาสานัญจายตนสัญญาด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... วิญญาณัญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ ... อากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ

ชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าสำรวมและไม่ก้าวล่วงนิจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา ... สุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา ... อัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา ... นันทิด้วยนิพพิทานุปัสสนา ... ราคะด้วยวิราคานุปัสสนา ... สมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา ... อาทานะด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา ... ฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา ... อายูหนะด้วยวยานุปัสสนา ... ธุวสัญญาด้วยวิปริณามานุปัสสนา ...นิมิตด้วยอนิมิตตานุปัสสนา ... ปณิธิด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา ... อภินิเวสด้วยสุญญตานุปัสสนา ... สาราทานาภินิเวสด้วยอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา ... สัมโมหาภินิเวสด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ ... อาลยาภินิเวสด้วยอาทีนวานุปัสสนา ... อัปปฏิสังขาด้วยปฏิสังขานุปัสสนา ... สังโยคาภินิเวสด้วยวิวัฏฏนานุปัสสนาชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าสำรวมและไม่ก้าวล่วงกิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค กิเลสหยาบ ๆ ด้วยสกทาคามิมรรค กิเลสละเอียดด้วยอนาคามิมรรค ชื่อว่าศีลเพราะอรรถว่าสำรวมและไม่ก้าวล่วงกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค

{๙๐} [๙๐] ศีล ๕ คือ การละปาณาติบาตชื่อว่าศีล เวรมณี (การงดเว้น) ชื่อว่าศีล เจตนาชื่อว่าศีล สังวรชื่อว่าศีล การไม่ล่วงละเมิดชื่อว่าศีล ศีลเห็นปานนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนแห่งจิต เพื่อความปราโมทย์ เพื่อปีติ เพื่อปัสสัทธิ เพื่อโสมนัส เพื่อการเสพโดยเอื้อเฟื้อ เพื่อความเจริญ เพื่อทำให้มาก เพื่อเป็นเครื่องประดับ เพื่อเป็นบริขาร เพื่อเป็นบริวาร เพื่อความบริบูรณ์ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียวบรรดาศีลเห็นปานนี้ สังวรปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์ด้วยความสำรวม) ชื่อว่า อธิศีล จิตที่ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ด้วยความสำรวมย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน อวิกเขปปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์คือความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน) ชื่อว่า

อธิจิต พระโยคาวจรย่อมเห็นสังวรปาริสุทธิโดยชอบ ย่อมเห็นอวิกเขปปาริสุทธิโดยชอบ ทัสสนาปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ) ชื่อว่า อธิปัญญา

บรรดาความสำรวม ความไม่ฟุ้งซ่าน และทัสสนะนั้น ความสำรวมชื่อว่า อธิสีลสิกขา ความไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่า อธิจิตตสิกขา ความเห็นแจ้งชื่อว่า อธิปัญญาสิกขา

พระโยคาวจรเมื่อนึกถึงสิกขา ๓ นี้ ชื่อว่าย่อมศึกษา เมื่อรู้ เมื่อเห็น เมื่อพิจารณา เมื่ออธิษฐานจิต เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา เมื่อประคองความเพียรไว้ เมื่อตั้งสติมั่น เมื่อตั้งจิตไว้ เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อละธรรมที่ควรละ เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ชื่อว่าย่อมศึกษาทุกอย่าง{๙๑} [๙๑] ศีล ๕ คือ การละปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ

การละกามฉันทะด้วยเนกขัมมะ การละความพยาบาทด้วยความไม่พยาบาท การละถีนมิทธะด้วยอาโลกสัญญา การละอุทธัจจะด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน การละวิจิกิจฉาด้วยการกำหนดธรรม การละอวิชชาด้วยญาณ การละอรติด้วยความปราโมทย์

การละนิวรณ์ด้วยปฐมฌาน การละวิตกวิจารด้วยทุติยฌาน การละปีติด้วยตติยฌาน การละสุขและทุกข์ด้วยจตุตถฌาน การละรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา ด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัติ การละอากาสานัญจายตนสัญญาด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัติ การละวิญญาณญจายตนสัญญาด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัติ การละอากิญจัญญายตนสัญญาด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ

การละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนา การละสุขสัญญาด้วยทุกขานุปัสสนา การละอัตตสัญญาด้วยอนัตตานุปัสสนา การละนันทิด้วยนิพพิทานุปัสสนา การละราคะด้วยวิราคานุปัสสนา การละสมุทัยด้วยนิโรธานุปัสสนา การละอาทานะด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา การละฆนสัญญาด้วยขยานุปัสสนา การละอายูหนะด้วยวยานุปัสสนา การละธุวสัญญาด้วยวิปริณามานุปัสสนา การละนิมิตด้วยอนิมิตตานุปัสสนา การละปณิธิด้วยอัปปณิหิตานุปัสสนา การละอภินิเวสด้วยสุญญตานุปัสสนา การละสาราทานาภินิเวสด้วยอธิปัญญาธัมมวิปัสสนา การละสัมโมหาภินิเวสด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ การละอาลยาภินิเวสด้วยอาทีนวานุปัสสนา การละอัปปฏิสังขาด้วยปฏิสังขานุปัสสนาการละสังโยคาภินิเวสด้วยวิวัฏฏนานุปัสสนาการละกิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับทิฏฐิด้วยโสดาปัตติมรรค

การละกิเลสที่หยาบ ๆ ด้วยสกทาคามิมรรค การละกิเลสที่ละเอียดด้วยอนาคามิมรรค การละกิเลสทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค การละนั้น ๆ ชื่อว่าศีล เวรมณีชื่อว่าศีล เจตนาชื่อว่าศีล สังวรชื่อว่าศีล การไม่ล่วงละเมิดชื่อว่าศีล ศีลเห็นปานนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อนแห่งจิต เพื่อความปราโมทย์ เพื่อปีติ เพื่อปัสสัทธิ เพื่อโสมนัส เพื่อการเสพโดยเอื้อเพื่อ เพื่อความเจริญ เพื่อทำให้มาก เพื่อเป็นเครื่องประดับ เพื่อเป็นบริขาร เพื่อเป็นบริวาร เพื่อความบริบูรณ์ ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานโดยส่วนเดียวบรรดาศีลเห็นปานนี้ สังวรปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์ด้วยความสำรวม) ชื่อว่าอธิศีล จิตที่ตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์ด้วยความสำรวมย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน อวิกเขปปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์คือความที่จิตไม่ฟุ้งซ่าน) ชื่อว่า อธิจิต พระโยคาวจรย่อมเห็นสังวรปาริสุทธิโดยชอบ ย่อมเห็นอวิกเขปปาริสุทธิโดยชอบ ทัสสนปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์เเห่งทัสสนะ) ชื่อว่าอธิปัญญา

บรรดาความสำรวม ความไม่ฟุ้งซ่าน และทัสสนะนั้น ความสำรวมชื่อว่าอธิสีลสิกขา ความไม่ฟุ้งซ่านชื่อว่าอธิจิตตสิกขา ความเห็นแจ้งชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา

พระโยคาวจรเมื่อนึกถึงสิกขา ๓ นี้ ชื่อว่าย่อมศึกษา เมื่อรู้ เมื่อเห็น เมื่อพิจารณา เมื่ออธิษฐานจิต เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา เมื่อประคองความเพียรไว้ เมื่อตั้งสติมั่น เมื่อตั้งจิตไว้ เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อละธรรมที่ควรละ เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ชื่อว่าย่อมศึกษาทุกอย่างชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการที่ฟังธรรมแล้วสำรวมระวัง ชื่อว่าสีลมยญาณ”

จบ สีลมยญาณนิทเทสที่ ๒

๓. สมาธิภาวนามยญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้อันสำเร็จมาแต่การเจริญสมาธิ

{๙๒} [๙๒] ปัญญาในการที่สำรวมระวังแล้วตั้งใจไว้ดี ชื่อว่าสมาธิภาวนามยญาณอย่างไร

สมาธิ ๑ คือ เอกัคคตาจิต

สมาธิ ๒ คือ โลกิยสมาธิ ๑ โลกุตตรสมาธิ ๑

สมาธิ ๓ คือ สมาธิมีวิตกและวิจาร ๑ สมาธิไม่มีวิตกมีแต่วิจาร ๑ สมาธิไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ๑