สัพพัญญุตญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

ช่วยให้สัตว์โลกสงบได้ด้วย เราเป็นผู้เบาใจแล้วจะช่วยให้สัตว์โลกเบาใจได้ด้วย เราเป็นผู้ดับรอบแล้วจะช่วยให้สัตว์โลกดับรอบได้ด้วย” พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงพิจารณาเห็นดังนี้ จึงทรงแผ่พระมหากรุณาไปในหมู่สัตว์ นี้ชื่อว่ามหากรุณาสมาปัตติญาณของพระตถาคต

จบ มหากรุณาญาณนิทเทสที่ ๗๑

๗๒-๗๓. สัพพัญญุตญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในธรรมทั้งปวง

{๒๘๖} [๒๘๖] สัพพัญญุตญาณของพระตถาคตเป็นไฉน

ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง มิได้มีส่วนเหลือ ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนอดีตทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนอนาคตทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมส่วนปัจจุบันทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้นชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้จักขุและรูปทั้งหมดว่าอย่างนี้ ... รู้โสตะและเสียง ... รู้ฆานะและกลิ่น ... รู้ชิวหาและรส ... รู้กายและโผฏฐัพพะ ... รู้มโนและธรรมารมณ์ทั้งหมดว่าอย่างนี้ ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

{๒๘๗} [๒๘๗] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณเพราะอรรถว่ารู้สภาพไม่เที่ยง สภาพเป็นทุกข์ สภาพเป็นอนัตตา ตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณเพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ... รู้สภาพไม่เที่ยง สภาพเป็นทุกข์ สภาพเป็นอนัตตาแห่งรูปตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพไม่เที่ยง สภาพเป็นทุกข์ สภาพเป็นอนัตตาแห่งเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพไม่เที่ยง สภาพเป็นทุกข์ สภาพเป็นอนัตตาแห่งจักขุ ... แห่งชราและมรณะตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น{๒๘๘} [๒๘๘] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้สภาพธรรมที่ควรรู้ยิ่งด้วยอภิญญาทั้งหมด

ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ... รู้สภาพที่ควรกำหนดรู้ด้วยปริญญา ... รู้สภาพที่ควรละด้วยปหานะ ... รู้สภาพที่ควรเจริญด้วยภาวนา ... รู้สภาพที่ควรทำให้แจ้งด้วยสัจฉิกิริยาตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพที่เป็นกองแห่งขันธ์ตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพที่ทรงไว้แห่งธาตุตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพเป็นที่ต่อแห่งอายตนะตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพที่ปัจจัยปรุงแต่งแห่งสังขตธรรมตลอดทั้งหมด .... รู้สภาพที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่งแห่งอสังขตธรรมตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น{๒๘๙} [๒๘๙] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้กุศลธรรมตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ... รู้อกุศลธรรม ... อัพยากตธรรม ... กามาวจรธรรม ... รูปาวจรธรรม ... อรูปาวจรธรรม ... โลกุตตรธรรมตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพที่ทนได้ยากแห่งทุกข์ สภาพเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัย สภาพเป็นที่ดับแห่งนิโรธ สภาพเป็นทางแห่งมรรคตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

{๒๙๐} [๒๙๐] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่ารู้สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในอรรถแห่งอัตถปฏิสัมภิทาตลอดทั้งหมด ... รู้สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในธรรมแห่งธัมมปฏิสัมภิทา ... สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในนิรุตติแห่งนิรุตติปฏิสัมภิทา ... สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในปฏิภาณแห่งปฏิภาณปฏิสัมภิทาตลอดทั้งหมด ... รู้อินทริยปโรปริยัตตญาณ ... รู้อาสยานุสยญาณ ... รู้ยมกปาฏิหาริยญาณ ... รู้มหากรุณาสมาปัตติญาณตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น{๒๙๑} [๒๙๑] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณเพราะอรรถว่ารู้อารมณ์ที่ได้เห็น ที่ได้ฟัง ที่ได้ทราบ ที่ได้รู้แจ้ง ที่ได้ถึง ที่แสวงหา ที่เที่ยวตามหาด้วยใจแห่งโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก แห่งหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ตลอดทั้งหมด ชื่อว่าอนาวรณญาณเพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

บทธรรมที่พระตถาคตไม่ทรงเห็นแล้วไม่มีในโลกนี้

อนึ่ง บทธรรมน้อยหนึ่งที่ควรรู้ที่พระตถาคตไม่ทรงรู้แล้ว

ไม่มี พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เพราะ

เหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่าพระสมันตจักษุ

{๒๙๒} [๒๙๒] คำว่า เป็นพระสมันตจักษุ ความว่า ชื่อว่าสมันตจักษุ เพราะอรรถว่าอะไร

พระพุทธญาณ ๑๔ คือ ญาณในทุกข์ ๑ ญาณในทุกขสมุทัย ๑ ญาณในทุกขนิโรธ ๑ ญาณในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ๑ ญาณในอัตถปฏิสัมภิทา ๑ ญาณในธัมมปฏิสัมภิทา ๑ ญาณในนิรุตติปฏิสัมภิทา ๑ ญาณในปฏิภาณปฏิสัมภิทา ๑ ญาณในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ ๑ ญาณในอาสัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย ๑ ญาณในยมกปาฏิหาริย์ ๑ ญาณใน

มหากรุณาสมบัติ ๑ สัพพัญญุตญาณ ๑ อนาวรณญาณ ๑ บรรดาพระพุทธญาณ ๑๔ ประการนี้ พระญาณ ๘ ข้างต้นเป็นญาณทั่วไปแก่พระสาวก พระญาณ ๖ ไม่ทั่วไปแก่พระสาวก

{๒๙๓} [๒๙๓] ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่าสภาพที่ทนได้ยากแห่งทุกข์ พระตถาคตทรงทราบแล้วตลอดทั้งหมด ที่มิได้ทรงทราบไม่มี ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น ... สภาพที่ทนได้ยากแห่งทุกข์ พระตถาคตทรงเห็นแล้ว ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงทำให้แจ้งแล้ว ทรงถูกต้องแล้วตลอดทั้งหมดด้วยพระปัญญาที่มิได้ ทรงถูกต้องแล้วด้วยพระปัญญาไม่มี ... สภาพเป็นเหตุเกิดแห่งสมุทัย สภาพเป็นที่ดับแห่งนิโรธ สภาพเป็นทางแห่งมรรค สภาพปัญญาอันแตกฉานดี ในอรรถแห่งอัตถปฏิสัมภิทา ... สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในธรรมแห่งธัมมปฏิสัมภิทา ... สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในนิรุตติแห่งนิรุตติปฏิสัมภิทา

... สภาพปัญญาอันแตกฉานดีในปฏิภาณแห่งปฏิภาณปฏิสัมภิทา พระตถาคตทรงทราบแล้ว ทรงเห็นแล้ว ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงทำให้แจ้งแล้ว ทรงถูกต้องแล้วตลอดทั้งหมดด้วยพระปัญญา ที่มิได้ทรงถูกต้องแล้วด้วยพระปัญญาไม่มี ... ญาณในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ ... ญาณในอาสัยและอนุสัยของสัตว์ทั้งหลาย ... ญาณในยมกปาฏิหาริย์ ... ญาณในมหากรุณาสมาบัติ พระตถาคตทรงทราบแล้ว ทรงเห็นแล้ว ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงทำให้แจ้งแล้ว ทรงถูกต้องแล้ว ตลอดทั้งหมดด้วยพระปัญญา ที่มิได้ทรงถูกต้องด้วยพระปัญญาไม่มี ... ชื่อว่าสัพพัญญุตญาณ เพราะอรรถว่าอารมณ์ที่ได้เห็น ที่ได้ฟัง ที่ได้ทราบ ที่ได้รู้แจ้ง ที่ได้ถึง ที่แสวงหา ที่เที่ยวตามหาด้วยใจแห่งโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก แห่งหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ พระตถาคตทรงทราบแล้ว ทรงเห็นแล้ว ทรงรู้แจ้งแล้ว ทรงทำให้แจ้งแล้ว ทรง

ถูกต้องแล้ว ตลอดทั้งหมดด้วยพระปัญญา ที่มิได้ทรงถูกต้องแล้วด้วยพระปัญญาไม่มี ชื่อว่าอนาวรณญาณ เพราะอรรถว่าในสัพพัญญุตญาณนั้นไม่มีเครื่องกั้น

บทธรรมที่พระตถาคตไม่ทรงเห็นแล้วไม่มีในโลกนี้ อนึ่ง

บทธรรมน้อยหนึ่งที่ควรรู้ ที่พระตถาคตไม่ทรง

รู้แล้ว ไม่มี พระตถาคตทรงรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง

เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่าพระสมันตจักษุ

ฉะนี้แล

จบ สัพพัญญุตญาณนิทเทสที่ ๗๒ - ๗๓

จบ ญาณกถา

๒. ทิฏฐิกถา

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๒๙๔} [๒๙๔] ทิฏฐิคืออะไร ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ทิฏฐิมีเท่าไร ความถือผิดแห่งทิฏฐิมีเท่าไร เครื่องถอนที่ตั้งแห่ง ิฏฐิเป็นไฉน

ถามว่า ทิฏฐิคืออะไร ตอบว่า ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด

ถามว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิมี ๘

ถามว่า ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ความกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิมี ๑๘

ถามว่า ทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ทิฏฐิมี ๑๖

ถามว่า ความถือผิดแห่งทิฏฐิมีเท่าไร ตอบว่า ความถือผิดแห่งทิฏฐิมี ๑๓๐

ถามว่า เครื่องถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิเป็นไฉน ตอบว่า โสดาปัตติมรรคเป็นเครื่องถอนที่ตั้งแห่งทิฏฐิ

{๒๙๕} [๒๙๕] ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิด คืออย่างไร คือ ทิฏฐิ คือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูปว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งจักขุ ... โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... มโนว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ทิฏฐิคือความลูบคลำด้วยความถือผิดซึ่งรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ว่า “นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”