ปรินิพพานญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

อาวัชชนาวสี สมาปัตติลาภีบุคคลย่อมเข้า ... ย่อมอธิษฐาน ย่อมออก ... ย่อมพิจารณาเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติได้ตามสถานที่ต้องการ ตามเวลาที่ต้องการ และตามกำหนดที่ต้องการ ไม่มีความเนิ่นช้าในการพิจารณาเพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปัจจเวกขณวสี วลี ๕ ประการนี้

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญด้วยการระงับสังขาร ๓ ด้วยญาณจริยา ๑๖ และด้วยสมาธิจริยา ๙ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง ชื่อว่านิโรธสมาปัตติญาณ”

จบ นิโรธสมาปัตติญาณนิทเทสที่ ๓๔

๓๕. ปรินิพพานญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในปรินิพพาน

{๒๒๖} [๒๒๖] ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว ชื่อว่าปรินิพพานญาณอย่างไร

บุคคลผู้รู้สึกดังอยู่ในศาสนานี้ย่อมยังความเป็นไปแห่งกามฉันทะให้สิ้นไปด้วยเนกขัมมะ แห่งพยาบาทให้สิ้นไปด้วยความไม่พยาบาท ... แห่งถีนมิทธะให้สิ้นไปด้วยอาโลกสัญญา ... แห่งอุทธัจจะให้สิ้นไปด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ... แห่งวิจิกิจฉาให้สิ้นไปด้วยการกำหนดธรรม... แห่งอวิชชาให้สิ้นไป ด้วยญาณ ... แห่งความไม่ยินดีด้วยความปราโมทย์ ยังความเป็นไปแห่งนิวรณ์ให้สิ้นไปด้วยปฐมฌาน ... ยังความเป็นไปแห่งกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค

อีกประการหนึ่ง ความเป็นไปแห่งจักขุนี้แลของบุคคลผู้รู้สึกตัวอยู่ ผู้นิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมสิ้นไป และความเป็นไปแห่งจักขุอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งโสตะ ... ความเป็นไปแห่งฆานะ ... ความเป็นไปแห่งชิวหา ... ความเป็นไปแห่งกาย ... ความเป็นไปแห่งมโนนี้แลของบุคคลผู้รู้สึกตัวอยู่ ผู้นิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุย่อมสิ้นไป และความเป็นไปแห่งมโนอื่นย่อมไม่เกิดขึ้น ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว นี้ชื่อว่าปรินิพพานญาณชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว ชื่อว่าปรินิพพานญาณ”

จบ ปรินิพพานญาณนิทเทสที่ ๓๕

๓๖. สมสีสัฏฐญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในความไม่ปรากฏแห่งธรรม

เพราะตัดขาดโดยชอบและดับไป

{๒๒๗} [๒๒๗] ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง ในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ ชื่อว่าสมสีสัฏฐญาณอย่างไร

คำว่า ธรรมทั้งปวง คือ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม กามาวจรธรรม รูปาวจรธรรม อรูปาวจรธรรม โลกุตตรธรรม

{๒๒๘} [๒๒๘] คำว่า ในการตัดขาดโดยชอบ ความว่า พระโยคาวจร ย่อมตัดกามฉันทะขาดโดยชอบด้วยเนกขัมมะ ย่อมตัดพยาบาทขาดโดยชอบ