ญาณัตตยานิทเทส เล่ม ๓๑

ญาณในนิรุตติเป็นอย่างหนึ่ง พระโยคาวจรรู้ญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณใดเป็นอันรู้เฉพาะญาณต่าง ๆ เหล่านี้ด้วยญาณนั้นนั่นแล เพราะเหตุนั้น ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณจึงเรียกว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความต่างแห่งอรรถชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ

จบ ปฏิสัมภิทาญาณนิทเทสที่ ๒๘

๒๙-๓๑. ญาณัตตยนิทเทส

แสดงญาณความรู้ ๓ อย่าง

{๒๐๒} [๒๐๒] ปัญญาในความต่างแห่งวิหารธรรม ชื่อว่าวิหารัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งสมาบัติ ชื่อว่าสมาปัตติฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติ ชื่อว่าวิหารสมาปัตติฏฐญาณอย่างไร

พระโยคาวจรพิจารณาเห็นสังขารนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วซึ่งสังขารนิมิตด้วยญาณย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนั้นชื่อว่าอนิมิตตวิหาร พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วซึ่งตัณหาด้วยญาณย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนั้นชื่อว่าอัปปณิหิตวิหาร พิจารณาเห็นความถือมั่นตัวตนโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัส

ถูกต้องแล้วซึ่งความถือมั่นตัวตนด้วยญาณ ย่อมพิจารณาเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนั้นชื่อว่าสุญญตวิหาร

{๒๐๓} [๒๐๓] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นสังขารนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต เพิกเฉยความเป็นไปแล้วคำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีสังขารนิมิตแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีตัณหาเป็นที่ตั้ง เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีตัณหาอันเป็นที่ตั้งแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตสมาบัติ พิจารณาเห็นความถือมั่นตัวตนโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างจากตัวตน เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ

นี้ชื่อว่าสุญญตสมาบัติ{๒๐๔} [๒๐๔] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นสังขารนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีสังขารนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีสังขารนิมิตแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีตัณหาอันเป็นที่ตั้ง สัมผัสถูกต้องแล้วย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีตัณหาอันเป็นที่ตั้งแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นความถือมั่นตัวตนโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างจากตัวตน สัมผัสถูกต้องแล้วย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตวิหารสมาบัติ{๒๐๕} [๒๐๕] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นรูปนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีรูปนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้วย่อมเห็นความเสื่อมไป

วิหารธรรมนี้ชื่อว่าอนิมิตตวิหาร พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งรูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง สัมผัสถูกต้องแล้วย่อมเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหาร พิจารณาเห็นความถือมั่นว่ารูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่าสัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนี้ชื่อว่าสุญญตวิหาร

{๒๐๖} [๒๐๖] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นรูปนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีนิมิต แล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งรูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีที่ตั้งแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตสมาบัติ พิจารณาเห็นความถือมั่นว่ารูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตสมาบัติ{๒๐๗}

[๒๐๗] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นรูปนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไปเพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีนิมิต แล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งรูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีที่ตั้ง แล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นความถือมั่นว่ารูปโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตวิหารสมาบัติ

{๒๐๘} [๒๐๘] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นเวทนานิมิต ... สัญญานิมิต ... สังขารนิมิต ... วิญญาณนิมิต ... จักขุนิมิต ...

พระโยคาวจรพิจารณาเห็นชราและมรณนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไปวิหารธรรมนี้ชื่อว่าอนิมิตตวิหาร พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหาร พิจารณาเห็นความถือมั่นชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป วิหารธรรมนี้ชื่อว่าสุญญตวิหาร{๒๐๙} [๒๐๙] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นชราและมรณนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต

เพิกเฉยความเป็นไปแล้วคำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีนิมิตแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไป ในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีที่ตั้งแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตสมาบัติ พิจารณาเห็นความถือมั่นชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตสมาบัติ{๒๑๐} [๒๑๐] พระโยคาวจรพิจารณาเห็นชราและมรณนิมิตโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีนิมิต สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับไม่มีนิมิตแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอนิมิตตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นตัณหาอันเป็นที่ตั้งแห่งชราและมรณะโดยความเป็นภัย เพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันไม่มีที่ตั้ง สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไป

แล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับ ไม่มีที่ตั้ง แล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าอัปปณิหิตวิหารสมาบัติ พิจารณาเห็นความยึดมั่นชราและมรณะโดยความเป็นภัยเพราะน้อมจิตไปในนิพพานอันว่างเปล่า สัมผัสถูกต้องแล้ว ย่อมเห็นความเสื่อมไป เพิกเฉยความเป็นไปแล้ว คำนึงถึงนิพพานอันเป็นที่ดับว่างจากตัวตนแล้วเข้าสมาบัติ นี้ชื่อว่าสุญญตวิหารสมาบัติอนิมิตตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตวิหารเป็นอย่างหนึ่ง อนิมิตตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อนิมิตตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง อัปปณิหิตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่ง สุญญตวิหารสมาบัติเป็นอย่างหนึ่งชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัดเพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความต่างแห่งวิหารธรรม ชื่อว่าวิหารัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งสมาบัติ ชื่อว่าสมาปัตตัฏฐญาณ ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติ ชื่อว่าวิหารสมาปัตตัฏฐญาณ

จบ ญาณัตตยนิทเทส

๓๒. อานันตริกสมาธิญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในสมาธิอันมีในลำดับ

{๒๑๑} [๒๑๑] ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่าอานันตริกสมาธิญาณอย่างไร

ความไม่ฟุ้งซ่านคือเอกัคคตาจิตด้วยสามารถแห่งเนกขัมมะชื่อว่าสมาธิญาณย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยสามารถแห่งสมาธินั้น อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยญาณนั้น เป็นอันว่าสมถะมีก่อน ญาณมีภายหลัง ความสิ้นไปแห่ง