วัตถุคาถา เล่ม ๓๐

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย

จูฬนิทเทส

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๓๐

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ปารายนวรรค

วัตถุคาถา

ว่าด้วยเรื่องเบื้องต้นของพราหมณ์พาวรี

{๑} [๑]พราหมณ์พาวรีเป็นผู้เรียนจบมนต์ ปรารถนาความไม่มี กังวล จึงได้ออกจากพระนครของชาวโกศลอันน่ารื่นรมย์ ไปยังทักขิณาปถะ (ถิ่นทางใต้){๒} [๒]พราหมณ์นั้นอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวารี อันเป็นพรมแดนแห่ง แคว้นอัสสกะและแคว้นมุฬกะต่อกัน เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วย การเที่ยวภิกขาจารและผลไม้

{๓} [๓] หมู่บ้านได้อาศัยพราหมณ์นั้นก็ได้กลายเป็นหมู่บ้านใหญ่ พราหมณ์นั้นได้บูชามหายัญด้วยรายได้ที่เกิดจากหมู่บ้านนั้น

{๔} [๔] พราหมณ์พาวรีนั้นบูชามหายัญแล้วก็กลับเข้าไปสู่อาศรม เมื่อพราหมณ์พาวรีกลับเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา

{๕} [๕] พราหมณ์ผู้มาใหม่นั้นมีเท้าพิการ เดินงกเงิ่น ฟันเขรอะ มีฝุ่นอยู่บนศีรษะ เข้าไปหาพาวรีพราหมณ์แล้วขอทรัพย์ ๕๐๐ผู้กลัวทุกข์ในสังสารวัฏให้หลุดพ้นจากทุกข์นั้นได้ ช่วยผู้ต้องการรู้อรรถแห่งคัมภีร์ให้เข้าใจความ หมายนัยต่าง ๆ แห่งสุตตบททั้งหลายอย่างถูกต้องตามพระพุทธประสงค์ เป็นบ่อเกิดความรู้อัน ประเสริฐแก่พระผู้บำเพ็ญเพียร และเป็นเหตุให้พระธรรมกถึกแสดงธรรมได้ไพเราะลึกซึ้ง ผู้อธิบาย คือท่านพระสารีบุตรเถระ ผู้เป็นพระอัครสาวกเบื้องขวาซึ่งได้รับเอตทัคคะจากพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่าเป็นเลิศทางปัญญา ทั้งได้รับสมญานามว่าเป็นพระธรรมเสนาบดีคือเสนาบดีผู้บัญชาการ กองทัพธรรมของพระผู้มีพระภาเจ้าผู้เป็นพระธรรมราชา เหตุที่อธิบาย เพราะเห็นการณ์ไกลว่า ในอนาคต แม้จะมีการสังคายนาพระธรรมวินัยเป็นหมวดหมู่สะดวกแก่การศึกษาแล้วก็ตาม แต่เมื่อ เวลาผ่านไป อนุชนผู้ไม่เข้าใจแตกฉานสำนวนภาษาในพระไตรปีฎกดีพอ ก็จะตีความไปต่าง ๆ กันตามความประสงค์ของตน อันก่อให้เกิดการแตกสังฆสามัคคีขึ้นได้ ดังนั้น ท่านจึงเสนอวิธีอธิบาย ความหมายของพระพุทธวจนะตามคัมภีร์นิทเทสนี้ไวัเป็นแบบอย่างแห่งการแต่งคัมภีร์อรรถกถา ของพระเถระรุ่นหลัง โดยได้ปรารภแสดงแนวความคิดนี้แก่พระเถระหลารูปในสมัยพุทธกาล มี ท่านพระอานนทเถระผู้เป็นพระธัมมภัณฑาคาริก (ผู้เป็นดุจขุนคลังพระธรรม) เป็นต้น กาลต่อมา หลังพุทธปรินิพพาน ๓ เดือน ท่านพระอานนทเถระได้ยกนิทเทสที่ได้รับฟังมาจากท่านพระสารี บุตรเถระโดยตรงขึ้นสาธยายในที่ประชุมทำปฐมสังคายนา และที่ประชุมมีมติให้จัดเข้าไว้ใน ขุททกนิกาย เป็นคัมภีร์ที่ ๑๑ ของบรรดาคัมภีร์ขุททกนิกาย ๑๕ คัมภีร์ ดังที่ปรากฏในปัจจุบัน และ ถือเป็นแม่แบบของการรจนาคัมภีร์อรรถกถาของพระเถระรุ่นหลัง ๆ สืบมา (นัย ขุ.ม.อ. ๑-๑๐)

จูฬนิทเทส แปลว่า นิทเทสเล็ก เป็นส่วนที่แยกมาจากมหานิทเทส มีเนื้อหาว่าด้วย การอธิบายขยายความพระพุทธวจนะในพระสูตร ๑๖ สูตรที่เป็นโสฬสปัญหา (ปัญหาของมาณพ ๑๖ คน) แห่งปารายนวรรค และขัคควิสาณสูตร สูตรที่ ๓ แห่งอุรควรรคโนสุตตนิบาตขุททกนิกาย สุดตันตปีฎก พระบาลีไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕ [ปารายนวรรค ดู ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/๙๘๓-๑๑๕๖/๗๓๐- ๗๖๘, อุรควรรค ดู ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/๓๕-๗๕/๕๐๕-๕๑๒] และจัดเป็นเล่มที่ ๓๐ ในบรรดา พระบาลีไตรปิฎก ๔๕ เล่ม

{๖} [๖] พราหมณ์พาวรีเห็นพราหมณ์นั้นเข้าแล้ว ก็เชิญให้นั่ง แล้ว ถามถึงความสุขสำราญและการทำกุศล และได้ กล่าวดังนี้ว่า

{๗} [๗] “ทรัพย์ที่ควรจะให้ของเรา เราก็เสียสละไปหมดแล้ว ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเชื่อเราเถิด ทรัพย์ ๕๐๐ ของเรา ไม่มี”

{๘} [๘] พราหมณ์นั้นกล่าวว่า “ถ้าเมื่อเราขอ ท่านผู้เจริญจักไม่ ให้ไซร้ ในวันที่ ๗ ศีรษะของท่านจะแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง”

{๙} [๙] พราหมณ์นั้นเป็นคนโกหกปรุงแต่งแสดงเหตุให้น่ากลัว พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำของพราหมณ์นั้นแล้วก็เป็นทุกข์

{๑๐} [๑๐] พราหมณ์พาวรีผู้ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว ไม่ ยอมบริโภคอาหาร จึงซูบผอมลง ใช่แต่เท่านั้น เมื่อ พราหมณ์พาวรีคิดอย่างนั้น ใจก็ไม่ยินดีในฌาน{๑๑} [๑๑] เทวดา (ที่สถิตอยู่ใกล้อาศรมของพราหมณ์พาวรี) ผู้ ปรารถนาประโยชน์เห็นพราหมณ์พาวรีสะดุ้งกลัวเป็น ทุกข์อยู่ จึงเข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้วได้กล่าวว่า{๑๒} [๑๒] “พราหมณ์ผู้มีความต้องการทรัพย์นั้นเป็นคนโกหก ไม่รู้ จักศีรษะ ความรู้ในเรี่องศีรษะและในธรรมอันเป็นเหตุ ให้ศีรษะตกไปของพราหมณ์นั้นก็ไม่มี”

{๑๓} [๑๓] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า) “ถ้าท่านผู้เจริญรู้จัก ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจง บอกศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปแก่ข้าพเจ้า เถิด ข้าพเจ้าจะขอฟังคำของท่าน”

{๑๔} [๑๔] (เทวดากล่าวว่า)

‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ไม่รู้จักศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุ ให้ศีรษะตกไป ข้าพเจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนี้ พระชินเจ้า ทั้งหลายเท่านั้น จึงจะมีความรู้เห็นเรื่องศีรษะและธรรม อันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป,

{๑๕} [๑๕] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

‘ก็ในบัดนี้ ใครเล่าในปฐพีมณฑลนี้ย่อมรู้จักศีรษะ และธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ดูก่อนเทวดา ขอ ท่านจงบอกท่านผู้นั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด,

{๑๖} [๑๖] (เทวดากล่าวว่า)

‘พระศากยบุตรผู้เป็นเชื้อสายของพระเจ้าโอกกากราช เสด็จออกจากเมืองกบิลพัสดุ์ ได้เป็นผู้นำสัตว์โลก สร้าง แสงสว่าง (แก่โลก)

{๑๗} [๑๗] ดูก่อนพราหมณ์ พระศากยบุตรนั้นแหละทรงเป็นพระ สัมพุทธเจ้า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงบรรลุ กำลังแห่งอภิญญาทั้งปวง ทรงมีพระจักษุในธรรมทั้งปวง ทรงบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งธรรมทั้งปวง ทรงน้อม พระทัยไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ (คือพระนิพพาน){๑๘} [๑๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระพุทธเจ้าในโลก ทรงมีพระปัญญาจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ ท่านจงไป ทูลถามพระองค์เถิด พระองค์จักทรงพยากรณ์ปัญหานั้น แก่ท่านได้’

{๑๙} [๑๙] พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า ‘พระสัมพุทธเจ้า’ เข้า ก็มี ความเบิกบานใจ มีความเศร้าโศกเบาบางลง และได้ ปีติอันไพบูลย์

{๒๐} [๒๐] พราหมณ์พาวรีนั้นมีใจยินดีเบิกบานใจ เกิดความโสมนัส ถามเทวดานั้นต่อไปว่า “พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของ สัตว์โลกประทับอยู่ ณ คามนิคมไหน หรือ ณ ชนบทไหน ซึ่งเป็นที่ที่ข้าพเจ้าทั้งหลายไปแล้วจะได้พบเห็นพระ สัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่ามนุษย์”{๒๐} [๒๑] (เทวดาตอบว่า)

“พระศากยบุตรผู้ทรงเป็นพระชินะ มีพระปัญญา มาก มีพระปัญญาประเสริฐกว้างขวางเช่นแผ่นดิน ทรง ปราศจากธุระ ไม่มีอาสวะ ทรงรู้แจ้งศรีษะและธรรมอัน เป็นเหตุให้ศรีษะตกไป ทรงองอาจกว่านรชน พระองค์ นั้นประทับอยู่ ณ พระราชมณเฑียรแห่งพระเจ้าโกศลใน พระนครสาวัตถี”{๒๒} [๒๒] ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้เรียกพวกพราหมณ์ลูกศิษย์ ผู้เรียนจบมนต์มาบอกว่า “ดูก่อนมาณพทั้งหลาย มานี่เถิด เราจักบอกแก่พวกเธอ ขอให้พวกเธอจงฟังคำของเรา

{๒๓} [๒๓] ความปรากฏเนือง ๆ แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ยากที่จะหาได้ในโลกนั้น วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก มีพระนามปรากฏ ว่าพระสัมพุทธเจ้า พวกเธอจงรีบไปพระนครสาวัตถี แล้วเข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่ามนุษย์กัน’

{๒๔} [๒๔] (ศิษย์ทั้งหลายถามว่า)

“ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ก็พวกกระผมเห็นแล้วจะรู้ได้ อย่างไรว่าเป็นพระพุทธเจ้า พวกกระผมจะรู้จักพระสัม พุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยอุบายอย่างไร ขอท่านจงบอก อุบายนั้นแก่พวกกระผมผู้ไม่รู้ด้วย”{๒๕} [๒๕] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

“ก็มหาบุรุษลักษณะ ๓๒ ประการมาแล้วในมนต์ ทั้งหลาย ท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งบริบูรณ์แล้วโดยลำดับว่า

{๒๖} [๒๖] ท่านผู้ใดมีมหาบุรุษลักษณะเหล่านั้นในกายตัว ผู้นั้นมีคติ เป็น ๒ อย่างเท่านั้น มิได้มีคติที่ ๓ เลย

{๒๗} [๒๗] คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะชนะทั่วปฐพีนี้ จะปกครอง โดยธรรม โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

{๒๘} [๒๘] และถ้าท่านผู้นั้นออกบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีกิเลสดังหลังคาอันเปิดแล้ว ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า”

{๒๙} [๒๙] พราหมณ์พาวรีได้บอกถึงชาติ โคตร ลักษณะ และมนต์ อย่างอื่นอีกกะพวกศิษย์ แล้วสั่งว่า “พวกเธอจงถามถึง ศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปทางใจเท่านั้น{๓๐} [๓๐] ถ้าท่านผู้นั้นจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเห็นธรรม อันไม่มี เครื่องกั้นไซร้ เมื่อพวกเธอถามปัญหาทางใจแล้ว ก็จักทรงแก้ทางวาจา”

{๓๑} [๓๑] ได้ฟังคำของพราหมณ์พาวรีแล้ว พราหมณ์ทั้ง ๑๖ คน ผู้เป็นศิษย์ คือ อชิตพราหมณ์ ๑ ติสสเมตเตยย พราหมณ์ ๑ ปุณณกพราหมณ์ ๑ เมตตคูพราหมณ์ ๑{๓๒} [๓๒] โธตกพราหมณ์ ๑ อุปสีวพราหมณ์ ๑ นันทพราหมณ์ ๑ เหมกพราหมณ์ ๑ โตเทยยพราหมณ์ ๑ กัปปพราหมณ์ ๑ ชตุกัณณีพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต ๑{๓๓} [๓๓] ภัทราวุธพราหมณ์ ๑ อุทยพราหมณ์ ๑ โปสาล พราหมณ์ ๑ โมฆราชพราหมณ์ผู้เป็นนักปราชญ์ ๑ ปิงคิย พราหมณ์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ๑{๓๔} [๓๔] ทั้งหมดนั้นต่างก็เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะคนละคณะ มีชื่อเสียง ปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวง เป็นผู้เจริญฌาน ยินดีในฌาน เป็นธีรชน เป็นผู้มีวาสนาอันอบรมมาแล้วในกาลก่อน{๓๕} [๓๕] ทั้งหมดทรงชฎาและหนังเสือ กราบลาพราหมณ์พาวรี และกระทำประทักษิณแล้วออกเดินมุ่งหน้าไปทางทิศอุดร

{๓๖} [๓๖] ในครั้งนั้น ได้ผ่านเข้าไปยังสถานเป็นที่ตั้งแห่งแคว้นมุฬกะ ผ่านเมืองมาหิสสติ เมืองอุชเชนี เมืองโคนัทธะ เมืองเวทิสะ เมืองวนนคร{๓๗} [๓๗] เมืองโกสัมพี เมืองสาเกต เมืองสาวัตถีซึ่งเป็นเมืองอุดม เมืองเสตัพยะ เมืองกบิลพัสดุ์ เมืองกุสินารา

{๓๘} [๓๘] เมืองปาวา เมืองโภคนคร เมืองเวสาลี เมืองในแคว้น มคธ และปาสาณกเจดีย์ อันเป็นรมณียสถาน น่ารื่นรมย์ใจ

{๓๙} [๓๙] พราหมณ์เหล่านั้นรีบขึ้นสู่ภูเขา (ปาสาณเจดีย์) เหมือน คนกระหายนํ้ารีบหานํ้าเย็น เหมือนพ่อค้ารีบหาลาภใหญ่ และเหมือนคนถูกความร้อนแผดเผารีบหาร่มฉะนั้น{๔๐} [๔๐] ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อม แล้วแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ ประหนึ่งว่าราชสีห์ บันลือสีหนาทอยู่ในป่า{๔๑} [๔๑] อชิตพราหมณ์ได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าทรงมีพระรัศมีประดุจ ดวงอาทิตย์ ทรงถึงความบริบูรณ์ประดุจดวงจันทร์ใน วันเพ็ญ

{๔๒} [๔๒] ลำดับนั้น อชิตพราหมณ์ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้ เห็นอนุพยัญชนะเต็มบริบูรณ์ในพระวรกายของพระผู้มี พระภาคเจ้าแล้วก็มีใจยินดี จึงทูลได้ถามปัญหาทางใจว่า{๔๓} [๔๓] “ขอท่านจงเจาะจงบอกชาติกำเนิด บอกโคตรพร้อมด้วย ลักษณะ บอกความสำเร็จในมนต์ทั้งหลายของพราหมณ์ ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า พราหมณ์นั้นสอนมาณพอยู่ เท่าไร”{๔๔} [๔๔] (พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า)

“พราหมณ์นั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี ชื่อพาวรีโดยโคตร มี ลักษณะ ๓ อย่างในตัวของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้น เรียนจบไตรเพท

{๔๕} [๔๕] พราหมณ์พาวรีถึงความสำเร็จในธรรมของตน สอนมาณพ ๕๐๐ ในคัมภีร์ลักษณพยากรณ์ศาสตร์และคัมภีร์อิติหาสะ พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุศาสตร์และคัมภีร์เกฏุภศาสตร์”

{๕๒} [๕๒] ลำดับนั้น อชิตพราหมณ์ผู้อันความปลื้มปีติเป็นอันมาก หนุนแล้ว กระทำหนังเสือเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แล้วซบ ศีรษะลงแทบพระยุคลบาทพลางกราบทูลว่า{๕๓} [๕๓] “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุ พราหมณ์พาวรี พร้อมด้วยพวกศิษย์มีจิตเบิกบานโสมนัส ขอถวายบังคม พระยุคลบาทของพระองค์”{๕๔} [๕๔] “พระพุทธเจ้าตรัสว่า ‘ขอพราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยพวก ศิษย์จงมีความสุขกันเถิด และท่านเองก็ขอให้มีความสุข มีชีวิตอยู่ยืนนานเถิด มาณพ{๕๕} [๕๕] ท่านทั้งหลายเราให้โอกาสแล้ว ปรารถนาจะถามข้อ สงสัยในใจข้อใด ก็จงถามข้อสงสัยนั้น ทั้งของพวก พราหมณ์พาวรี ทั้งของท่านเอง หรือของพราหมณ์ทั้ง หลายได้ทุก ๆ ข้อ’{๕๖} [๕๖] เมื่อพระสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสแล้ว อชิตพราหมณ์ จึงนั่งประนมมือ แล้วทูลถามปัญหาเป็นข้อแรกกะพระ ตถาคตเจ้าในบริษัทนั้น

จบ วัตถุคาถา

๑. อชิตมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของอชิตมาณพ

{๕๗} [๕๗] ท่านอชิตะทูลถามว่า

โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุ อะไรสิ อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์ จงตรัสบอก อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น{๖๓} [๕๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ

โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะความ ตระหนี่ (และความประมาท) เรากล่าวตัณหาว่าเป็น เครื่องฉาบทาโลก ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น{๖๙} [๕๙] ท่านอชิตะทูลถามว่า

กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวง อะไร เป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอก ธรรมเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลาย อันอะไรย่อมปิดกั้นได้{๗๕} [๖๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตอบว่า ดูก่อนอชิตะ

กระแสเหล่าใดบรรดามีในโลก สติเป็นเครื่องกั้น กระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแส ทั้งหลาย กระแสเหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้

{๘๐} [๖๑] ท่านอชิตะทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์

ปัญญา สติ และนามรูปย่อมดับไป ณ ที่ไหน ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกความ ข้อนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

{๘๕} [๖๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหาข้อใดแล้ว เราจะแก้ปัญหาข้อนั้น แก่ท่าน นามรูปดับไปไม่มีเหลือ ณ ที่ใด นามรูป (รวม ปัญญาและสติ) นั้นก็ดับไป ณ ที่นั้น เพราะวิญญาณดับ

{๙๐} [๖๓] ท่านอชิตะทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้วและผู้ยังเป็นเสขบุคคล อยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก ข้าพระองค์ทูล ถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรดตรัสบอกข้อ ปฏิบัติของท่านเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

{๙๔} [๖๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ ภิกษุไม่พึงกำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจ ไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติอยู่

จบ อชิตมาณวปัญหาที่ ๑

๒. ติสสเมตเตยยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านติสสเมตเตยยมาณพ

{๑๐๐} [๖๕] ท่านติสสเมตเตยยะทูลถามว่า

ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความหวั่นไหวย่อม ไม่มีแก่ใคร ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว ย่อมไม่ยึดติดอยู่ใน ท่ามกลางด้วยปัญญา พระองค์ตรัสเรียกใครว่าเป็น มหาบุรุษ ใครก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ ได้แล้ว{๑๐๗} [๖๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตเตยยะ

ภิกษุผู้ประพฤติพรหมจรรย์เพราะเห็นโทษในกาม ทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีสติทุกเมื่อ ทราบแล้ว ดับกิเลสได้แล้ว ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น

[๖๗] ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วยปัญญา แล้วไม่ติดอยู่ เราเรียกภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ภิกษุนั้น ก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว

จบ ติสสเมตเตยยมาณวปัญหาที่ ๒

๓. ปุณณกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านปุณณกมาณพ

{๑๑๖} [๖๘] ท่านปุณณกะทูลถามดังนี้ว่า

ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า พระองค์ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของ กุศลและอกุศล ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นอันมาก ในโลกนี้อาศัยอะไรจึงพากันแสวงหายัญคือ ไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัส บอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด{๑๒๓} [๖๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ

ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์เป็นอันมากในโลก นี้ที่พากันแสวงหายัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย หวังความเป็นอย่างนี้ (ความเป็นมนุษย์เป็นต้น) อาศัยชรา จึงพากันแสวงหายัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย

{๑๒๙} [๗๐] ท่านปุณณกะทูลถามต่อไปว่า

ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์ พวกใดพวกหนึ่ง ที่แสวงหายัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลายมีเป็นอัน มากในโลกนี้ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นิรทุกข์ ผู้ บูชายัญเหล่านั้น ไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ข้ามพ้น ชาติและชรากัน ได้แลหรือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

{๑๓๓} [๗๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ

ชนทั้งหลายย่อมหวัง ย่อมชม ย่อมชอบ ย่อมบูชา ย่อมรำพันถึงกามกันอยู่เพราะอาศัยลาภ ชนเหล่านั้นยัง ประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วยความยินดีใน ภพ เรากล่าวว่ายังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้

{๑๓๗} [๗๒] ท่านปุณณกะทูลถามต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์

ถ้าชนผู้ประกอบการบูชาด้วยยัญทั้งหลายเหล่านั้นยัง ข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นดังนี้ บัดนี้ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลกข้าม พ้นชาติและชราไปได้แล้ว ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์{๑๔๒} [๗๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ

บุคคลใดรู้อัตภาพของผู้อื่นและอัตภาพของตนเป็นต้น ในโลก ไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ เรากล่าวว่า บุคคลนั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลสมี กายทุจริตเป็นต้น ปราศจากทุกข์เพราะราคะเป็นต้น ปราศจากความทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว

จบ ปุณณกมาณวปัญหาที่ ๓

๔. เมตตคูมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของทานเมตตคูมาณพ

{๑๔๖} [๗๔] ท่านเมตตคูทูลถามว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท อบรม พระองค์แล้ว ความทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมาก เกิดแต่ที่ไหนหนอ

{๑๕๑} [๗๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตตคู

ท่านถามถึงเหตุเกิดแห่งทุกข์กะเราแล้ว เราก็จะ บอกเหตุเกิดแห่งทุกข์นั้นตามที่เรารู้ ความทุกข์ทั้งปวง ในโลกซึ่งมีจำนวนมากเกิดมาจากอุปธิ

{๑๕๖} [๗๖] ผู้ใดแลเป็นคนไม่รู้ ก่ออุปธิไว้ ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อม เข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รู้ประจักษ์เห็น ว่าชาติเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์จึงไม่พึงก่ออุปธิ

{๑๖๑} [๗๗] ท่านเมตตคูทูลถามต่อไปว่า

ข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาข้อใด พระองค์ก็ได้ตรัส ตอบปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์จักขอ ทูลถามปัญหาข้ออื่น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้น ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และ ปริเทวะพ้นได้อย่างไรหนอ ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนี ได้ โปรดพยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

{๑๖๖} [๗๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนเมตตคู

เราจักบอกธรรมแก่ท่านในธรรมที่เราเห็นแล้ว อัน ประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลทราบแล้ว เป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้{๑๗๑} [๗๙] ท่านเมตตคูกราบทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้น และซึ่งธรรมอัน สูงสุดที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหา อันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้{๑๗๖} [๘๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตตคู

ท่านย่อมรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็น ธรรมชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลาง ท่านจงบันเทาความ เพลิดเพลิน ความถือมั่น และวิญญาณในธรรมเหล่านั้น เสีย ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ{๑๘๐} [๘๑] ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท มีความรู้แจ้ง ละความยึดถือว่าเป็นของเราได้แล้วเที่ยวไปอยู่ พึงละทุกข์ คือ ชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะในอัตภาพนี้ได้ทีเดียว{๑๘๔} [๘๒] ท่านเมตตคูกราบทูลว่า

ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งธรรมอัน ปราศจากอุปธิที่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ตรัสไว้ ดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้วแน่แท้ จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

{๑๘๙} [๘๓] พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดมิได้ หยุดหย่อน แม้ชนเหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้แน่นอน ข้าพระองค์มาพบแล้วซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐ จึงขอนมัสการพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพึงตรัส สอนข้าพระองค์มิได้หยุดหย่อนบ้าง

{๑๙๔} [๘๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า บุคคลพึงรู้จักผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ถึงเวท ไม่มี เครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ ผู้นั้นข้ามได้แล้วซึ่ง โอฆะนี้โดยแท้ และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ไม่มีตะปูคือ กิเลส ไม่มีความสงสัย

{๑๙๙} [๘๕] นรชนใดในศาสนานี้เป็นผู้มีความรู้ บรรลุวิชชา สลัด เครื่องขัดข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ได้แล้ว นรชนนั้น เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรากล่าว ว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา

จบ เมตตคูมาณวปัญหาที่ ๔

๕. โธตกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านโธตกมาณพ

{๒๐๓} [๘๖] ท่านโธตกะกราบทูลว่า

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ ข้าพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ปรารถนายิ่งนักซึ่งพระวาจาของพระองค์ บุคคล ได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว พึงศึกษาธรรมเป็น เครื่องดับกิเลสเพื่อตน{๒๐๘} [๘๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโธตกะ

ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเป็นผู้มีปัญญา มีสติ ทำความ เพียร ในศาสนานี้เท่านั้น บุคคลได้ฟังคำจากปากเรานี้ แล้ว พึงศึกษาธรรมเป็นเครื่องดับกิเลสเพื่อตน

{๒๑๓} [๘๘] ท่านโธตกะทูลถามว่า

ข้าพระองค์มองเห็นพระองค์ผู้เป็นเทพ ผู้ไม่มีเครื่อง กังวล เป็นพราหมณ์ เที่ยวจาริกอยู่ในมนุษย์โลก ข้าแต่ พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบ ข้าพระองค์ขอนมัสการ พระองค์นั้น ข้าแต่พระศากยเจ้า ขอพระองค์จงปลด เปลื้องข้าพระองค์จากความสงสัยทั้งหลายด้วยเถิด{๒๑๘} [๘๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

คูก่อนโธตกะ เราไม่อาจปลดเปลื้องใคร ๆ ที่ยังมีความ สงสัยในโลกได้ แต่ว่าท่านเมื่อมารู้ธรรมอันประเสริฐ ก็จะข้ามโอฆะนี้ได้ด้วยความรู้อย่างนี้

{๒๒๓} [๙๐] ท่านโธตกะกราบทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงพระกรุณา โปรดตรัสสอนวิเวกธรรมที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ได้ อย่างที่ ข้าพระองค์จะไม่ขัดข้องเหมือนอากาศ เป็นผู้สงบอยู่ ในที่นี้นี่แหละ ไม่อิงอาศัยตัณหาทิฎฐิเที่ยวไป{๒๒๘} [๙๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโธตกะ

เราจักบอกความสงบแก่ท่านในธรรมที่เราเห็นแล้วอัน ประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลทราบแล้วพึงเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้{๒๓๓} [๙๒] ท่านโธตกะกราบทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้นและซึ่งความสงบ อันสูงสุดที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้าม ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้{๒๓๗} [๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโธตกะ

ท่านย่อมรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นธรรมชั้น สูง ชั้นต่ำ และชั้นกลาง ท่านรู้ธรรมนี้ว่าเป็นเหตุให้ ขัดข้องอยู่ในโลกแล้วอย่าได้ก่อตัณหาเพื่อภพน้อยและ ภพใหญ่

จบ โธตกมาณวปัญหาที่ ๕

๖. อุปสีวมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านอุปสีวมาณพ

{๒๔๒} [๙๔] ท่านอุปสีวะทูลถามว่า

ข้าแต่พระศากยะ ข้าพระองค์ตัวคนเดียว ไม่อาศัย บุคคลหรือธรรมอะไร ๆ จึงไม่อาจข้ามโอฆะใหญ่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุรอบคอบ ขอพระองค์จงตรัส บอกอารมณ์ยึดเหนี่ยวที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว จะพึง ข้ามโอฆะนี้ได้ด้วยเถิด{๒๔๗} [๙๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ

ท่านจงเป็นผู้มีสติเพ่งดูอากิญจัญญายตนสมาบัติ อาศัย สมาบัติอันเป็นไปว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้แล้ว จงข้ามโอฆะเถิด ท่านจงละกามทั้งหลาย เว้นจากความ สงสัยทั้งหลาย แล้วพิจารณาดูความสิ้นไปแห่งตัณหาตลอด คืนและวันเถิด{๒๕๒} [๙๖] ท่านอุปสีวะทูลถามว่า

ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ละ สมาบัติอื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไป ในสัญญาวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นได้หรือหนอ

{๒๕๗} [๙๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ

ผู้ใดปราศจากความกำหนัดในกามทั้งปวง ละ สมาบัติอื่น อาศัยอากิญจัญญายตนสมาบัติ น้อมใจไป ในสัญญาวิโมกข์อย่างยิ่ง ผู้นั้นพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ดำรง อยู่ ในอากิญจัญญายตนสมาบัติได้{๒๖๒} [๙๘] ท่านอุปสีวะทูลถามต่อไปว่า

ถ้าผู้ไม่มีความหวั่นไหวนั้นพึงดำรงอยู่ในสมาบัตินั้น ได้มากปีไซร้ ผู้พ้นแล้วนั้นจะพึงเป็นผู้เยือกเย็นอยู่ใน พรหมโลกนั้น หรือว่าวิญญาณของผู้เช่นนั้นพึงเกิดอีก

{๒๖๖} [๙๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ

เปลวไฟที่ถูกแรงลมแล้วย่อมถึงความดับไป เข้าถึง การนับไม่ได้ (ว่าไปยังทิศนั้นเป็นต้น) ฉันใด มุนีผู้พ้น จากนามกายแล้วย่อมถึงความดับไป เข้าถึงการนับไม่ได้ (ว่าเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์) ฉันนั้น{๒๗๑} [๑๐๐] ท่านอุปสีวะทูลถามต่อไปว่า

มุนีนั้นเป็นผู้ดับไปแล้ว หรือมุนีนั้นย่อมไม่มี หรือว่า มุนีนั้นเป็นผู้ไม่มีความเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดา เพราะ ความเที่ยงแท้ ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดทรง พยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี แท้จริง ธรรม นั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

{๒๗๖} [๑๐๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุปสีวะ

บุคคลผู้ดับไปแล้วย่อมไม่มีประมาณ ชนทั้งหลาย พึงว่าบุคคลนั้นด้วยกิเลสใด กิเลสนั้นก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น เมื่อธรรมทั้งปวงอันบุคคลนั้นถอนได้แล้ว แม้ทางที่จะ พูดกันทั้งปวงก็เป็นอันบุคคลนั้นถอนได้แล้วด้วย

จบ อุปสีวมาณวปัญหาที่ ๖

๗. นันทมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านนันทมาณพ

{๒๘๑} [๑๐๒] ท่านนันทะทูลถามว่า

ชนทั้งหลายย่อมกล่าวกันว่าพวกมุนีมีอยู่ในโลก ข้อนี้ นั้นเป็นอย่างไร ชนทั้งหลายย่อมกล่าวถึงบุคคลผู้ประกอบ ด้วยญาณหรือว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี{๒๘๖} [๑๐๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ดูก่อนนันทะ ท่านผู้ฉลาดทั้งหลายในโลกนี้จะกล่าว ถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยทิฏฐิ ด้วยสุตะ ด้วยญาณว่า เป็นมุนีก็หามิได้ เหล่าชนผู้กำจัดเสนาได้แล้ว เป็นผู้ไม่ มีทุกข์ ไม่หวังอะไรเที่ยวไป เราจึงกล่าวว่าเป็นมุนี

{๒๙๐} [๑๐๔] ท่านนันทะทูลถามต่อไปว่า

สมณพราหมณ์ทุกหมู่เหล่านี้ย่อมกล่าวถึงความบริสุทธิ์ ว่ามีได้ด้วยการเห็นและการสดับบ้าง ด้วยศีลและวัตร ปฏิบัติบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวหลายชนิดบ้าง ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์เหล่านั้น ผู้สำรวมประพฤติอยู่ในทิฏฐินั้นข้ามพ้นชาติและชรากันได้ แลหรือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอ ทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด{๒๙๘} [๑๐๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนนันทะ

สมณพราหมณ์ทุกหมู่เหล่านี้ย่อมกล่าวถึงความบริสุทธิ์ ว่ามีได้ด้วยการเห็นและการสดับบ้าง ด้วยศีลและวัตร ปฏิบัติบ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวหลายชนิดบ้าง สมณ พราหมณ์เหล่านั้นถึงแม้ว่าจะเป็นผู้สำรวมประพฤติอยู่ใน ทิฏฐินั้น เราก็กล่าวว่ายังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้

{๓๐๕} [๑๐๖] ท่านนันทะทูลถามต่อไปว่า

สมณพราหมณ์ทุกหมู่เหล่านี้ย่อมกล่าวถึงความบริสุทธิ์ ด้วยการเห็นและการสดับบ้าง ด้วยศีลและวัตรปฏิบัติ บ้าง ด้วยมงคลตื่นข่าวหลายชนิดบ้าง ถ้าพระองค์ผู้เป็น พระมุนีตรัสถึงสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่ายังข้ามพ้นโอฆะ ไปไม่ได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นอย่างนั้น บัดนี้ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลกข้ามพ้นชาติและ

ชราไปได้แล้ว ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์

{๓๑๓} [๑๐๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกว่า ดูก่อนนันทะ

เราหาได้กล่าวว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหมดเป็นผู้อัน ชาติและชราหุ้มห่อไว้แล้ว’ ดังนี้ไม่ แต่เรากล่าวว่า ‘นรชน เหล่าใดละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ รู้ ศีลและวัตรปฏิบัติทั้งปวง ทั้งละมงคลตื่นข่าวหลาย ชนิดทั้งหมดได้แล้ว กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้ไม่มี อาสวะ นรชนเหล่านั้นแลเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว’

{๓๑๘} [๑๐๘] ท่านนันทะกราบทูลต่อไปว่า

ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสนั้นของพระองค์ผู้ ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระโคดม ธรรมที่ ปราศจากอุปธิพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว นรชนเหล่าใดละ แล้วซึ่งรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รู้ ศีล และวัตรทั้งปวง ทั้งละมงคลตื่นข่าวหลายชนิดทั้งหมดได้ แล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ นรชนเหล่านั้นแม้ข้าพระองค์ ก็กล่าวว่าเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว

จบ นันทมาณวปัญหาที่ ๗

๘. เหมกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านเหมกมาณพ

{๓๒๘} [๑๐๙] ท่านเหมกะทูลถามว่า

ในกาลอื่นก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม พวกอาจารย์เหล่านี้พยากรณ์ว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่องนี้ จักมีดังนี้, คำทั้งหมดนั้นเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา คำ ทั้งหมดนั้นเป็นคำที่ทำให้ความตรึกทวีขึ้น ข้าพระองค์ ไม่ยินดีในคำนั้น{๓๓๑} [๑๑๐] ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมอันเป็นเครื่องกำจัดตัณหา ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แก่ ข้าพระองค์ด้วยเถิด{๓๓๖} [๑๑๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ดูก่อนเหมกะ บทคือนิพพานใดเป็นที่บรรเทา ฉันทราคะในปิยรูปทั้งหลายที่ได้เห็น ที่ได้ยิน ที่ได้ทราบ (และที่ได้รู้แจ้ง)แล้ว เป็นที่ไม่เคลื่อนในโลกนี้

{๓๔๑} [๑๑๒] บทคือนิพพานนั้นพระอรหันตขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงแล้วเป็นผู้มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว พระ อรหันตขีณาสพเหล่านั้นเป็นผู้เข้าไปสงบแล้วทุกเมื่อ เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลก ได้แล้ว

จบ เหมกมาณวปัญหาที่ ๘

๙. โตเทยยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านโตเทยยมาณพ

{๓๔๖} [๑๑๓] ท่านโตเทยยะทูลถามว่า

กามทั้งหลายย่อมไม่มีอยู่ในผู้ใด ตัณหาย่อมไม่มีแก่ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์ของผู้นั้นเป็นเช่นไร

{๓๕๑} [๑๑๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโตเทยยะ

กามทั้งหลายย่อมไม่มีอยู่ในผู้ใด ตัณหาย่อมไม่มีแก่ ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์อย่าง อื่นของผู้นั้นย่อมไม่มี

{๓๕๖} [๑๑๕] ท่านโตเทยยะทูลถามต่อไปว่า

ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวังหรือยังมีความหวังอยู่ เป็นผู้ มีปัญญาหรือเป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ ข้าแต่ พระศากยะ ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุรอบคอบ ขอพระองค์ ตรัสบอกให้แจ้งซึ่งปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์{๓๖๑} [๑๑๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวัง ทั้งมิใช่ผู้หวังอยู่ เป็นผู้มี ปัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา ดูก่อน โตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนีผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ไม่ข้องอยู่ในกามและภพอย่างนี้

จบ โตเทยยมาณวปัญหาที่ ๙

๑๐. กัปปมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านกัปปมาณพ

{๓๖๖} [๑๑๗] ท่านกัปปะทูลถามว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลาง สระ(คือสังสารวัฏ) ในเมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่ เกิดแล้ว ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว อนึ่ง ขอ พระองค์โปรดตรัสบอกธรรมอันเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึงมีอีกต่อไปด้วยเกิด{๓๗๓} [๑๑๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนกัปปะ

เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่ เกิดแล้ว ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน

{๓๗๘} [๑๑๙] ธรรมชาตอันไม่มีเครื่องกังวล ไม่มีเครื่องถือมั่น นี้จัด เป็นที่พึ่งที่ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า ธรรมชาตนั้นเป็นที่สิ้นไป แห่งชราและมัจจุ เราเรียกว่านิพพาน

{๓๘๓} [๑๒๐] พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงนิพพานนั้นแล้ว เป็น ผู้มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว พระอรหันต ขีณาสพเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมาร ไม่ดำเนินไปตามมาร

จบ กัปปมาณวปัญหาที่ ๑๐

๑๑. ชตุกัณณีมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านชตุกัณณีมาณพ

{๓๘๘} [๑๒๑] ท่านชตุกัณณีทูลถามว่า

ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วว่า พระองค์ ไม่มีความใคร่กาม จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ไม่มี กาม ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มี พระเนตรคือพระสัพพัญณญุตญาณอันเกิดพร้อมกับ ความตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมอัน แท้จริงนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด{๓๙๓} [๑๒๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเดช ทรงครอบงำกามทั้งหลาย ด้วยเดชแล้วเสด็จจาริกไปเหมือนดวงอาทิตย์ซึ่งมีเดชคือ แสงสว่างปกคลุมปฐพีด้วยเดชโคจรอยู่ฉะนั้น ขอพระองค์ ผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินได้โปรดตรัสบอกธรรม ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ข้าพระองค์ พึงทราบได้แก่ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยด้วยเถิด

{๓๙๙} [๑๒๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนชตุกัณณี ท่านเห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว จงกำจัด ความกำหนัดในกามทั้งหลายเสีย เครื่องกังวลที่ท่านยึด ไว้หรือ ที่ควรสลัดเสีย ก็อย่าได้มีแก่ท่านเลย

{๔๐๔} [๑๒๔] กิเลสชาติใดในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้นให้ เหือดแห้งไป เครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแล้วแก่ท่าน

ถ้าท่านจักไม่ยึดถือเบญจขันธ์ปัจจุบันในท่ามกลาง ท่าน ก็จักเป็นผู้สงบแล้วเที่ยวไป

{๔๐๙} [๑๒๕] ดูก่อนพราหมณ์ อาสวะทั้งหลายอันเป็นเหตุให้ถึงอำนาจ แห่งมัจจุ ย่อมไม่มีแก่พระอรหันตขีณาสพผู้ปราศจากความ กำหนัดในนามรูปโดยประการทั้งปวง

จบ ชตุกัณณีมาณวปัญหาที่ ๑๑

๑๒. ภัทราวุธมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านภัทราวุธมาณพ

{๔๑๓} [๑๒๖] ท่านภัทราวุธกราบทูลว่า

ข้าพระองค์ขออาราธนาพระองค์ผู้ละความอาลัย ตัด ตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว ละความดำริ มีปัญญา ดี ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้ว จักหลีกไปแต่ที่นี้{๔๑๘} [๑๒๗] ข้าแต่พระวีรเจ้า ผู้คนมากหลายมาชุมนุมกันแต่ชนบท ทั้งหลาย ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระองค์ ขอ พระองค์ทรงพยากรณ์ด้วยดีแก่คนเหล่านั้น จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

{๔๒๓} [๑๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนภัทราวุธ

หมู่สัตว์พึงนำออกไปเสียซึ่งตัณหาเหตุยึดถือทั้งหมด ทั้งชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลาง เพราะว่าสัตว์ทั้งหลาย ย่อมยึดมั่นขันธ์ใด ๆ ในโลก มารย่อมติดตามสัตว์โลกไป ด้วยขันธ์นั้นนั่นแหละ

{๔๒๘} [๑๒๙] เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้รู้อยู่ เมื่อเห็นหมู่สัตว์นี้ผู้ติดข้อง อยู่ในบ่วงแห่งมัจจุว่าเป็นผู้ติดอยู่ในขันธ์เครื่องยึดถือ พึง เป็นผู้มีสติ ไม่ยึดมั่นขันธ์อะไร ๆ ในโลกทั้งปวง

จบ ภัทราวุมาณวปัญญหาที่ ๑๒

๑๓. อุทยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านอุทยมาณพ

{๔๓๓} [๑๓๐] ท่านอุทยะกราบทูลว่า

ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหา จึงได้มาเฝ้า พระองค์ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่ (ที่ปาสาณก เจดีย์) ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ทรงถึงฝั่งแห่ง ธรรมทั้งปวง ขอพระองค์โปรดตรัสบอกอัญญาวิโมกข์ อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชาด้วยเถิด

{๔๔๐} [๑๓๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุทยะ

เราขอบอกอัญญาวิโมกข์อันเป็นเครื่องละกามฉันทะ และโทมนัสทั้งสองอย่าง เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ (ความ ง่วง) เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ (ความรำคาญ){๔๔๕} [๑๓๒] เราขอบอกอัญญาวิโมกข์อันมีอุเบกขาและสติหมดจด มี ความตรึกประกอบด้วยธรรมเป็นเบื้องหน้า เป็นเครื่อง ทำลายอวิชชา{๔๕๐} [๑๓๓] ท่านอุทยะทูลถามว่า

สัตว์โลกมีอะไรประกอบไว้ อะไรเล่าเป็นเหตุเที่ยวไป ของสัตว์โลกนั้น พระองค์ตรัสว่านิพพานเพราะละ อะไรเสียได้{๔๕๔} [๑๓๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

สัตว์โลกมีความเพลิดเพลินประกอบไว้ วิตกเป็นเหตุ เที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น เรากล่าวว่านิพพานเพราะละ ตัณหาเสียได้{๔๕๘} [๑๓๕] ท่านอุทยะกราบทูลต่อไปว่า

เมื่อสัตว์โลกมีสติอย่างไรเที่ยวไป วิญญาณจึงดับ พวกข้าพระองค์มาแล้วเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จะขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์

{๔๖๖} [๑๓๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและภาย นอก เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป วิญญาณจึงดับ

จบ อุทยมาณวปัญหาที่ ๑๓

๑๔. โปสาลมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านโปสาลมาณพ

{๔๖๗} [๑๓๗] ท่านโปสาละทูลถามว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดไม่ทรงมีความหวั่นไหว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงแสดงอดีตอยู่ ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหา จึงมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น{๔๗๒} [๑๓๘] ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของ บุคคลผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว ละรูปกายทั้งหมดแล้ว เห็นอยู่ทั้งภายในภายนอกว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร, ดังนี้ บุคคลอย่างนั้นควรจะแนะนำอย่างไร{๔๗๘} [๑๓๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโปสาละ

ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติ(ภูมิเป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ) ทั้งหมด ย่อมรู้จักบุคคลนั้นผู้ดำรงอยู่ ผู้น้อมไปแล้ว ในอากิญจัญญายตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็นเบื้องหน้า

{๔๘๓} [๑๔๐] บุคคลนั้นรู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญายตนภพ มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบดังนี้ ครั้นรู้จักกรรม นั้นอย่างนี้แล้ว ในลำดับนั้นก็พิจารณาเห็น (ธรรม) ใน สมาบัตินั้น นั้นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของบุคคลนั้น ผู้ เป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว

จบ โปสาลมาณวปัญหาที่ ๑๔

๑๕. โมฆราชมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาชองท่านโมฆราชมาณพ

{๔๙๐} [๑๔๑] ท่านโมฆราชทูลถามว่า

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้ง แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ก็มิได้ทรง พยากรณ์ แก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มี พระภาคเจ้า ทรงเป็นพระเทพฤๅษี จะทรงพยากรณ์ จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓{๔๙๔} [๑๔๒] โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลกย่อมไม่ทราบ ความเห็นของพระองค์ผู้โคดม ผู้มียศ

{๔๙๙} [๑๔๓] ข้าพระองค์เป็นผู้มีความประสงค์ถามปัญหาจึงมาเฝ้า พระองค์ผู้เห็นธรรมอันงามอย่างนี้ บุคคลผู้พิจารณาเห็น โลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น

{๕๐๕} [๑๔๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า

ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณา เห็น โลกโดยความเป็นของสูญ ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ก็จะพึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ บุคคลผู้ พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น

จบ โมฆราชมาณวปัญหาที่ ๑๕

๑๖. ปิงคิยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของท่านปิงคิยมาณพ

{๕๑๑} [๑๔๕] ท่านปิงติยะทูลถามว่า

ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ไม่มีกำลัง ปราศจากผิวพรรณ นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่สะดวก ข้าพระองค์อย่าได้ เป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย ขอพระองค์โปรดตรัส บอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ ข้าพระองค์พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด

{๕๑๗} [๑๔๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ

ชนทั้งหลายเห็นเหล่าสัตว์เดือดร้… [ข้อความต้นทางขาด]

{๕๒๒} [๑๔๗] ท่านปิงคิยะทูลถามต่อไปว่า

ตลอดทิศทั้ง ๑๐ นี้ คือ ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องบน และทิศเบื้องต่ำ อะไร ๆ ในโลกที่ พระองค์ไม่ทรงเห็นแล้ว ไม่ทรงได้ยินแล้ว ไม่ทรงทราบ แล้ว หรือไม่ทรงรู้แจ้งแล้ว หามีไม่ ขอพระองค์โปรด ตรัสบอกธรรมซึ่งเป็นเหตุ ให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ข้าพระองค์ทั้งหลาย พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด{๕๒๖} [๑๔๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปิงคิยะ

มวลมนุษย์ผู้ถูกตัณหาครอบงำแล้ว อันชราครอบงำ แล้ว เกิดความเดือดร้อน ท่านก็เห็นอยู่ ดูก่อนปิงคิยะ เพราะเหตุนั้น ท่านจงเป็นผู้ไม่ประมาท ละตัณหาเสีย ให้ได้ เพื่อความไม่เกิดต่อไป

จบ ปิงคิยมาณวปัญหาที่ ๑๖

๑๗. ปารายนัตถุติคาถา

ว่าด้วยการสดุดีธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่งพระนิพพาน

{๕๓๒}พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้แล้ว คือ เมื่อเสด็จประทับ อยู่ที่ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ พราหมณ์ ๑๖ คนผู้เป็นศิษย์ของพราหมณ์ พาวรีทูลอาราธนาถามแล้ว ๆ ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้ว{๕๓๗} ถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อแล้ว พึง ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมไซร้ ก็พึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะได้ เพราะ ว่าธรรมเหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น คำว่า ‘ปารายนะ’ นั้นแล จึงเป็นชื่อของธรรมบรรยายนี้{๕๔๕} [๑๔๙] อชิตพราหมณ์ ๑ ติสสเมตเตยยพราหมณ์ ๑ ปุณณก พราหมณ์ ๑ เมตตคูพราหมณ์ ๑ โธตกพราหมณ์ ๑ อุปสีวพราหมณ์ ๑ นันทพราหมณ์ ๑ เหมกพราหมณ์ ๑

[๑๕๐] โตเทยยพราหมณ์ ๑ กัปปพราหมณ์ ๑ ชตุกัณณีพราหมณ์ ผู้เป็นบัณฑิต ๑ ภัทราวุธพราหมณ์ ๑ อุทยพราหมณ์ ๑ โปสาลพราหมณ์ ๑ โมฆราชพราหมณ์ผู้มีปัญญา ๑ ปิงคิย พราหมณ์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ๑[๑๕๑] พราหมณ์เหล่านี้เข้ามาเฝ้าพระฤๅษีพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระ จรณะสมบูรณ์แล้ว เมื่อจะทูลถามปัญหาอันละเอียดอ่อน จึงมาเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ

{๕๕๐} [๑๕๒] พระพุทธเจ้าถูกพราหมณ์เหล่านั้นทูลถามปัญหาแล้ว ก็ ทรงพยากรณ์ตามควร พระมุนีพุทธเจ้าทรงให้พราหมณ์ ทั้งหลายยินดีแล้ว ด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลาย

{๕๕๕} [๑๕๓] พราหมณ์เหล่านั้นอันพระพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุผู้ทรง เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ให้ยินดีแล้ว ได้ประพฤติ พรหมจรรย์ในสำนักแห่งพระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาอัน ประเสริฐ{๕๖๐} [๑๕๔] ผู้ใดพึงปฏิบัติธรรมแห่งปัญหาแต่ละข้อตามที่พระพุทธเจ้า ทรงแสดงแล้ว ผู้นั้นพึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่งได้

{๕๖๕} [๑๕๕] บุคคลเมื่อมาเจริญมรรคอันอุดม พึงไปถึงฝั่งจากที่มิใช่ ฝั่งได้ มรรคนั้น (ย่อมเป็นไป) เพื่อให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุนั้น มรรคท่านจึงกล่าวว่าปารายนะ เหตุให้ถึงฝั่ง

๑๘. ปารายนานุคีติคาถา

ว่าด้วยเพลงขับตามธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

{๕๗๐} [๑๕๖] ท่านพระปิงคิยะกล่าวกะพราหมณ์พาวรีว่า อาตมาจัก ขอเอื้อนเอ่ยธรรมอันเป็นเหตุให้ถึงฝั่งดังต่อไปนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงปราศจากมลทิน มีพระ ปัญญากว้างขวางดังแผ่นดิน ละกามได้แล้ว เว้นป่า กิเลสแล้ว ไม่ทรงทำบาป ได้ทรงเห็นแล้วอย่างใด ก็ตรัสบอกแล้วอย่างนั้น พระองค์จะพังตรัสเท็จ เพราะเหตุอะไร

{๕๗๖} [๑๕๗] เอาเถิด อาตมาจักแสดงถ้อยคำอันประกอบด้วยคุณของ พระพุทธเจ้า ผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว ผู้ทรง ละความถือตัวและความลบหลู่ได้ดังนี้

{๕๘๐} [๑๕๘] พระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้บรรเทาความมืด มีพระจักษุ รอบคอบ ทรงถึงที่สุดโลก ล่วงภพทั้งปวงแล้ว ไม่ทรง มีอาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งหมดได้แล้ว มีพระนามจริง เป็น ผู้ประเสริฐ ทรงอนุญาตอาตมาให้เข้าเฝ้าแล้ว{๕๘๕} [๑๕๙] ทิชาชาติละทิ้งป่าเล็กแล้วไปอาศัยป่าใหญ่ที่มีผลไม้มาก อยู่ ฉันใด อาตมาก็ฉันนั้น สละแล้วซึ่งคณาจารย์ ทั้งหลายผู้มีทัสสนะน้อยได้มาพบพระพุทธเจ้า ดังว่า หงส์ได้พบสระใหญ่ที่มีน้ำมากฉะนั้น{๕๘๘} [๑๖๐] ในกาลก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม อาจารย์เหล่าใด พยากรณ์แก่อาตมาว่า ‘เรื่องนี้มีแล้วดังนี้ เรื่องนี้จักมี ดังนี้ คำทั้งหมดนั้นล้วนเป็นคำกล่าวสืบ ๆ กันมา คำ ทั้งหมดนั้นเป็นเครื่องยังความตรึกให้ทวีขึ้น{๕๙๔} [๑๖๑] พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงบรรเทาความมืดเสีย ประทับ อยู่พระองค์เดียว เปล่งพระรัศมีรุ่งเรืองอยู่ พระโคดม ทรงมีพระปัญญาปรากฏ พระโคดมทรงมีพระปัญญา กว้าง ขวางดังแผ่นดิน{๕๙๙} [๑๖๒] ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารีบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มี เสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

{๖๐๔} [๑๖๓] พราหมณ์พาากฏ จาก พระโคดมผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินพระองค์นั้น

{๖๐๙} [๑๖๔] ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่ท่าน อันธรรมจารีบุคคลพึงเห็น เอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มี เสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ เล่าวรีเรียนถามว่า ดูก่อนปิงคิยะ เหตุไฉนหนอ ท่านจึงอยู่ปราศชั่วครู่ หนึ่งจากพระโคดมผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องปร

{๖๑๔} [๑๖๕] ท่านปิงคิยะกล่าวตอบว่า

ท่านพราหมณ์ อาตมามิได้อยู่ปราศสักครู่หนึ่งจาก พระโคดมผู้มีพระปัญญาเป็นเครื่องปรากฏ จากพระ โคดมผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินพระองค์นั้น

{๖๑๙} [๑๖๖]ผู้ได้ทรงแสดงธรรมแก่อาตมา อันธรรมจารีบุคคลพึง เห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นที่สิ้นตัณหา อันไม่มี เสนียด ซึ่งไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ

{๖๒๔} [๑๖๗] ท่านพราหมณ์ อาตมาเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ด้วย ใจเหมือนเห็นด้วยตาเปล่า อาตมาเป็นผู้ไม่ประมาท ตลอด คืนและวัน นมัสการอยู่ตลอดคืนและวัน อาตมา ย่อมสำคัญว่าอาตมาไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าพระองค์ นั้นด้วยพุทธานุสตินั้นนั่นแล{๖๒๙} [๑๖๘] ธรรมเหล่านี้ คือ ศรัทธา ปีติ มนะ และสติ ย่อม ไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดม พระโคดมผู้ทรงมี พระปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินเสด็จไปสู่ทิศใด ๆ อาตมา นั้นก็น้อมนมัสการไปทางทิศนั้น ๆ นั่นแหลฺะ

{๖๓๔} [๑๖๙] กายของอาตมาผู้แก่แล้ว มีเรี่ยวแรงทุรพล จะไปใน สำนักที่พระพุทธเจ้าประทับนั้นนั่นแลก็ไม่ได้ แต่อาตมา ไปเป็นนิจได้ด้วยความดำริถึงท่านพราหมณ์ใจของอาตมา นี้แหละจดจ่ออยู่ทางทิศที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่{๖๓๙} [๑๗๐] อาตมานอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตมคือกาม ล่องลอยไป จาก เกาะสู่เกาะ (จากศาสดาสู่ศาสดา) จนภายหลัง จึงได้พบพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ทรงหา อาสวะมิได้{๖๔๔} [๑๗๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาปรากฏพระองค์แล้วตรัสว่า

พระวักกลิก็ดี พระภัทราวุธะก็ดี พระอาฬวิโคดมก็ดี เป็นผู้ปล่อยวางศรัทธาได้แล้ว ฉันใด แม้ท่านก็จงปล่อยวาง ศรัทธาฉันนั้นเหมือนกัน ดูก่อนปิงคิยะ ท่านก็จักถึงฝั่ง แห่งธรรมเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุ (นิพพาน) ได้{๖๔๘} [๑๗๒] ท่านปิงคิยะกราบทูลว่า

ข้าพระองค์นี้ได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้วย่อม เลื่อมใสอย่างยิ่ง พระสัมพุทธเจ้าทรงมีกิเลสเครื่องมุงบัง อันเปิดแล้ว ไม่มีตะปูคือกิเลส มีปฏิภาณ

{๖๕๓} [๑๗๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักอธิเทพ ทรงรู้แจ้งซึ่งธรรม ที่ทำพระองค์และผู้อื่นให้เป็นอธิเทพได้ทุกอย่าง ทรง เป็นศาสดาผู้ทรงทำปัญหาของเหล่าผู้รู้ที่มีความสงสัย ให้สิ้นสุดได้

{๖๕๘} [๑๗๔] พระนิพพานซึ่งเป็นธรรมชาติอันอะไร ๆ นำไปไม่ได้ ไม่ กำเริบ ไม่มีอุปมาในที่ไหน ๆ ข้าพระองค์จักบรรลุถึง ได้โดยแท้ ความสงสัยในพระนิพพานนั้นมิได้มีแก่ ข้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นผู้น้อมจิตไปแล้วอย่างนี้

จบ ปารายนานุคีติคาถา

ปารายนวรรค

๑. อชิตมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านอชิตะ

[๑] (ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า)

โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุ อะไรสิ อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์ จงตรัสบอก อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

คำว่า โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ ความว่า โลกนรก โลกสัตว์ดิรัจฉาน โลกปิตติวิสัย โลกมนุษย์ โลกเทวดา ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลก นี้ตรัสเรียกว่า โลก โลกนี้อันอะไรปกปิด ปิดบัง ปกคลุม หุ้มห่อ ครอบไว้ รวมความว่า โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้’หัวข้อว่า ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า อชิตะ เป็นนามของพราหมณ์นั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะ รวมความว่า ‘ทำนอชิตะทูลถามดังนี้ว่า’