วัตถุคาถา เล่ม ๓๐

โกสลานํ ปุรา รมฺมา อคมา ทกฺขิณาปถํ

อากิญฺจญฺญํ ปตฺถยาโน พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู.

พราหมณ์พาวรี ผู้เรียนจบมนตร์

ปรารถนาความเป็นผู้ไม่มีกังวล

จึงเดินทางออกจากแคว้นโกศล

อันรื่นรมย์ ไปสู่ทักขิณาปถชนบท

โส อสฺสกสฺส วิสเย มุฬกสฺส(๑) สมาสเน

วสิ โคธาวรีกูเล อุญฺเฉน จ ผเลน จ.

ท่านอาศัยอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวรี

อันเป็นพรมแดนแคว้นอัสสกะกับแคว้นมุฬกะต่อกัน

(เลี้ยงชีพ) อยู่ด้วยการเที่ยวภิกขาและผลไม้

ตสฺเสว(๑) อุปนิสฺสาย คาโม จ วิปุโล อหุ

ตโต ชาเตน อาเยน มหายญฺญํ อกปฺปยิ.

เพราะอาศัยพราหมณ์นั้นนั่นเอง

หมู่บ้านจึงได้เจริญไพบูลย์

ท่านได้ประกอบพิธีมหายัญขึ้น

ด้วยรายได้ที่เกิดจากหมู่บ้านนั้น

มหายญฺญํ ยชิตฺวาน ปุน ปาวิสิ อสฺสมํ

ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ.

ท่านบูชามหายัญเสร็จแล้ว ก็กลับเข้าอาศรม

เมื่อท่านกลับเข้าอาศรมแล้ว

พราหมณ์อีกคนหนึ่ง ก็เดินทางมาถึง

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร

โส จ นํ อุปสงฺกมฺม สตานิ ปญฺจ ยาจติ.

พราหมณ์ที่มาพบนั้น มีเท้าเดินเสียดสีกัน

ท่าทางน่ากลัวมีฟันเขลอะ

ศีรษะเกลือกกลั้วด้วยสิ่งสกปรก

เข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้ว

ขอทรัพย์ ๕๐๐ กหาปณะ

ตเมนํ พาวรี ทิสฺวา อาสเนน นิมนฺตยิ.

สุขญฺจ กุสลํ ปุจฺฉิ อิทํ วจนมพฺรวิ.(๑)

พราหมณ์พาวรีเห็นเขาแล้วก็เชิญให้นั่ง

ไต่ถามถึงความสุขความสบาย จึงกล่าวคำนี้ว่า

ยํ โข มมํ เทยฺยธมฺมํ สพฺพํ วิสชฺชิตํ มยา

อนุชานาหิ เม พฺรเหฺม นตฺถิ ปญฺจสตานิ เม.

สิ่งของที่ควรให้ซึ่งเป็นของเราทั้งหมด

เราสละไปแล้ว พราหมณ์เอ๋ย

ท่านจงเชื่อเราเถิด เราไม่มีทรัพย์ ๕๐๐ เลย

สเจ เม ยาจมานสฺส ภวํ นานุปฺปทสฺสติ

สตฺตเม ทิวเส ตุยฺหํ มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา.

(ปังกทันตพราหมณ์กล่าวว่า)

ถ้าเมื่อเราขอ ท่านไม่ให้สิ่งที่มีอยู่

ในวันที่ ๗ ขอให้ศีรษะท่านแตกเป็น ๗ เสี่ยง

อภิสงฺขริตฺวา กุหโก เภรวํ โส อกิตฺตยิ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา พาวรี ทุกฺขิโต อหุ.

พราหมณ์นั้นเป็นคนโกหก

แสดงท่าทาง(หลอกลวง) กล่าวคำที่น่ากลัว

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำพูดของเขาแล้วก็เป็นทุกข์

อุสฺสุสฺสติ อนาหาโร โสกสลฺลสมปฺปิโต

อโถปิ เอวํจิตฺตสฺส ฌาเน น รมตี มโน.

(พราหมณ์พาวรี) ถูกลูกศรคือความเศร้าโศกเสียบแทงแล้ว

ไม่บริโภคอาหาร ซูบผอม

เมื่อท่านมีความคิดอย่างนั้น ใจก็ไม่ยินดีในฌาน

อุตฺรสฺตํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา เทวตา อตฺถกามินี.

พาวรึ อุปสงฺกมฺม อิทํ วจนมพฺรวิ.

เทวดาผู้ปรารถนาประโยชน์

เห็นพราหมณ์พาวรีหวาดกลัวเป็นทุกข์อยู่

จึงเข้าไปหาท่านแล้วกล่าวคำนี้ว่า

น โส มุทฺธํ ปชานาติ กุหโก โส ธนตฺถิโก

มุทฺธนิ มุทฺธปาเต(๑) วา ญาณํ ตสฺส น วิชฺชติ.

พราหมณ์ผู้ต้องการทรัพย์นั้นเป็นคนโกหก

เขาไม่รู้จักศีรษะ ไม่มีความรู้เรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

โภตี(๑) จรหิ ชานาติ ตมฺเม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตํ สุโณม วโจ ตว.

(พราหมณ์พาวรีคิดว่า) เทวดาผู้เจริญนี้คงจะรู้

(จึงกล่าวไปว่า) ข้าพเจ้าขอถามเรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

ข้าพเจ้าขอฟังคำตอบของท่าน

อหมฺเปตํ น ชานามิ ญาณํ เมตฺถ น วิชฺชติ

มุทฺธนิ มุทฺธาธิปาเต จ ชินานํ เหตฺถ(๑) ทสฺสนํ.

(เทวดากล่าวว่า)

แม้ข้าพเจ้าก็ไม่รู้จักเรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ข้าพเจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนี้

เรื่องศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

เป็นวิสัยของพระชินเจ้าเท่านั้น

อถ โก จรหิ ชานาติ อสฺมึ ปฐวิมณฺฑเล(๑)

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตมฺเม อกฺขาหิ เทวเต.

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

เทวดา ก็ใครเล่าในปฐพีมณฑลนี้

รู้จักศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ขอท่านจงบอกผู้นั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

ปุรา กปิลวตฺถุมฺหา นิกฺขนฺโต โลกนายโก

อปจฺโจ โอกฺกากราชสฺส สกฺยปุตฺโต ปภงฺกโร.

(เทวดากล่าวว่า)

พระโอรสของเจ้าศากยะ

เป็นเชื้อพระวงศ์ของพระเจ้าโอกกากะ

เสด็จออกผนวชจากกรุงกบิลพัสดุ์

ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก เป็นผู้ก่อความสว่างไสว

โส หิ พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ สพฺพธมฺมาน ปารคู

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา

สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโต วิมุตฺโต อุปธิกฺขเย.

(เทวดากล่าวว่า)

พราหมณ์ เจ้าศากยบุตรพระองค์นั้น

เป็นพระสัมพุทธเจ้า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

บรรลุกำลังแห่งอภิญญาทั้งหมดแล้ว

มีพระจักษุในธรรมทั้งปวง

ทรงถึงธรรมเป็นที่สิ้นกรรมทุกอย่าง

ทรงน้อมพระทัยไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ

พุทฺโธ โส ภควา โลเก ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ โส เต ตํ พฺยากริสฺสติ.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระพุทธเจ้าในโลก

มีพระจักษุ ทรงแสดงธรรม

ท่านจงไปทูลถามพระองค์เถิด

พระองค์จักทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท่านได้

สมฺพุทฺโธติ วโจ สุตฺวา อุทคฺโค พาวรี อหุ

โสกสฺส ตนุโก อาสิ ปีติญฺจ วิปุลํ ลภิ.

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า พระสัมพุทธเจ้า

ก็เบิกบานใจ ความเศร้าโศกก็เบาบางลง

และได้รับปีติเปี่ยมล้น

โส พาวรี อตฺตมโน อุทคฺโค

ตํ เทวตํ ปุจฺฉติ เวทชาโต

กตมมฺหิ คาเม นิคมมฺหิ วา ปน

กตมมฺหิ วา ชนปเท โลกนาโถ

ยตฺถ คนฺตฺวาน ปสฺเสมุ สมฺพุทฺธํ ทิปทุตฺตมํ.(๑)

พราหมณ์พาวรีนั้นดีใจ เบิกบานใจ

เกิดความปลาบปลื้มใจ

จึงไต่ถามเทวดาถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

(และประกาศว่า) พระสัมพุทธเจ้า

ผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์โลกประทับอยู่ ณ ที่ไหน

จะเป็นบ้าน นิคม หรือชนบทใดก็ตาม

พวกเราพึงไปเข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

ผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน

ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส

โส สกฺยปุตฺโต วิธุโร อนาสโว

มุทฺธาธิปาตสฺส วิทู นราสโภ.

(เทวดากล่าวว่า)

เจ้าศายกบุตรพระองค์นั้น ผู้ทรงชนะมาร

มีพระปัญญากว้างขวาง มีพระปัญญาล้ำเลิศแผ่ไพศาลยิ่ง

ทรงปราศจากธุระ ไม่มีอาสวะ

ทรงเป็นผู้รู้แจ้งเรื่องศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ทรงเป็นผู้องอาจกว่านรชน

ประทับอยู่ ณ มณเฑียรสถานของพระเจ้าโกศลเขตกรุงสาวัตถี

ตโต อามนฺตยี สิสฺเส พฺราหฺมเณ มนฺตปารคู

เอถ มาณวา อกฺขิสฺสํ สุโณถ วจนํ มม.

ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้เรียกพราหมณ์ทั้งหลาย

ผู้เป็นศิษย์ ซึ่งเรียนจบมนตร์มากล่าวว่า มาณพทั้งหลาย

มานี่เถิด เราจักบอก ขอพวกเธอจงฟังคำของเรา

ยสฺเสโส ทุลฺลโภ โลเก ปาตุภาโว อภิณฺหโส

สฺวาชฺช โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน สมฺพุทฺโธ อิติ วิสฺสุโต

ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สาวตฺถึ ปสฺสโวฺห ทิปทุตฺตมํ.

(พราหมณ์พาวรีกล่าวต่อไปว่า)

ความที่พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดปรากฏเนือง ๆ

ในโลกนั่นหาได้ยาก วันนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

เสด็จอุบัติในโลกแล้ว ปรากฏพระนามว่า พระสัมพุทธเจ้า

พวกเธอจงรีบไปกรุงสาวัตถี เข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

ผู้สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

กถํ จรหิ ชาเนมุ ทิสฺวา พุทฺโธติ พฺราหฺมณ

อชานตํ โน ปพฺรูหิ ยถา ชาเนมุ ตํ มยํ.

(มาณพทั้งหลายถามว่า)

ข้าแต่พราหมณ์ ถ้าพวกข้าพเจ้าพบแล้ว

จะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นพระพุทธเจ้า

ขอท่านจงบอกวิธีที่จะรู้จักพระองค์

แก่พวกข้าพเจ้าผู้ไม่รู้ด้วยเถิด

อาคตานิ หิ มนฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทฺวตฺตึสานิ จ พฺยากฺขาตา สมตฺตา อนุปุพฺพโส.

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ก็มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

อันมาแล้วในมนตร์ทั้งหลาย

ท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งครบถ้วนโดยลำดับ

ยสฺเสเต โหนฺติ คตฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทฺวเยว ตสฺส คติโย ตติยา หิ น วิชฺชติ.

บุคคลใดมีมหาปุริสลักษณะเหล่านั้นอยู่ในตัว

บุคคลนั้นมีคติเป็น ๒ อย่างเท่านั้น

มิได้มีคติเป็นที่ ๓ เลย

สเจ อคารํ อาวสติ วิเชยฺย ปฐวึ อิมํ

อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อนุสาสติ.

คือ ถ้าบุคคลนั้นอยู่ครองเรือน

จะพึงครอบครองแผ่นดินนี้

ย่อมปกครองโดยธรรม

โดยไม่ต้องใช้อาญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

สเจ จ โส ปพฺพชติ อคารา อนคาริยํ

วิวฏฺฏจฺฉโท(๑) สมฺพุทฺโธ อรหา ภวติ อนุตฺตโร.

แต่ถ้าบุคคลนั้น ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

จะเป็นพระอรหันตสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

มีกิเลสดุจเครื่องปิดบัง อันเปิดแล้ว

ชาตึ โคตฺตญฺจ ลกฺขณํ มนฺเต สิสฺเส ปุนาปเร

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ มนสาเยว ปุจฺฉถ.

พวกเธอจงทูลถามด้วยใจเท่านั้นถึงชาติ

โคตร ลักษณะ มนตร์ ศิษย์คนอื่น ๆ

ศีรษะและธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

อนาวรณทสฺสาวี ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห วาจาย วิสชฺเชสฺสติ.(๑)

ถ้าบุคคลนั้นเป็นพระพุทธเจ้า

ผู้มีปกติเห็นธรรมหาเครื่องกางกั้นมิได้

เมื่อพวกเธอถามปัญหาด้วยใจแล้ว

ก็จักทรงวิสัชนาด้วยพระวาจา

พาวริสฺส วโจ สุตฺวา สิสฺสา โสฬส พฺราหฺมณา

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู.

ครั้นฟังคำของพราหมณ์พาวรีแล้ว

พราหมณ์ ๑๖ คนผู้เป็นศิษย์ คือ (๑) อชิตะ

(๒) ติสสเมตเตยยะ (๓) ปุณณกะ (๔) เมตตคู

โธตโก อุปสีโว จ นนฺโท จ อถ เหมโก

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต.

(๕) โธตกะ (๖) อุปสีวะ (๗) นันทะ (๘) เหมกะ

(๙) โตเทยยะ (๑๐) กัปปะ (๑๑) ชตุกัณณิ ผู้เป็นบัณฑิต

ภทฺราวุโธ อุทโย จ โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ

โมฆราชา จ เมธาวี ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ.

(๑๒) ภัทราวุธ (๑๓) อุทัย (๑๔) โปสาละ

(๑๕) โมฆราช ผู้มีปัญญา (๑๖) ปิงคิยะ ผู้เป็นมหาฤๅษี

ปจฺเจกคณิโน สพฺเพ สพฺพโลกสฺส วิสฺสุตา

ฌายี ฌานรตา ธีรา ปุพฺพวาสนวาสิตา.

พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์ ๑๖ คนนั้น

แต่ละคนเป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ มีชื่อปรากฏแก่ชาวโลกทั่วไป

เป็นผู้บำเพ็ญฌาน ยินดีในฌาน

เป็นผู้มีปัญญาปราดเปรื่อง

เคยอบรมวาสนาแต่ชาติปางก่อนทั้งนั้น

พาวรึ อภิวาเทตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

ชฏาชินธรา สพฺเพ ปกฺกามุํ อุตฺตรามุขา.

ทุกคนเกล้าชฎาและครองหนังเสือ

อภิวาทพราหมณ์พาวรีและกระทำประทักษิณแล้ว

ต่างออกเดินทางมุ่งหน้าไปทางทิศอุดร

มฬกสฺส ปติฏฺฐานํ ปุรมาหิสฺสตึ(๑) ตทา

อุชฺเชนิญฺจาปิ โคนทฺธํ เวทิสํ วนสวฺหยํ.

สู่สถานที่ตั้งแคว้นมุฬกะ กรุงมาหิสสติในกาลนั้น

กรุงอุชเชนี เมืองโคนัทธะ เมืองเวทิสา เมืองวนสวหยา

โกสมฺพิญฺจาปิ สาเกตํ สาวตฺถิญฺจ ปุรุตฺตมํ

เสตพฺยํ กปิลวตฺถุ กุสินารญฺจ มนฺทิรํ.

กรุงโกสัมพี เมืองสาเกต กรุงสาวัตถีอันอุดม

เมืองเสตัพยะ กรุงกบิลพัสดุ์ กรุงกุสินารา

ปาวญฺจ โภคนครํ เวสาลึ มาคธํ ปุรํ

ปาสาณกํ เจติยญฺจ รมณียํ มโนรมํ.

กรุงปาวา โภคนคร กรุงเวสาลี แคว้นมคธ

และปาสาณกเจดีย์ อันรื่นรมย์ น่ารื่นเริงใจ

ตสิโตวุทกํ สีตํ มหาลาภํว วาณิโช

ฉายํ ฆมฺมาภิตตฺโตว ตุริตา ปพฺพตมารุหุํ.

พราหมณ์เหล่านั้นรีบขึ้นสู่ภูเขา

เหมือนคนกระหายน้ำรีบหาน้ำเย็นดื่ม

เหมือนพ่อค้าได้ลาภใหญ่มาครอง

และเหมือนคนถูกความร้อนแผดเผารีบหาร่มเงา

ภควา จ ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสํฆปุรกฺขโต

ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสติ สีโหว นทตี วเน.

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม

ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่

ประหนึ่งว่าราชสีห์บันลือสีหนาทอยู่ในป่า

อชิโต อทฺทส พุทฺธํ ปีตรํสึว(๑) ภาณุมํ

จนฺทํ ยถา ปณฺณรเส ปาริปูรํ(๒) อุปาคตํ.

อชิตมาณพได้เห็นพระพุทธเจ้า

ผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์อันมีรัศมีเจิดจ้า

และดุจดวงจันทร์เต็มดวงในวันเพ็ญ

อถสฺส คตฺเต ทิสฺวาน ปริปูรญฺจ พฺยญฺชนํ

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ มโนปเญฺห อปุจฺฉถ.

ลำดับนั้น อชิตมาณพยืนอยู่ ณ ที่สมควร

รื่นเริงใจ เพราะได้เห็นอนุพยัญชนะ

บริบูรณ์ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค

จึงได้ทูลถามปัญหาด้วยใจว่า

อาทิสฺส ชมฺมนํ พฺรูหิ โคตฺตํ พฺรูหิ สลกฺขณํ

มนฺเตสุ ปารมึ พฺรูหิ กติ วาเจติ พฺราหฺมโณ.

(อชิตมาณพทูลถามปัญหาทางใจว่า)

ขอพระองค์ตรัสระบุให้แน่ชัด

ถึงชาติ โคตร พร้อมด้วยลักษณะ

ขอโปรดตรัสบอกความสำเร็จในมนตร์ทั้งหลายว่า

พราหมณ์สอนมาณพเท่าไร

วีสํ วสฺสสตํ อายุ โส จ โคตฺเตน พาวรี

ตีณิสฺส ลกฺขณา คตฺเต ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

พราหมณ์นั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี ชื่อพาวรีโดยโคตร

มีลักษณะ ๓ อย่างอยู่ในตัว เป็นผู้เรียนจบไตรเพท

ลกฺขเณ อิติหาเส จ สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ

ปญฺจสตานิ วาเจติ สธมฺเม ปารมึ คโต.

พราหมณ์นั้นถึงความสำเร็จ

ในลักษณะมนตร์ และประวัติศาสตร์

พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ และเกฏุภศาสตร์

ชื่อว่าถึงความสำเร็จในหลักธรรมของตน

กล่าวสอนมนตร์แก่ศิษย์ ๕๐๐ คน

ลกฺขณานํ ปวิจยํ พาวริสฺส นรุตฺตม

ตณฺหจฺฉิท(๑) ปกาเสหิ มา โน กงฺขายิตํ อหุ.

(อชิตมาณพทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ตัดตัณหาเสียได้

ขอพระองค์โปรดประกาศความเด่นชัด

แห่งลักษณะของพราหมณ์พาวรี

อย่าให้พวกข้าพระองค์มีความสงสัยเลย

มุขํ ชิวฺหาย ฉาเทติ อุณฺณสฺส ภมุกนฺตเร

โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ เอวํ ชานาหิ มาณว.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

พราหมณ์นั้นย่อมใช้ลิ้นปิดหน้าได้

มีอุณาโลมอยู่ระหว่างคิ้ว มีคุยหฐานซ่อนอยู่ในฝัก

มาณพ เธอจงรู้อย่างนี้

ปุจฺฉํ หิ กิญฺจิ อสุณนฺโต สุตฺวา ปเญฺห วิยากเต

วิจินฺเตติ ชโน สพฺโพ เวทชาโต กตญฺชลี.

ชนทั้งปวงไม่ได้ยินใครถามปัญหาอะไร

ได้ยินแต่ปัญหาที่พระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์

ก็ปลาบปลื้มใจ ประนมอัญชลีแล้วพากันคิดไปต่าง ๆ ว่า

โก นุ เทโว วา พฺรหฺมา วา อินฺโท วาปิ สุชมฺปติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห กเมตํ ปฏิภาสติ.

ใครหนอ เป็นเทพ เป็นพระพรหม

หรือพระอินทร์ผู้สุชัมบดีเมื่อถามปัญหาด้วยใจ

พระผู้มีพระภาคตรัสบอกปัญหานั้นกับใครเล่า

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ พาวรี ปริปุจฺฉติ

ตํ พฺยากโรหิ ภควา กงฺขํ วินย โน อิเส.

(อชิตมาณพกราบทูลว่า)

พราหมณ์พาวรีถามถึงเรื่องศีรษะ

และธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

ขอพระองค์โปรดพยากรณ์ปัญหานั้น

กำจัดความสงสัยของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด

อวิชฺชา มุทฺธาติ ชานาหิ วิชฺชา มุทฺธาธิปาตินี

สทฺธาสติสมาธีหิ ฉนฺทวีริเยน สํยุตา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า)

เธอจงรู้เถิดว่า อวิชชาเป็นศีรษะ

วิชชาที่ประกอบด้วยสัทธา สติ สมาธิ ฉันทะ

และวิริยะเป็นธรรมที่ทำให้ศีรษะตกไป

ตโต เวเทน มหตา สนฺถมฺเภตฺวาน มาณโว

เอกํสํ อชินํ กตฺวา ปาเทสุ สิรสา ปติ.

ลำดับนั้น อชิตมาณพ มีความปลาบปลื้มใจมากล้น

สนับสนุนแล้ว พาดหนังเสือเฉวียงบ่า

ซบศีรษะลงแทบพระยุคลบาท (แล้วกราบทูลต่อไปว่า)

พาวรี พฺราหฺมโณ โภโต สห สิสฺเสหิ มาริส

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ปาเท วนฺทติ จกฺขุม.

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุ

พราหมณ์พาวรี พร้อมด้วยเหล่าศิษย์มีจิตเบิกบาน ดีใจ

ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระองค์

สุขิโต พาวรี โหตุ สห สิสฺเสหิ พฺราหฺมโณ

ตฺวญฺจาปิ สุขิโต โหหิ จิรํ ชีวาหิ มาณว.

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ขอพราหมณ์พาวรี พร้อมด้วยเหล่าศิษย์

จงมีความสุขและแม้เธอเองก็ขอให้มีความสุข

มีชีวิตอยู่ยืนนานเถิด มาณพ

พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ

กตาวกาสา ปุจฺฉโวฺห ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉถ.

เราให้โอกาสแก่พราหมณ์พาวรี แก่เธอ

และมาณพทั้งหมดถามข้อสงสัยทั้งปวง

พวกเธอปรารถนาจะถามปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่งก็จงถามเถิด

สมฺพุทฺเธน กโตกาโส นิสีทิตฺวาน ปญฺชลี

อชิโต ปฐมํ ปญฺหํ ตตฺถ ปุจฺฉิ ตถาคตํ.

วตฺถุคาถา นิฏฺฐิตา.

อชิตมาณพได้รับโอกาสจากพระสัมพุทธเจ้าแล้ว

นั่งประคองอัญชลี ทูลถามปัญหาข้อแรกกับพระตถาคต

ณ ปาสาณกเจดีย์นั้น

วัตถุคาถาจบ

_______ ๒. มาณวปญฺหา ๑. อชิตมาณวปญฺหา เกนสฺสุ นิวุโต โลโก (อิจฺจายสฺมา อชิโต)

เกนสฺสุ นปฺปกาสติ

กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสิ กึสุ ตสฺส มหพฺภยํ. (๑)

๒. มาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของมาณพ ๑๖ คน

๑. อชิตมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของอชิตมาณพ

(ท่านอชิตะทูลถาม ดังนี้)

โลกถูกอะไรเล่าหุ้มห่อไว้

เพราะเหตุไรเล่า โลกจึงไม่สดใส

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกว่า

อะไรเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้นไว้

อะไรเล่า เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น (๑)

อวิชฺชาย นิวุโต โลโก (อชิตาติ ภควา)

เววิจฺฉา ปมาทา นปฺปกาสติ

ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อชิตะ)

โลกถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้

โลกไม่สดใสเพราะความตระหนี่และความประมาท

เราเรียกความอยากว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกไว้

ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น (๒)

สวนฺติ สพฺพธิ โสตา (อิจฺจายสฺมา อชิโต)

โสตานํ กึ นิวารณํ

โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ เกน โสตา ปิธิยฺยเร.(๑) (๓)

(ท่านอชิตะทูลถาม ดังนี้)

กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในที่ทั้งปวง

อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมเครื่องป้องกันกระแสทั้งหลาย

อะไรปิดกั้นกระแสทั้งหลายได้ (๓)

ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ (อชิตาติ ภควา)

สติ เตสํ นิวารณํ

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อชิตะ)

กระแสเหล่าใดในโลก

สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้นได้

เรากล่าวธรรมเครื่องป้องกันกระแสทั้งหลาย

ปัญญาปิดกั้นกระแสเหล่านั้นได้ (๔)

ปญฺญา เจว สติ(๑) จาปิ (อิจฺจายสฺมา อชิโต)

นามรูปญฺจ มาริส

เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ กตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. (๕)

(ท่านอชิตะทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ

นามและรูปนี้ดับที่ไหน ข้าพระองค์ได้ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกเนื้อความนั้น

แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๕)

ยเมตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ อชิต ตํ วทามิ เต

ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ. (๖)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

อชิตะ เธอได้ถามปัญหานั้นใด

เราจะกล่าวแก้ปัญหานั้นแก่เธอ

นามและรูปนั้นดับไม่มีส่วนเหลือในที่ใด

นามและรูปนั้นดับไปในที่นั้นเพราะวิญญาณดับ (๖)

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสขา ปุถู อิธ

เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริส. (๗)

(ท่านอชิตะทูลถาม ดังนี้)

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดผู้มีสังขาตธรรม

และพระเสขะเหล่าใดที่มีอยู่เป็นอันมากในที่นี้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์ผู้มีปัญญา โปรดตรัสบอกการดำนินชีวิต

ของพระอรหันตขีณาสพ และพระเสขะเหล่านั้นเถิด (๗)

กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย มนสานาวิโล สิยา

กุสโล สพฺพธมฺมานํ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ. (๘)

อชิตมาณวปญฺหา(๑) ปฐมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ภิกษุไม่พึงปรารถนายิ่งในกามทั้งหลาย

พึงเป็นผู้มีใจไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง

มีสติดำรงอยู่ (๘)

อชิตมาณวปัญหาที่ ๑ จบ

_______ ๒. ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปญฺหา โกธ สนฺตุสิโต โลเก (อิจฺจายสฺมา ติสฺสเมตฺเตยฺโย)

กสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.

โก อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ

กํ พฺรูสิ มหาปุริโสติ โก อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ. (๑)

๒. ติสสเมตเตยยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของติสสเมตเตยยมาณพ

(ท่านติสสเมตเตยยะทูลถาม ดังนี้)

ใครชื่อว่าเป็นผู้สันโดษในโลกนี้

ความหวั่นไหวทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ใคร

ใครรู้ชัดส่วนสุดทั้ง ๒ ด้านแล้ว

ไม่ยึดติดในท่ามกลางด้วยมันตา

พระองค์ตรัสเรียกใครว่าเป็นมหาบุรุษ

ใครล่วงพ้นเครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้ (๑)

กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา (เมตฺเตยฺยาติ ภควา)

วีตตโณฺห สทา สโต

สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เมตเตยยะ)

ภิกษุเป็นผู้มีพรหมจรรย์(เพราะเห็นโทษ)ในกามทั้งหลาย

ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ ผู้คลายตัณหาแล้ว

มีสติทุกเมื่อ รู้ธรรมทั้งหลายแล้วดับกิเลสได้

ภิกษุนั้นชื่อว่าไม่มีความหวั่นไหว (๒)

โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคาติ. (๓)

ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปญฺหา ทุติยา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ภิกษุนั้นชื่อว่ารู้ชัดส่วนสุดทั้ง ๒ ด้านแล้ว

ไม่ยึดติดในท่ามกลางด้วยมันตา

เราเรียกภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ

ภิกษุนั้นชื่อว่าล่วงพ้นเครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้ (๓)

ติสสเมตเตยยมาณวปัญหาที่ ๒ จบ

_______ ๓. ปุณฺณกมาณวปญฺหา อเนชํ มูลทสฺสาวึ (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ

กึ นิสฺสิตา อิสโย มนุชา

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๑)

๓. ปุณณกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของปุณณกมาณพ

(ท่านปุณณกะทูลถาม ดังนี้)

ข้าพระองค์มีปัญหาจะทูลถาม จึงมาเฝ้าพระองค์

ผู้ไม่มีตัณหาเหตุให้หวั่นไหว ผู้มีปกติเห็นมูล

ฤๅษี มนุชะ กษัตริย์ และพราหมณ์จำนวนมากในโลกนี้

อาศัยอะไร จึงพากันบูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๑)

เย เกจิเม อิสโย มนุชา (ปุณฺณกาติ ภควา)

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก

อาสีสมานา ปุณฺณก อิตฺถตฺตํ

ชรํ สิตา ยญฺญมกปฺปยึสุ. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปุณณกะ)

ฤๅษี มนุชะ กษัตริย์ พราหมณ์บางพวกเหล่านี้

จำนวนมากในโลกนี้ พากันบูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย

ปุณณกะ ชนเหล่านั้นหวังความเป็นอย่างนี้

อาศัยชราจึงพากันบูชายัญ (๒)

เย เกจิเม อิสโย มนุชา (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

ขตฺติยา พฺราหฺมณา เทวตานํ

ยญฺญมกปฺปยึสุ ปุถูธ โลเก

กจฺจิสุ เต ภควา ยญฺญปเถ อปฺปมตฺตา

อตารุํ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๓)

(ท่านปุณณกะทูลถาม ดังนี้)

ฤๅษี มนุชะ กษัตริย์ พราหมณ์บางพวกเหล่านี้

จำนวนมากในโลกนี้ พากันบูชายัญแก่เทวดาทั้งหลาย

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์

ชนเหล่านั้นเป็นผู้ไม่ประมาทในการบูชายัญ

ได้ข้ามชาติและชราได้บ้างไหม

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๓)

อาสีสนฺติ โถมยนฺติ อภิชปฺปนฺติ ชุหนฺติ (ปุณฺณกาติ ภควา)

กามาภิชปฺปนฺติ ปฏิจฺจ ลาภํ

เต ยาชโยคา ภวราครตฺตา

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปุณณกะ)

ชนเหล่านั้นหวัง ชื่นชม มุ่งหวัง จึงพากันบูชายัญ

เพราะอาศัยลาภ จึงมุ่งหวังกาม

เราขอกล่าวว่า ชนเหล่านั้นผู้ประกอบการบูชายัญ

เป็นผู้กำหนัดยินดีในภพ ข้ามชาติและชราไปไม่ได้ (๔)

เต เจ นาตรึสุ ยาชโยคา (อิจฺจายสฺมา ปุณฺณโก)

ยญฺเญหิ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๕)

(ท่านปุณณกะทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์

ถ้าชนเหล่านั้นผู้ประกอบการบูชายัญ

ข้ามชาติและชราไปไม่ได้ด้วยยัญทั้งหลาย

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนี้

ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ข้ามชาติและชราได้

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๕)

สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ (ปุณฺณกาติ ภควา)

ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก

สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส

อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. (๖)

ปุณฺณกมาณวปญฺหา ตติยา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปุณณกะ)

เรากล่าวว่า บุคคลใดไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ

เพราะทราบชัดฝั่งนี้และฝั่งโน้นในโลก

บุคคลนั้นเป็นผู้สงบ ปราศจากควัน ไม่มีทุกข์

ไม่มีความหวัง ชื่อว่าข้ามชาติและชราได้แล้ว (๖)

ปุณณกมาณวปัญหาที่ ๓ จบ

_______ ๔. เมตฺตคูมาณวปญฺหา ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ (อิจฺจายสฺมา เมตฺตคู)

มญฺญามิ ตํ เวทคุํ ภาวิตตฺตํ

กุโต นุ ทุกฺขา สมุทาคตา อิเม

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. (๑)

๔. เมตตคูมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของเมตตคูมาณพ

(ท่านเมตตคูทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่า ทรงเป็นผู้จบเวท

ทรงอบรมพระองค์แล้ว ทุกข์หลายรูปแบบอะไรก็ตามในโลก

ทุกข์เหล่านี้เกิดมาจากที่ไหนหนอ (๑)

ทุกฺขสฺส เว มํ ปภวํ อปุจฺฉสิ (เมตฺตคูติ ภควา)

ตํ เม ปวกฺขามิ ยถา ปชานํ

อุปธินิทานา ปภวนฺติ ทุกฺขา

เย เกจิ โลกสฺมิมเนกรูปา. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เมตตคู)

เธอได้ถามถึงแดนเกิดแห่งทุกข์กับเราแล้ว

เราจะบอกแดนเกิดแห่งทุกข์นั้นแก่เธอตามที่เรารู้

ทุกข์หลายรูปแบบอะไรก็ตามในโลก

ล้วนเกิดมาจากอุปธิเป็นต้นเหตุ (๒)

โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ

ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท

ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา

ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ผู้ใดแล ไม่มีปัญญา ย่อมก่ออุปธิ

ผู้นั้นจัดว่าเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ

เพราะฉะนั้น บุคคลรู้อยู่ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นทุกข์ว่า

มีชาติเป็นแดนเกิด ไม่ควรก่ออุปธิ (๓)

ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน

อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหิ

กถํ นุ ธีรา วิตรนฺติ โอฆํ

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ

ตํ เม มุนิ สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. (๔)

(ท่านเมตตคูทูลถามว่า)

พวกข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาใดกับพระองค์

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกปัญหานั้นแก่พวกข้าพระองค์แล้ว

ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหาอื่นต่อไป

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นด้วยเถิด

นักปราชญ์ทั้งหลายจะข้ามโอฆะ ชาติ ชรา

โสกะและปริเทวะได้อย่างไรหนอ

พระองค์ผู้เป็นพระมุนี ขอโปรดตรัสแก้ปัญหานั้น

แก่ข้าพระองค์ให้แจ่มแจ้งด้วยเถิด

เพราะธรรมนั้นพระองค์ทรงทราบชัดแล้ว (๔)

กิตฺตยิสฺสามิ เต ธมฺมํ (เมตฺตคูติ ภควา)

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (๕)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เมตตคู)

บุคคลรู้ชัดธรรมใดแล้ว มีสติเที่ยวไปอยู่

พึงข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้

เราจักกล่าวธรรม(นั้น)ที่รู้ประจักษ์ด้วยตนเอง

ในธรรมที่เราเห็นแล้ว แก่เธอ (๕)

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ มเหสิ ธมฺมมุตฺตมํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (๖)

(ท่านเมตตคูทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

ข้าพระองค์ชอบใจธรรมอันสูงสุดนั้นที่บุคคลรู้ชัดแล้ว

มีสติเที่ยวไปอยู่ พึงข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้ (๖)

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ (เมตฺตคูติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

เอเตสุ นนฺทิญฺจ นิเวสนญฺจ

ปนุชฺช วิญฺญาณํ ภเว น ติฏฺเฐ. (๗)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เมตตคู)

เธอรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง

ซึ่งเป็นธรรมชั้นสูง ชั้นต่ำและชั้นกลาง

เธอจงบรรเทาความเพลิดเพลิน ความถือมั่น

และวิญญาณ ในธรรมเหล่านี้เสีย ไม่พึงตั้งอยู่ในภพ (๗)

เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต

ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ

ชาตึ ชรํ โสกปริทฺทวญฺจ

อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ. (๘)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท

รู้แจ้ง ละความยึดถือว่าเป็นของเราแล้ว

เที่ยวไปอยู่ พึงละชาติ ชรา โสกะและปริเทวะ

อันเป็นทุกข์ในอัตภาพนี้ได้แน่นอน (๘)

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ

อทฺธา หิ ภควา ปหาสิ ทุกฺขํ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. (๙)

(ท่านเมตตคูทูลถามว่า)

ข้าพระองค์ชอบใจพระวาจานี้ของพระองค์

ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระโคดม

ธรรมที่ปราศจากอุปธิ พระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว

พระผู้มีพระภาคทรงละทุกข์ได้แล้วเป็นแน่

เพราะธรรมนี้ พระองค์ทรงทราบชัดแล้ว (๙)

เต จาปิ นูนปฺปชเหยฺยุ ทุกฺขํ

เย ตฺวํ มุนิ อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย

ตํ ตํ นมสฺสามิ สเมจฺจ นาค

อปฺเปว มํ ภควา อฏฺฐิตํ โอวเทยฺย. (๑๐)

(ท่านเมตตคูทูลถามว่า)

พระองค์ผู้เป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดไม่หยุดหย่อน

ชนแม้เหล่านั้นพึงละทุกข์ได้เป็นแน่

เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงมาพบพระผู้มีพระภาคผู้นาคะ

ขอนมัสการพระองค์ (โดยหวังว่า)พระผู้มีพระภาค

พึงตรัสสอนข้าพระองค์ไม่หยุดหย่อนบ้าง (๑๐)

ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตํ

อทฺธา หิ โส โอฆมิมํ อตาริ

ติณฺโณ จ ปารํ อขิโล อกงฺโข. (๑๑)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

บุคคลที่เธอรู้จักว่าเป็นพราหมณ์ผู้จบเวท

ไม่มีเครื่องกังวล ไม่ข้องในกามภพ

ข้ามโอฆะได้แล้วโดยแท้ และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่ง

ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงจิต หมดความสงสัยแล้ว (๑๑)

วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ

ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช

โส วีตตโณฺห อนีโฆ นิราโส

อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ. (๑๒)

เมตฺตคูมาณวปญฺหา จตุตฺถี.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

นรชนใดในที่นี้ เป็นผู้มีปัญญา จบเวท

สลัดเครื่องข้องในภพน้อยภพใหญ่นี้ได้แล้ว

นรชนนั้นเป็นผู้คลายตัณหาแล้ว ไม่มีทุกข์ ไม่มีความหวัง

เรากล่าวว่า นรชนนั้นข้ามชาติและชราได้แล้ว (๑๒)

เมตตคูมาณวปัญหาที่ ๔ จบ

_______ ๕. โธตกมาณวปญฺหา ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ (อิจฺจายสฺมา โธตโก)

วาจาภิกงฺขามิ มเหสิ ตุยฺหํ

ตว สุตฺวาน นิคฺโฆสํ สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. (๑)

๕. โธตกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของโธตกมาณพ

(ท่านโธตกะทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

ข้าพระองค์มุ่งหวังจะรับฟังพระวาจาของพระองค์อย่างยิ่ง

บุคคลได้ฟังพระสุรเสียงของพระองค์แล้ว

พึงศึกษาธรรมเป็นเหตุดับกิเลสเพื่อตน (๑)

เตนหาตปฺปํ กโรหิ (โธตกาติ ภควา)

อิเธว นิปโก สโต

อิโต สุตฺวาน นิคฺโฆสํ สิกฺเข นิพฺพานมตฺตโน. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โธตกะ)

ถ้าเช่นนั้น เธอผู้มีปัญญารักษาตน

มีสติ จงทำความเพียรในที่นี้แล

บุคคลได้ฟังเสียงจากที่นี้แล้ว

พึงศึกษาธรรมเป็นเหตุดับกิเลสเพื่อตน (๒)

ปสฺสามหํ เทวมนุสฺสโลเก

อกิญฺจนํ พฺราหฺมณมิริยมานํ

ตํ ตํ นมสฺสามิ สมนฺตจกฺขุ

ปมุญฺจ มํ สกฺก กถํกถาหิ. (๓)

(ท่านโธตกะทูลถามว่า)

ข้าพระองค์ย่อมเห็นพระองค์ผู้ไม่มีเครื่องกังวล

เป็นพราหมณ์ เสด็จจาริกอยู่ในเทวโลกและมนุษยโลก

ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักขุ

ข้าพระองค์ขอนมัสการพระองค์นั้น

ข้าแต่พระองค์ผู้สักกะ ขอพระองค์โปรดปลดเปลื้อง

ข้าพระองค์จากความสงสัยทั้งหลายเถิด (๓)

นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย

กถํกถึ โธตก กญฺจิ โลเก

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อภิชานมาโน(๑)

เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสิ. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

โธตกะ เราไม่สามารถปลดเปลื้องใคร ๆ

ผู้มีความสงสัยในโลกได้

แต่เธอเมื่อรู้ทั่วถึงธรรมอันประเสริฐ

ก็จะพึงข้ามโอฆะนี้ได้เองด้วยประการฉะนี้ (๔)

อนุสาส พฺรเหฺม กรุณายมาโน

วิเวกธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ยถาหํ อากาโสว อพฺยาปชฺชมาโน

อิเธว สนฺโต อสิโต จเรยฺยํ. (๕)

(ท่านโธตกะทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ

ขอพระองค์ทรงพระกรุณาตรัสสอนวิเวกธรรม

ที่ข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้

และโดยวิธีที่ข้าพระองค์ไม่ขัดข้องเหมือนอากาศ

ข้าพระองค์จะพึงสงบอยู่ในที่นี้แล

เป็นผู้ไม่ยึดอาศัย เที่ยวไปอยู่ (๕)

กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตึ (โธตกาติ ภควา)

ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนีติหํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ

ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (๖)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โธตกะ)

บุคคลผู้รู้ชัดความสงบใดแล้ว มีสติ

เที่ยวไปอยู่ พึงข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้

เราจักกล่าวความสงบนั้น ที่รู้ประจักษ์ด้วยตนเอง

ในธรรมที่เราเห็นแล้ว แก่เธอ (๖)

ตญฺจาหํ อภินนฺทามิ มเหสิ สนฺติมุตฺตมํ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (๗)

(ท่านโธตกะทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

ข้าพระองค์ชอบใจความสงบอันสูงสุดนั้น

ที่บุคคลรู้ชัดแล้ว มีสติเที่ยวไปอยู่

พึงข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้ (๗)

ยํ กิญฺจิ สมฺปชานาสิ (โธตกาติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคติ โลเก

ภวาภวาย มากาสิ ตณฺหนฺติ.

โธตกมาณวปญฺหา ปญฺจมี.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โธตกะ)

เธอรู้ชัดธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง

ซึ่งเป็นธรรมชั้นสูง ชั้นต่ำและชั้นกลาง

เธอรู้ชัดธรรมนั้นว่าเป็นเครื่องข้องในโลกแล้ว

อย่าได้ก่อตัณหาเพื่อภพน้อยและภพใหญ่เลย (๘)

โธตกมาณวปัญหาที่ ๕ จบ

_______ ๖. อุปสีวมาณวปญฺหา เอโก อหํ สกฺก มหนฺตโมฆํ (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อนิสฺสิโต โน วิสหามิ ตาริตุํ

อารมฺมณํ พฺรูหิ สมนฺตจกฺขุ

ยํ นิสฺสิโต โอฆมิมํ ตเรยฺยํ. (๑)

๖. อุปสีวมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของอุปสีวมาณพ

(ท่านอุปสีวะทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระองค์ผู้สักกะ ข้าพระองค์ผู้เดียว

ไม่ได้อาศัย (ใคร ๆ หรือสิ่งใด ๆ)

จึงไม่สามารถข้ามห้วงกิเลสอันยิ่งใหญ่ได้

ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักขุ

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกอารมณ์

ที่ข้าพระองค์ได้อาศัยแล้ว พึงข้ามห้วงกิเลสนี้ได้ (๑)

อากิญฺจญฺญํ เปกฺขมาโน สติมา (อุปสีวาติ ภควา)

นตฺถีติ นิสฺสาย ตรสฺสุ โอฆํ

กาเม ปหาย วิรโต กถาหิ

ตณฺหกฺขยํ นตฺตมหาภิปสฺส. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุปสีวะ)

เธอจงมีสติ เพ่งพิจารณาอากิญจัญญายตนสมาบัติ

ยึดเอาเป็นอารมณ์ว่า ไม่มีอะไรดังนี้แล้ว

ก็จะข้ามห้วงกิเลสได้ เธอจงละกามทั้งหลาย

เป็นผู้งดเว้นจากความสงสัยทั้งหลาย

พิจารณาความสิ้นตัณหา ทั้งคืนทั้งวัน (๒)

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อิจฺจายสฺมา อุปสีโว)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต

ติฏฺเฐ นุ โส ตตฺถ อนานุยายี.(๑) (๓)

(ท่านอุปสีวะทูลถาม ดังนี้)

บุคคลใดคลายราคะในกามทั้งปวง

ละสมาบัติอื่น อาศัยแต่อากิญจัญญายตนสมาบัติ

น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์ชั้นสูง

บุคคลนั้นไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในพรหมโลก

ชั้นอากิญจัญญายตนะนั้นได้หรือ (๓)

สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค (อุปสีวาติ ภควา)

อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวา มญฺญํ

สญฺญาวิโมกฺเข ปรเม วิมุตฺโต

ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุปสีวะ)

บุคคลใดคลายราคะในกามทั้งปวง

ละสมาบัติอื่น อาศัยแต่อากิญจัญญายตนสมาบัติ

น้อมใจไปในสัญญาวิโมกข์ชั้นสูง

บุคคลนั้นไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในพรหมโลก

ชั้นอากิญจัญญายตนะนั้นได้ (๔)

ติฏฺเฐ เจ โส ตตฺถ อนานุยายี

ปูคมฺปิ วสฺสานํ สมนฺตจกฺขุ

ตตฺเถว โส สีติสิยา วิมุตฺโต

จเวถ วิญฺญาณํ ตถาวิธสฺส. (๕)

(ท่านอุปสีวะทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักขุ

ถ้าบุคคลนั้นไม่หวั่นไหว ดำรงอยู่ในพรหมโลกนั้นนานปีไซร้

บุคคลนั้นเป็นผู้หลุดพ้นแล้ว

มีความสงบเย็นอยู่ในพรหมโลกนั้นนั่นแลหรือ

หรือว่าวิญญาณของบุคคลนั้นจะพึงจุติอีก (๕)

อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา (อุปสีวาติ ภควา)

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ

เอวํ มุนี นามกายา วิมุตฺโต

อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ. (๖)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุปสีวะ)

เปลวไฟถูกกำลังลมพัดไป

ย่อมดับ กำหนดไม่ได้ ฉันใด

มุนีพ้นแล้วจากนามกาย ย่อมดับไป

กำหนดไม่ได้ ฉันนั้น (๖)

อตฺถงฺคโต โส อุท วา โส นตฺถิ

อุทาหุ เว สสฺสติยา อโรโค

ตํ เม มุนี สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. (๗)

(ท่านอุปสีวะทูลถามว่า)

มุนีนั้นถึงความสลายไป หรือว่าไม่มี

หรือว่าไม่แตกทำลายเพราะมีความแน่แท้

พระองค์ผู้เป็นพระมุนี โปรดพยากรณ์ปัญหานั้น

แก่ข้าพระองค์ให้แจ่มแจ้งด้วยเถิด

เพราะธรรมนั้นพระองค์ทรงทราบชัดแล้ว (๗)

อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ (อุปสีวาติ ภควา)

เยน นํ วชฺชุํ ตํ ตสฺส นตฺถิ

สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ

สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพติ. (๘)

อุปสีวมาณวปญฺหา ฉฏฺฐี.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุปสีวะ)

มุนีผู้ถึงความสลายไป ย่อมไม่มี(อะไร)เป็นประมาณ

ชนทั้งหลายพึงว่ากล่าวมุนีนั้นด้วยกิเลสใด

กิเลสนั้นย่อมไม่มีแก่มุนีนั้น

(เพราะ) เมื่อมุนีนั้นถอนธรรมทั้งปวงได้เด็ดขาดแล้ว

แม้ครรลองแห่งวาทะทั้งปวง

ท่านก็ถอนได้เด็ดขาดแล้ว(เหมือนกัน) (๘)

อุปสีวมาณวปัญหาที่ ๖ จบ

_______ ๗. นนฺทมาณวปญฺหา สนฺติ โลเก มุนโย (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ. (๑)

๗. นันทมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของนันทมาณพ

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

ชนทั้งหลายกล่าวว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก

คำกล่าวนี้นั้นเป็นอย่างไร

ชนทั้งหลายเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยญาณ

หรือว่าเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี (๑)

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา

จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

นันทะ ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในโลกนี้

ไม่เรียกบุคคลว่าเป็นมุนี เพราะได้เห็นเพราะได้ฟังและเพราะได้รู้

เราเรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว

ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ว่า เป็นมุนี (๒)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๓)

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์

สมณพราหมณ์พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัด

ในหลักการของตนนั้น ข้ามชาติและชราได้บ้างหรือไม่

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๓)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

สมณพราหมณ์พวกนั้น

แม้ประพฤติตนเคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้น ก็จริง

แต่เรากล่าวว่า พวกเขายังข้ามชาติและชราไปไม่ได้ (๔)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

เต เจ มุนิ พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๕)

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

หากพระองค์ผู้เป็นพระมุนีตรัสว่า

สมณพราหมณ์พวกนั้นยังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนั้น

ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ชื่อว่าข้ามชาติและชราไปได้

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๕)

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. (๖)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ทั้งหมด

ถูกชาติและชราโอบล้อม นรชนเหล่าใดในโลกนี้

ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับรู้

หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง

กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ

เรากล่าวว่านรชนเหล่านั้นแล

ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว (๖)

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ

เย สีธ ทิฏฺฐํ ว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. (๗)

นนฺทมาณวปญฺหา สตฺตมา.

(ท่านนันทะกราบทูลว่า)

ข้าพระองค์ชอบใจพระดำรัสนี้ของพระองค์

ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระโคดม

ธรรมที่ปราศจากอุปธิ พระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว

นรชนเหล่าใดในโลกนี้ ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน

อารมณ์ที่ได้รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด

ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว

เป็นผู้หมดอาสวะ แม้ข้าพระองค์ก็กล่าวว่า

นรชนเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว (๗)

นันทมาณวปัญหาที่ ๗ จบ

_______ ๘. เหมกมาณวปญฺหา เย เม ปุพฺเพ วิยากํสุ (อิจฺจายสฺมา เหมโก)

หุรํ โคตมสาสนา

อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ

สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ นาหํ ตตฺถ อภิรมึ. (๑)

๘. เหมกมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของเหมกมาณพ

(ท่านเหมกะทูลถาม ดังนี้)

ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม

อาจารย์เจ้าลัทธิเหล่าใดเคยพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ว่า

เหตุนี้ได้เป็นมาแล้วอย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้

คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้นเป็นคำที่เชื่อสืบต่อกันมา

คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้นมีแต่จะทำให้ตรึกไปต่าง ๆ

ข้าพระองค์จึงไม่ยินดีในคำพยากรณ์นั้น (๑)

ตฺวญฺจ เม ธมฺมมกฺขาหิ ตณฺหานิคฺฆาตนํ มุนิ

ยํ วิทิตฺวา สโต จรํ ตเร โลเก วิสตฺติกํ. (๒)

(ท่านเหมกะทูลถามว่า)

ข้าแต่พระมุนี บุคคลรู้ชัดธรรมใดแล้ว

มีสติ เที่ยวไปอยู่ พึงข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม (นั้น)

ที่เป็นเครื่องกำจัดตัณหา แก่ข้าพระองค์เถิด (๒)

อิธ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาเตสุ ปิยรูเปสุ เหมก

ฉนฺทราควิโนทนํ นิพฺพานปทมจฺจุตํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เหมกะ นิพพานบทอันไม่แปรผัน

เป็นเครื่องกำจัดความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ

ในปิยรูปทั้งหลายที่ได้เห็น ได้ยินได้รับรู้และได้รู้ ในโลกนี้ (๓)

เอตทญฺญาย เย สตา ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา

อุปสนฺตา จ เต สทา ติณฺณา โลเก วิสตฺติกนฺติ. (๔)

เหมกมาณวปุจฺฉา อฏฺฐมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ชนเหล่าใดผู้มีสติ รู้นิพพานนั้นแล้ว

เห็นธรรม ดับกิเลสได้แล้ว

ชนเหล่านั้น เป็นผู้สงบทุกเมื่อ

ข้ามตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกาในโลกได้แล้ว (๔)

เหมกมาณวปัญหาที่ ๘ จบ

_______ ๙. โตเทยฺยมาณวปญฺหา ยสฺมึ กามา น วสนฺติ (อิจฺจายสฺมา โตเทยฺโย)

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ

กถํกถา จ โย ติณฺโณ

วิโมกฺโข ตสฺส กีทิโส. (๑)

๙. โตเทยยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของโตเทยยมาณพ

(ท่านโตเทยยะทูลถาม ดังนี้)

กามทั้งหลายไม่อยู่ในบุคคลใด

ตัณหาไม่มีแก่บุคคลใด

และบุคคลใดข้ามความสงสัยได้แล้ว

วิโมกข์ของบุคคลนั้นเป็นเช่นไร (๑)

ยสฺมึ กามา น วสนฺติ (โตเทยฺยาติ ภควา)

ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ

กถํกถา จ โย ติณฺโณ

วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โตเทยยะ)

กามทั้งหลายไม่อยู่ในบุคคลใด

ตัณหาไม่มีแก่บุคคลใด

และบุคคลใดข้ามความสงสัยได้แล้ว

วิโมกข์อื่นของบุคคลนั้นย่อมไม่มี (๒)

นิราสโส โส อุท อาสสาโน

ปญฺญาณวา โส อุท ปญฺญกปฺปี

มุนึ อหํ สกฺก ยถา วิชญฺญํ

ตํ เม วิยาจิกฺข สมนฺตจกฺขุ. (๓)

(ท่านโตเทยยะทูลถามว่า)

บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีความหวัง หรือว่ายังหวังอยู่

บุคคลนั้นเป็นผู้มีปัญญา หรือว่ายังมีความดำริด้วยปัญญา

ข้าแต่พระองค์ผู้สักกะ ข้าพระองค์จะพึงรู้จักพระมุนีได้อย่างไร

ข้าแต่พระองค์ผู้มีสมันตจักขุ

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ให้แจ่มแจ้งด้วยเถิด (๓)

นิราสโส โส น จ อาสสาโน

ปญฺญาณวา โส น จ ปญฺญกปฺปี

เอวมฺปิ โตเทยฺย มุนึ วิชาน

อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺตนฺติ. (๔)

โตเทยฺยมาณวปญฺหา นวมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีความหวัง ทั้งไม่หวัง

บุคคลนั้นเป็นผู้มีปัญญา แต่ไม่มีความดำริด้วยปัญญา

โตเทยยะ เธอจงรู้จักบุคคลผู้ไม่มีเครื่องกังวล

ผู้ไม่ข้องในกามและภพว่าเป็นมุนี อย่างนี้ (๔)

โตเทยยมาณวปัญหาที่ ๙ จบ

_______ ๑๐. กปฺปมาณวปญฺหา มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ (อิจฺจายสฺมา กปฺโป)

โอเฆ ชาเต มหพฺภเย

ชรามจฺจุปเรตานํ ทีปํ ปพฺรูหิ มาริส

ตฺวญฺจ เม ทีปมกฺขาหิ ยถายิทํ นาปรํ สิยา. (๑)

๑๐. กัปปมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของกัปปมาณพ

(ท่านกัปปะทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกที่พึ่งของเหล่าสัตว์

ผู้ดำรงอยู่ท่ามกลางสระ

ผู้ถูกชราและมัจจุราชครอบงำ

ในขณะเกิดห้วงน้ำอันเป็นมหันตภัย

อนึ่ง ขอพระองค์โปรดตรัสบอกที่พึ่ง

โดยวิธีที่ทุกข์นี้จะไม่พึงมีแก่ข้าพระองค์อีก (๑)

มชฺเฌ สรสฺมึ ติฏฺฐตํ (กปฺปาติ ภควา)

โอเฆ ชาเต มหพฺภเย

ชรามจฺจุปเรตานํ ทีปํ ปพฺรูมิ กปฺป เต. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

กัปปะ เราจะบอกที่พึ่งของเหล่าสัตว์

ผู้ดำรงอยู่ท่ามกลางสระ

ผู้ถูกชราและมัจจุราชครอบงำ

ในขณะเกิดห้วงน้ำอันเป็นมหันตภัยแก่เธอ (๒)

อกิญฺจนํ อนาทานํ เอตํ ทีปํ อนาปรํ

นิพฺพานํ อิติ นํ พฺรูมิ ชรามจฺจุปริกฺขยํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เราเรียกนิพพาน ซึ่งไม่มีเครื่องกังวล

ไม่มีเครื่องยึดมั่นนี้นั้น ว่าเป็นที่พึ่งอันไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า

(เพราะ)นิพพานเป็นที่สิ้นไปแห่งชราและมัจจุราช

เอตทญฺญาย เย สตา ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา

น เต มารวสานุคา น เต มารสฺส ปฏฺฐคูติ.(๑) (๔)

กปฺปมาณวปญฺหา ทสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

ชนเหล่าใดมีสติรู้นิพพานนั้นแล้ว

เห็นธรรม ดับกิเลสได้แล้ว

ชนเหล่านั้นจึงไม่ไปตามอำนาจมาร ไม่ไปบำรุงมาร (๓)

กัปปมาณวปัญหาที่ ๑๐ จบ

_______ ๑๑. ชตุกณฺณิมาณวปญฺหา สุตฺวานหํ วีรมกามกามึ (อิจฺจายสฺมา ชตุกณฺณิ)

โอฆาติคํ ปุฏฺฐุมกามมาคมํ

สนฺติปทํ พฺรูหิ สหชเนตฺต

ยถาตจฺฉํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๑)

๑๑. ชตุกัณณิมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของชตุกัณณิมาณพ

(ท่านชตุกัณณิทูลถาม ดังนี้)

ข้าแต่พระวีระ ข้าพระองค์ได้ยินว่า

พระองค์ไม่มีความใคร่กาม ล่วงพ้นห้วงกิเลส

จึงมาเฝ้าเพื่อทูลถามพระองค์ผู้ไม่มีกาม

ข้าแต่พระสหชเนตร ขอพระองค์โปรดตรัสบอกสันติบท

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรม

อันแท้จริงนั้นแก่ข้าพระองค์ (๑)

ภควา หิ กาเม อภิภุยฺย อิริยติ

อาทิจฺโจว ปฐวึ เตชี เตชสา

ปริตฺตปญฺญสฺส เม ภูริปญฺญ

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. (๒)

(ท่านชตุกัณณิทูลถามว่า)

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงครอบงำกามทั้งหลาย

ด้วยพระเดช ทรงเคลื่อนไหว(อิริยาบถ)อยู่

เหมือนดวงอาทิตย์มีแสงสว่าง ส่องแสงปกคลุมทั่วปฐพี

พระองค์ผู้มีพระปัญญาดุจภูริ

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องละชาติ

และชราในโลกนี้ ซึ่งข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้ง

แก่ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยด้วยเถิด (๒)

กาเมสุ วินย เคธํ (ชตุกณฺณีติ ภควา)

เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต

อุคฺคหิตํ นิรตฺตํ วา มา เต วิชฺชิตฺถ กิญฺจนํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ชตุกัณณิ)

เธอจงกำจัดความติดใจในกามทั้งหลายเสีย

เธอเห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว

ควรสลัดเครื่องกังวลที่ยึดถือ

หรือว่าเครื่องกังวลอย่าได้มีแก่เธอ (๓)

ยํ ปุพฺเพ ตํ วิโสเสหิ ปจฺฉา เต มาหุ กิญฺจนํ

มชฺเฌ เจ โน คเหสฺสสิ อุปสนฺโต จริสฺสสิ. (๔)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เธอจงทำกิเลสที่ปรารภสังขารในส่วนเบื้องต้นให้เหือดแห้งไป

เครื่องกังวลที่ปรารภสังขารในส่วนภายหลังอย่าได้มีแก่เธอ

ถ้าเธอจักไม่ถือสังขารในส่วนท่ามกลางไว้

ก็จักเป็นผู้เข้าไปสงบ เที่ยวไป (๔)

สพฺพโส นามรูปสฺมึ วีตเคธสฺส พฺราหฺมณ

อาสวาสฺส น วิชฺชนฺติ เยหิ มจฺจุวสํ วเชติ. (๕)

ชตุกณฺณิมาณวปญฺหา เอกาทสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

พราหมณ์ อาสวะทั้งหลาย

อันเป็นเหตุให้ถึงอำนาจแห่งมัจจุ ไม่มีแก่บุคคลนั้น

ผู้คลายความติดใจในนามรูป โดยประการทั้งปวง (๕)

ชตุกัณณิมาณวปัญหาที่ ๑๑ จบ

_______ ๑๒. ภทฺราวุธมาณวปญฺหา โอกญฺชหํ ตณฺหจฺฉิทํ อเนชํ (อิจฺจายสฺมา ภทฺราวุโธ)

นนฺทิญฺชหํ โอฆติณฺณํ วิมุตฺตํ

กปฺปญฺชหํ อภิยาเจ สุเมธํ

สุตฺวาน นาคสฺส อปนมิสฺสนฺติ อิโต. (๑)

๑๒. ภัทราวุธมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของภัทราวุธมาณพ

(ท่านภัทราวุธทูลถาม ดังนี้)

ข้าพระองค์ขอทูลอาราธนาพระองค์

ผู้ทรงละห้วงน้ำคืออาลัยได้ ตัดตัณหาได้

ไม่มีตัณหาเหตุให้หวั่นไหว

ทรงละความเพลิดเพลินได้ ข้ามห้วงกิเลสได้

หลุดพ้นแล้ว ละการกำหนด มีพระปัญญาดี

ชนทั้งหลายครั้นได้ฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้นาคะแล้ว

จึงจักกลับไปจากที่นี้ (๑)

นานาชนา ชนปเทหิ สงฺคตา

ตว วีร วากฺยํ อภิกงฺขมานา

เตสํ ตุวํ สาธุ วิยากโรหิ

ตถา หิ เต วิทิโต เอส ธมฺโม. (๒)

(ท่านภัทราวุธทูลถามว่า)

ข้าแต่พระวีระ ชนต่าง ๆ จากชนบททั้งหลาย

มาชุมนุมกัน(ในที่นี้) หวังเป็นอย่างยิ่ง(ที่จะได้ฟัง)

พระดำรัสของพระองค์ ขอพระองค์โปรดพยากรณ์(ปัญหา)

แก่ชนเหล่านั้นให้แจ่มแจ้งด้วยเถิด

เพราะว่าธรรมนี้พระองค์ทรงทราบชัดแล้ว (๒)

อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ (ภทฺราวุธาติ ภควา)

อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌ

ยํ ยญฺหิ โลกสฺมิมุปาทิยนฺติ

เตเนว มาโร อเนฺวติ ชนฺตุํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ภัทราวุธ)

นรชนควรทำลายเครื่องยึดมั่นทั้งปวง

ทั้งชั้นสูง ชั้นต่ำและชั้นกลาง

เพราะสัตว์ทั้งหลายเข้าไปยึดถือขันธ์ใด ๆ ในโลก

มารย่อมติดตามสัตว์เพราะสิ่งที่ยึดถือนั้นนั่นแล (๓)

ตสฺมา ปชานํ น อุปาทิเยถ

ภิกฺขุ สโต กิญฺจนํ สพฺพโลเก

อาทานสตฺเต อิติ เปกฺขมาโน

ปชํ อิมํ มจฺจุเธยฺเย วิสตฺตนฺติ. (๔)

ภทฺราวุธมาณวปญฺหา ทฺวาทสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เพราะฉะนั้น ภิกษุเมื่อรู้ชัดเพ่งพิจารณาหมู่สัตว์นี้

ผู้ติดอยู่ในบ่วงแห่งมัจจุราชว่า เป็นผู้ข้องอยู่ในเครื่องยึดมั่น

ควรเป็นผู้มีสติ ไม่พึงเข้าไปยึดถือเครื่องกังวลในโลกทั้งปวง (๔)

ภัทราวุธมาณวปัญหาที่ ๑๒ จบ

_______ ๑๓. อุทยมาณวปญฺหา ฌายึ วิรชมาสีนํ (อิจฺจายสฺมา อุทโย)

กตกิจฺจํ อนาสวํ

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูหิ อวิชฺชาย ปเภทนํ. (๑)

๑๓. อุทยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของอุทัยมาณพ

(ท่านอุทัยทูลถาม ดังนี้)

ข้าพระองค์มีปัญหาที่จะทูลถาม

จึงมาเฝ้าพระองค์ผู้ทรงมีฌาน ปราศจากธุลี

ประทับนั่งอยู่ ผู้ทรงทำกิจสำเร็จแล้ว

ไม่มีอาสวะ ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกอัญญาวิโมกข์

อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชาด้วยเถิด (๑)

ปหานํ กามจฺฉนฺทานํ (อุทยาติ ภควา)

โทมนสฺสาน จูภยํ

ถินสฺส จ ปนูทนํ กุกฺกุจฺจานํ นิวารณํ. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุทัย)

เราจะบอกอัญญาวิโมกข์

อันเป็นเครื่องละความพอใจ

ในกามและโทมนัสทั้ง ๒ อย่าง

เป็นเครื่องบรรเทาความย่อท้อ

และเป็นเครื่องกั้นความคะนอง (๒)

อุเปกฺขาสติสํสุทฺธํ ธมฺมตกฺกปุเรชวํ

อญฺญาวิโมกฺขํ ปพฺรูมิ อวิชฺชาย ปเภทนํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

เราจะบอกอัญญาวิโมกข์ที่บริสุทธิ์

เพราะมีอุเบกขาและสติ ที่มีธรรมตรรกะเป็นเบื้องต้น

เป็นเครื่องทำลายอวิชชา (๓)

กึสุ สํโยชโน โลโก กึสุ ตสฺส วิจารณํ

กิสฺสสฺส วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. (๔)

(ท่านอุทัยทูลถามว่า)

สัตว์โลกมีอะไรเป็นเครื่องประกอบไว้

อะไรเล่าเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น

เพราะละอะไรได้เล่า พระองค์จึงตรัสว่า นิพพาน (๔)

นนฺทิสํโยชโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณํ

ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ. (๕)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

สัตว์โลกมีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบไว้

ความตรึกเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น

เพราะละตัณหาได้ เราจึงเรียกว่า นิพพาน (๕)

กถํ สตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมฺม ตํ สุโณม วโจ ตว. (๖)

(ท่านอุทัยทูลถามว่า)

ข้าพระองค์มาเฝ้าเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า

สัตว์โลกมีสติเที่ยวไปอยู่อย่างไร วิญญาณจึงดับสนิท

ขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์ (๖)

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต

เอวํ สตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌตีติ. (๗)

อุทยมาณวปญฺหา เตรสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

สัตว์โลกไม่ยินดีเวทนาภายในและภายนอก

มีสติเที่ยวไปอยู่อย่างนี้ วิญญาณจึงดับสนิท (๗)

อุทยมาณวปัญหาที่ ๑๓ จบ

_______ ๑๔. โปสาลมาณวปญฺหา โย อตีตํ อาทิสติ (อิจฺจายสฺมา โปสาโล)

อเนโช ฉินฺนสํสโย

ปารคุํ สพฺพธมฺมานํ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ. (๑)

๑๔. โปสาลมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของโปสาลมาณพ

(ท่านโปสาละทูลถาม ดังนี้)

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด

ไม่มีตัณหาเหตุให้หวั่นไหว

ตัดความสงสัยได้แล้ว

ทรงแสดงอดีตธรรม

ข้าพระองค์มีปัญหาที่จะทูลถาม

จึงมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

ผู้ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง (๑)

วิภูตรูปสญฺญิสฺส สพฺพกายปฺปหายิโน

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ นตฺถิ กิญฺจีติ ปสฺสโต

ญาณํ สกฺกานุปุจฺฉามิ กถํ เนยฺโย ตถาวิโธ. (๒)

(ท่านโปสาละทูลถามว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้สักกะ ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ

ของบุคคลผู้ไม่มีรูปสัญญา ผู้ละรูปกายได้ทั้งหมด

ผู้พิจารณาทั้งภายในและภายนอกเห็นว่าไม่มีอะไร

บุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ควรแนะนำอย่างไร (๒)

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สพฺพา (โปสาลาติ ภควา)

อภิชานํ ตถาคโต

ติฏฺฐนฺตเมนํ ชานาติ วิมุตฺตํ ตปฺปรายนํ. (๓)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โปสาละ)

ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณัฏฐิติทั้งหมด

รู้จักบุคคลนั้นผู้ดำรงอยู่ ผู้น้อมไปแล้ว

ผู้มีอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้นเป็นที่มุ่งหมาย (๓)

อากิญฺจญฺญสมฺภวํ ญตฺวา นนฺที สํโยชนํ อิติ

เอวเมตํ อภิญฺญาย ตโต ตตฺถ วิปสฺสติ

เอ(๑)ตํ ญาณํ ตถํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส วุสีมโตติ. (๔)

โปสาลมาณวปญฺหา จุทฺทสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

บุคคลนั้นรู้กัมมาภิสังขารว่าเป็นเหตุเกิด

แห่งอากิญจัญญายตนสมาบัติ

รู้อรูปราคะว่ามีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องผูกไว้

ครั้นรู้กรรมนั้นอย่างนี้แล้ว ออกจากสมาบัตินั้น

เห็นแจ้งธรรมที่เกิดในสมาบัตินั้น

ญาณนี้ของพราหมณ์ผู้อยู่จบพรหมจรรย์นั้น

เป็นญาณอันแท้จริง (๔)

โปสาลมาณวปัญหาที่ ๑๔ จบ

_______ ๑๕. โมฆราชมาณวปญฺหา ทฺวาหํ สกฺกํ อปุจฺฉิสฺสํ (อิจฺจายสฺมา โมฆราชา)

น เม พฺยากาสิ จกฺขุมา

ยาวตติยญฺจ เทวีสิ

พฺยากโรตีติ เม สุตํ. (๑)

๑๕. โมฆราชมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของโมฆราชมาณพ

(ท่านโมฆราชทูลถาม ดังนี้)

ข้าพระองค์ได้ทูลถามพระองค์ผู้สักกะ ๒ ครั้งแล้ว

พระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุ

มิได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์

ข้าพระองค์รับทราบมาว่า

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นเทพฤๅษี

(ถ้าผู้ใดถามปัญหา) ถึง ๓ ครั้ง จะทรงพยากรณ์ (๑)

อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก

ทิฏฺฐื เต นาภิชานาติ โคตมสฺส ยสสฺสิโน. (๒)

(ท่านโมฆราชทูลถามว่า)

โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลกพร้อมทั้งเทวโลก

ย่อมไม่ทราบชัดความเห็นของพระองค์

ผู้โคตมโคตร ผู้มีพระยศ (๒)

เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ อตฺถิ ปเญฺหน อาคมํ

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสติ. (๓)

(ท่านโมฆราชทูลถามว่า)

ข้าพระองค์มีปัญหาที่จะทูลถามจึงมาเฝ้าพระองค์

ผู้ทรงมีปกติเห็นธรรมอันงามอย่างนี้

บุคคลพิจารณาเห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงไม่เห็น (๓)

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ โมฆราช สทา สโต

อตฺตานุทิฏฺฐื อูหจฺจ เอวํ มจฺจุตโร สิยา

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสตีติ. (๔)

โมฆราชมาณวปญฺหา ปณฺณรสมา.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

โมฆราช เธอจงพิจารณาเห็นโลกโดยความว่างเปล่า

มีสติทุกเมื่อ พึงถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย

เป็นผู้ข้ามมัจจุราชเสียได้ ด้วยอาการอย่างนี้

บุคคลพิจารณาเห็นโลกอยู่อย่างนี้ มัจจุราชจึงไม่เห็น (๔)

โมฆราชมาณวปัญหาที่ ๑๕ จบ

_______ ๑๖. ปิงฺคิยมาณวปญฺหา ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล วีตวณฺโณ (อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย)

เนตฺตา น สุทฺธา สวนํ น ผาสุ

มาหํ นสฺสํ โมมุโห อนฺตราว

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. (๑)

๑๖. ปิงคิยมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของปิงคิยมาณพ

(ท่านปิงคิยะทูลถาม ดังนี้)

ข้าพระองค์ชราภาพแล้ว ไม่มีกำลัง

ผิวพรรณไม่ผุดผ่อง นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่ชัด

ขอข้าพระองค์อย่าได้เป็นคนหลงเสียหายในระหว่างนี้เลย

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมที่เป็นเครื่องละชาติและชรา

ในโลกนี้ซึ่งข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้ (๑)

ทิสฺวาน รูเปสุ วิหญฺญมาเน (ปิงฺคิยาติ ภควา)

รุปฺปนฺติ รูเปสุ ชนา ปมตฺตา

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต

ชหสฺสุ รูปํ อปุนพฺภวาย. (๒)

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปิงคิยะ)

ชนทั้งหลายเห็นชนอื่น ๆ เดือดร้อนอยู่

เพราะรูปทั้งหลายแล้ว ยังประมาทเจ็บปวดเพราะรูปทั้งหลาย

ปิงคิยะ เพราะฉะนั้น เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท

ละรูปเสียให้ได้ เพื่อจะไม่เกิดอีกต่อไป (๒)

ทิสา จตสฺโส วิทิสา จตสฺโส

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา อิมาโย

น ตุยฺหํ อทิฏฺฐํ อสุตํ อมุตํ(๑)

อโถ อวิญฺญาตํ กิญฺจนมตฺถิ(๒) โลเก

อาจิกฺข ธมฺมํ ยมหํ วิชญฺญํ

ชาติชราย อิธ วิปฺปหานํ. (๓)

(ท่านปิงคิยะทูลถามว่า)

ทิศใหญ่ ๔ ทิศน้อย ๔ ทิศเบื้องบน ๑

ทิศเบื้องล่าง ๑ เหล่านี้รวมเป็น ๑๐

สิ่งใด ๆ ในโลกที่พระองค์ไม่ทรงเห็น ไม่ทรงได้ยิน

ไม่ทรงทราบ หรือไม่ทรงรู้แจ้ง มิได้มีเลย

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมที่เป็นเครื่องละชาติและชรา

ในโลกนี้ซึ่งข้าพระองค์จะพึงรู้แจ้งได้ (๓)

ตณฺหาธิปนฺเน มนุเช เปกฺขมาโน (ปิงฺคิยาติ ภควา)

สนฺตาปชาเต ชรสา ปเรเต

ตสฺมา ตุวํ ปิงฺคิย อปฺปมตฺโต

ชหสฺสุ ตณฺหํ อปุนพฺภวายาติ. (๔)

ปิงฺคิยมาณวปญฺหา โสฬสมา. มาณวปญฺหา นิฏฺฐิตา _______ ๓. ปารายนตฺถุติคาถา

อิทมโวจ ภควา มคเธสุ วิหรนฺโต ปาสาณเก เจติเย, ปริจารกโสฬสนฺนํ(๑) พฺราหฺมณานํ อชฺฌิฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุฏฺโฐ ปุญฺหํ(๒) พฺยากาสิ. เอกเมกสฺส เจปิ ปญฺหสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺเชยฺย, คจฺเฉยฺเยว ชรามรณสฺส ปารํ, ปารงฺคมนียา อิเม ธมฺมาติ, ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ปารายนนฺเตฺว(๓) อธิวจนํ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ปิงคิยะ)

เธอจงเพ่งพิจารณาหมู่มนุษย์ ผู้ถูกตัณหาครอบงำจิต

เกิดความเร่าร้อน ถูกชราครอบงำแล้ว

ปิงคิยะ เพราะฉะนั้นเธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท

ละตัณหาเสียให้ได้ เพื่อจะไม่เกิดอีกต่อไป (๔)

ปิงคิยมาณวปัญหาที่ ๑๖ จบ

๓. ปารายนัตถุติคาถา

ว่าด้วยการสดุดีธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

(พระธรรมสังคาหกาจารย์เมื่อจะสรรเสริญพระธรรมเทศนานี้จึงได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า)

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถานี้แล้ว เมื่อประทับอยู่ ณ ปาสาณกเจดีย์ แคว้นมคธ ได้ทรงรับอาราธนากราบทูลหลายครั้งจากพราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิด ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาแล้วถ้าแม้บุคคลรู้ทั่วถึงอรรถ รู้ทั่วถึงธรรมแห่งปัญหาแต่ละปัญหาแล้วปฏิบัติธรรม ถูกต้องตามหลักธรรม ก็จะพึงถึงฝั่งแห่งชราและมรณะได้แน่นอน เพราะธรรม เหล่านี้เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง เพราะเหตุดังกล่าวมานี้นั้น ธรรมบรรยายนี้ จึงชื่อว่า ปารายนะ

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู

โธตโก อุปสีโว จ นนฺโท จ อถ เหมโก. (๑)

(๑) อชิตะ (๒) ติสสเมตเตยยะ

(๓) ปุณณกะ (๔) เมตตคู (๕) โธตกะ

(๖) อุปสีวะ (๗) นันทะ (๘) เหมกะ (๑)

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต

ภทฺราวุโธ อุทโย จ โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ

โมฆราชา จ เมธาวี ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ. (๒)

(๙) โตเทยยะ (๑๐) กัปปะ

(๑๑) ชตุกัณณิ ผู้เป็นบัณฑิต (๑๒) ภัทราวุธ (๑๓) อุทัย

(๑๔) โปสาละ (๑๕) โมฆราช ผู้มีปัญญา

(๑๖) ปิงคิยะ ผู้เป็นมหาฤๅษี (๒)

เอเต พุทฺธํ อุปาคจฺฉุํ สมฺปนฺนจรณํ อิสึ

ปุจฺฉนฺตา นิปุเณ ปเญฺห พุทฺธเสฏฺฐํ อุปาคมุํ. (๓)

พราหมณ์ ๑๖ คนนี้ พากันมาเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

ผู้ทรงเพียบพร้อมด้วยจรณะ ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ลุ่มลึก

จึงเข้าไปใกล้พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ (๓)

เตสํ พุทฺโธ ปพฺยากาสิ ปเญฺห ปุฏฺโฐ ยถาตถํ

ปญฺหานํ เวยฺยากรเณน โตเสสิ พฺราหฺมเณ มุนิ. (๔)

(พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

พระพุทธเจ้า (อันพราหมณ์เหล่านั้น)

ทูลสอบถามปัญหาแล้ว

ทรงพยากรณ์แก่พราหมณ์เหล่านั้นตามความเป็นจริง

พระพุทธมุนีทรงทำให้พราหมณ์ทั้งหลายพอใจ

ด้วยการทรงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลาย (๔)

เต โตสิตา จกฺขุมตา พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา

พฺรหฺมจริยมจรึสุ วรปญฺญสฺส สนฺติเก. (๕)

(พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

พราหมณ์เหล่านั้น อันพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ

ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ทำให้พอใจแล้ว

ได้ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระพุทธเจ้า

ผู้มีพระปัญญาอันประเสริฐ (๕)

เอกเมกสฺส ปญฺหสฺส ยถา พุทฺเธน เทสิตํ

ตถา โย ปฏิปชฺเชยฺย คจฺเฉ ปารํ อปารโต. (๖)

(พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

การพยากรณ์ปัญหาแต่ละปัญหา

ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้วโดยประการใด

ผู้ใดปฏิบัติตามโดยประการนั้น

ผู้นั้นพึงจากที่มิใช่ฝั่งถึงฝั่งได้ (๖)

อปารา ปารํ คจฺเฉยฺย ภาเวนฺโต มคฺคมุตฺตมํ

มคฺโค โส ปารํ คมนาย ตสฺมา ปารายนํ อิติ. (๗)

ปารายนตฺถุติคาถา นิฏฺฐิตา.

(พระธรรมสังคาหกาจารย์กล่าวว่า)

บุคคลเมื่อเจริญมรรคอันสูงสุด

จะพึงจากที่มิใช่ฝั่งถึงฝั่งได้

(เพราะ)มรรคนั้น(เป็นไป)เพื่อให้ถึงฝั่ง

เพราะฉะนั้น มรรคนั้น จึงชื่อว่าปารายนะ (๗)

ปารายนัตถุติคาถา จบ

_______ ๔. ปารายนานุคีติคาถา ปารายนมนุคายิสฺสํ (อิจฺจายสฺมา ปิงฺคิโย)

ยถาทฺทกฺขิ ตถากฺขาสิ วิมโล ภูริเมธโส

นิกฺกาโม นิพฺพุโต(๑) นาโค กิสฺส เหตุ มุสา ภเณ. (๑)

๔. ปารายนานุคีติคาถา

ว่าด้วยเพลงขับตามธรรมเป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

(พระปิงคิยเถระกล่าวแก่พราหมณ์พาวรีท่ามกลางชุมชน ดังนี้)

อาตมภาพจักกล่าวบทขับที่เป็นเหตุให้ถึงฝั่ง

ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้

พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ปราศจากมลทิน

มีพระปัญญาดุจภูริ ปราศจากกาม

ทรงไร้กิเลสดังป่า ผู้เป็นนาคะ

ทรงเห็นอย่างใด ก็ตรัสอย่างนั้น

จะพึงกล่าวคำเท็จเพราะเหตุแห่งอะไรเล่า (๑)

ปหีนมลโมหสฺส มานมกฺขปฺปหายิโน

หนฺทาหํ กิตฺตยิสฺสามิ คิรํ วณฺณูปสญฺหิตํ. (๒)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

อาตมภาพจักกล่าวถ้อยคำ

ที่ประกอบด้วยการสรรเสริญพระผู้มีพระภาค

ผู้ทรงละมลทินและโมหะได้แล้ว

ผู้ทรงละความถือตัวและความลบหลู่ได้ ณ บัดนี้ (๒)

ตโมนุโท พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ

โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน

สจฺจวฺหโย พฺรเหฺม อุปาสิโต เม. (๓)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ท่านพราหมณาจารย์ พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า

ทรงเป็นผู้กำจัดความมืด มีสมันตจักขุ

ทรงถึงที่สุดโลก ทรงล่วงภพได้ทั้งหมด

ไม่มีอาสวะ ทรงละทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว

ทรงมีชื่อตามความจริง อาตมภาพได้เข้าเฝ้ามาแล้ว (๓)

ทิโช ยถา กุพฺพนกํ ปหาย

พหุปฺผลํ กานนมาวเสยฺย

เอวมฺปหํ อปฺปทสฺเส ปหาย

มโหทธึ หํโสริว อชฺฌปตฺโต. (๔)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ทิชะ(นก)พึงละป่าเล็กแล้วมาอาศัยป่าใหญ่

ที่มีผลไม้มากฉันใด อาตมภาพก็ฉันนั้น

ละคณาจารย์ผู้มีทรรศนะแคบ ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค

เหมือนหงส์โผลงสู่สระใหญ่ (๔)

เย เม(๑) ปุพฺเพ วิยากํสุ

หุรํ โคตมสาสนา อิจฺจาสิ อิติ ภวิสฺสติ

สพฺพํ ตํ อิติหีติหํ สพฺพํ ตํ ตกฺกวฑฺฒนํ. (๕)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ก่อนแต่ศาสนาของพระโคดม

อาจารย์เจ้าลัทธิเหล่าใดเคยพยากรณ์แก่อาตมภาพว่า

เหตุนี้ได้เป็นมาแล้วอย่างนี้ จักเป็นอย่างนี้

คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้นเป็นคำที่เชื่อสืบต่อกันมา

คำพยากรณ์ทั้งหมดนั้นมีแต่จะทำให้ตรึกไปต่าง ๆ (๕)

เอโก ตมนุทาสิโน ชุติมา โส ปภงฺกโร

โคตโม ภูริปญฺญาโณ โคตโม ภูริเมธโส. (๖)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

พระโคดมทรงเป็นเอกบุรุษ

ประทับนั่งทำลายความมืดอยู่ ทรงรุ่งเรือง ทรงแผ่รัศมี

พระโคดมผู้มีพระญาณดุจภูริ

พระโคดมผู้มีพระปัญญาดุจภูริ (๖)

โย เม ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. (๗)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่ขึ้นกับกาลเวลา

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่อาตมภาพ (๗)

กึ นุ ตมฺหา วิปฺปวสสิ มุหุตฺตมปิ ปิงฺคิย

โคตมา ภูริปญฺญาณา โคตมา ภูริเมธสา. (๘)

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ท่านปิงคิยะ เพราะเหตุไรหนอ

ท่านจึงอยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น

พระโคดมผู้มีพระญาณดุจภูริ

พระโคดมผู้มีพระปัญญาดุจภูริ สิ้นกาลชั่วครู่ (๘)

โย เต ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. (๙)

(พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่ขึ้นกับกาลเวลา

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่ท่าน (๙)

นาหํ ตมฺหา วิปฺปวสามิ มุหุตฺตมปิ พฺราหฺมณ

โคตมา ภูริปญฺญาณา โคตมา ภูริเมธสา. (๑๐)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ท่านพราหมณ์ อาตมภาพมิได้อยู่ปราศจาก

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น พระโคดมผู้มีพระญาณดุจภูริ

พระโคดมผู้มีพระปัญญาดุจภูริ สิ้นกาลชั่วครู่ (๑๐)

โย เม ธมฺมมเทเสสิ สนฺทิฏฺฐิกมกาลิกํ

ตณฺหกฺขยมนีติกํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ. (๑๑)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ธรรมใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

พระผู้มีพระภาคพระองค์ใดทรงแสดงธรรม

ที่บุคคลเห็นได้เอง ไม่ขึ้นกับกาลเวลา

เป็นที่สิ้นตัณหา ไม่มีอันตรายแก่อาตมภาพ (๑๑)

ปสฺสามิ นํ มนสา จกฺขุนาว

รตฺตินฺทิวํ พฺราหฺมณ อปฺปมตฺโต

นมสฺสมาโน วิวเสมิ รตฺตึ

เตเนว มญฺญามิ อวิปฺปวาสํ. (๑๒)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ท่านพราหมณ์ อาตมภาพไม่ประมาท

ทั้งกลางคืนและกลางวัน ย่อมเห็นพระโคดมพุทธเจ้า

พระองค์นั้นด้วยใจ เหมือนเห็นด้วยตา

อาตมภาพนอบน้อมพระองค์อยู่ตลอดราตรี

อาตมภาพเข้าใจความไม่อยู่ปราศจากพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น (๑๒)

สทฺธา จ ปีติ จ มโน สติ จ

นาเปนฺติเม โคตมสาสนมฺหา

ยํ ยํ ทิสํ วชติ ภูริปญฺโญ

ส เตน เตเนว นโตหมสฺมิ. (๑๓)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

ธรรมเหล่านี้ คือ สัทธา ปีติ มนะ และสติ

ย่อมไม่หายไปจากศาสนาของพระโคดมพุทธเจ้า

พระโคดมผู้มีพระปัญญาดุจภูริเสด็จไปสู่ทิศใด ๆ

อาตมภาพเป็นผู้น้อมไปทางทิศนั้น ๆ นั่นแล (๑๓)

ชิณฺณสฺส เม ทุพฺพลถามกสฺส

เตเนว กาโย น ปเลติ ตตฺถ

สํกปฺปยนฺตาย(๑) วชามิ นิจฺจํ

มโน หิ เม พฺราหฺมณ เตน ยุตฺโต. (๑๔)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

อาตมภาพชราแล้ว มีกำลังและเรี่ยวแรงน้อย

เพราะเหตุนั้นแล ร่างกายจึงไปในสถานที่

ที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ไม่ได้

แต่อาตมภาพไปเฝ้าพระองค์เป็นนิจ

โดยการไปด้วยความดำริ ท่านพราหมณ์

เพราะว่าใจของอาตมภาพเกาะเกี่ยวอยู่กับสถานที่

ที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่นั้น (๑๔)

ปงฺเก สยาโน ปริผนฺทมาโน

ทีปา ทีปํ อุปลฺลวึ

อถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ โอฆติณฺณมนาสวํ. (๑๕)

(พระปิงคิยเถระกล่าวว่า)

อาตมภาพนอนดิ้นรนอยู่ในเปือกตม

ลอยจากเกาะหนึ่งไปสู่เกาะหนึ่ง

ครั้นต่อมา อาตมภาพได้เฝ้าพระสัมพุทธเจ้า

ผู้ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ (๑๕)

ยถา อหู วกฺกลิ มุตฺตสทฺโธ

ภทฺราวุโธ อาฬวิโคตโม จ

เอวเมว ตฺวมฺปิ ปมุญฺจสฺสุ สทฺธํ

คมิสฺสสิ ตฺวํ ปิงฺคิย มจฺจุเธยฺยสฺส ปารํ.(๑) (๑๖)

(พระผู้มีพระภาคเสด็จมาตรัสว่า)

วักกลิ ภัทราวุธ และอาฬวิโคดม

เป็นผู้มีศรัทธาอันน้อมไปแล้ว ฉันใด

แม้เธอก็จงเปิดเผยศรัทธา ฉันนั้นเหมือนกัน

ปิงคิยะ เธอจักถึงฝั่งโน้น(ฝั่งตรงข้าม)แห่งบ่วงมัจจุราช (๑๖)

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ สุตฺวาน มุนิโน วโจ

วิวฏจฺฉโท(๑) สมฺพุทฺโธ อขิโล ปฏิภาณวา. (๑๗)

(พระปิงคิยเถระกราบทูลว่า)

ข้าพระองค์นี้ฟังพระดำรัสของพระมุนีแล้ว

เลื่อมใสอย่างยิ่ง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงมีเครื่องปิดบังอันเปิดแล้ว

ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงจิต ทรงมีปฏิภาณ (๑๗)

อธิเทเว อภิญฺญาย สพฺพํ เวทิ ปโร ปรํ

ปญฺหานนฺตกโร สตฺถา กงฺขีนํ ปฏิชานตํ. (๑๘)

(พระปิงคิยเถระกราบทูลว่า)

พระผู้มีพระภาคทรงรู้ชัดอธิเทพ

ทรงรู้ธรรมของพระองค์และของคนอื่นทั้งปวง

เป็นพระศาสดาผู้กระทำส่วนสุดแห่งปัญหาทั้งหลาย

เพื่อเหล่าชนผู้มีความสงสัย ให้กลับรู้ได้ (๑๘)

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ ยสฺส นตฺถิ อุปมา กฺวจิ

อทฺธา คมิสฺสามิ น เมตฺถ กงฺขา

เอวํ มํ ธาเรหิ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ. (๑๙)

ปารายนานุคีติคาถา นิฏฺฐิตา.

(พระปิงคิยเถระกราบทูลว่า)

สภาวะใดไม่มีอะไร ๆ ที่ไหนเปรียบได้

สภาวะนั้นอันอะไรนำไปมิได้ ไม่กำเริบ

ข้าพระองค์จักถึงสภาวะนั้นแน่แท้

ความสงสัยในสภาวะนั้นไม่มีแก่ข้าพระองค์

ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่า

เป็นผู้มีจิตน้อมไปในสภาวะนั้นแล้ว ด้วยประการฉะนี้แล (๑๙)

ปารายนานุคีติคาถา จบ