สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล เล่ม ๒

๙. รตนวรรค

หมวดว่าด้วยรัตนะ

๑. อันเตปุรสิกขาบท

ว่าด้วยการเข้าเขตพระราชฐานชั้นใน

เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล

{๗๓๑} [๔๙๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสสั่งเจ้าหน้าที่ผู้รักษาพระราชอุทยานว่า “แน่ะ พนาย เจ้าจงไปจัดแจงอุทยานให้สะอาด เราจักประพาสอุทยาน”

เจ้าหน้าที่รักษาพระราชอุทยานผู้นั้นรับพระราชกระแสรับสั่งแล้วจัดแจง พระราชอุทยานให้สะอาดอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ที่โคนไม้ต้นหนึ่ง ครั้นแล้วได้เข้าเฝ้าพระเจ้าปเสนที่โกศลถึงพระตำหนัก แล้วได้กราบทูลว่า “ขอเดชะ พระราชอุทยานสะอาดแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนไม้ในพระราชอุทยานนั้นด้วย พระพุทธเจ้าข้า”

ท้าวเธอรับสั่งว่า “ช่างเถอะ พนาย ฉันจักเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า” ครั้นแล้วเสด็จไปยังพระราชอุทยานเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับขณะนั้น มีอุบาสกผู้หนึ่งนั่งเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ใกล้ ๆ ท้าวเธอได้ ทอดพระเนตรเห็นอุบาสกนั้นนั่งเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ใกล้ ๆ ครั้นแล้ว ทรงตกพระทัยชะงักอยู่ ครั้นแล้วทรงพระดำริว่า “บุรุษผู้นี้คงไม่ใช่คนเลว เพราะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ใกล้ ๆ ได้” จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ราชอาสน์อันสมควรข้างหนึ่ง

ส่วนอุบาสกนั้นไม่ถวายบังคม ไม่ลุกรับเสด็จพระเจ้าปเสนทิโกศลด้วยความเคารพต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงพระเจ้าปเสนทิโกศลไม่ทรงพอพระทัยว่า “ไฉนบุรุษนี้ เมื่อเรามาแล้วจึงได้ไม่ไหว้ไม่ลุกรับ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่าพระเจ้าปเสนทิโกศลไม่ทรงพอพระทัยจึงตรัสขึ้นในขณะนั้นว่า “มหาบพิตร อุบาสกผู้นี้เป็นพหูสูต เป็นคนเล่าเรียนพระปริยัติธรรมมาก เป็นผู้ปราศจากความยินดีในกามทั้งหลาย”

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงพระดำริว่า “อุบาสกผู้นี้คงไม่ใช่คนต่ำต้อย แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ยังตรัสชมเขา” จึงรับสั่งกะอุบาสกนั้นว่า “ดูก่อนอุบาสก ท่านพึงพูดได้ตามประสงค์เถิด”

อุบาสกนั้นกราบทูลว่า “เป็นพระมหากรุณาธิคุณอย่างล้นพ้น พระเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระเจ้าปเสนทิโกศลให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นพระเจ้าปเสนทิโกศลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว เสด็จลุกจากที่ประทับ ถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ{๗๓๒} [๔๙๕] ต่อมา พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับอยู่ที่ชั้นบนพระมหาปราสาท ได้ทอดพระเนตรเห็นอุบาสกนั้นเดินกั้นร่มไปตามถนน ครั้นแล้ว ได้รับสั่งให้เชิญตัวมาเฝ้าแล้วรับสั่งว่า “ดูก่อนอุบาสก ได้ทราบว่าท่านเป็นพหูสูต เป็นคนเล่าเรียนพระปริยัติธรรมมาก ดีละ อุบาสก ขอท่านจงช่วยสอนธรรมแก่ฝ่ายในของเรา”

อุบาสกนั้นกราบทูลว่า “ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้ารู้ธรรมได้ก็ด้วยอำนาจแห่งพระคุณเจ้าทั้งหลาย พระคุณเจ้าทั้งหลายเท่านั้นจักสอนธรรมแก่ฝ่ายในของใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทได้”

พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งขึ้นในขณะนั้นว่า “อุบาสกพูดจริงแท้” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ราชอาสน์อันสมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระวโรกาส ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดให้ภิกษุรูปหนึ่งไปเป็นผู้สอนธรรมแก่ฝ่ายในของหม่อมฉันพระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระเจ้าปเสนทิโกศลให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นพระเจ้าปเสนทิโกศลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว เสด็จลุกจากที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณเสด็จกลับไปแล้ว

ทรงแต่งตั้งท่านพระอานนท์เป็นครูสอนธรรม

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งว่า“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงสอนธรรมแก่ฝ่ายในของพระเจ้าแผ่นดิน”

ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้วเข้าไปสอนธรรมแก่ฝ่ายในของพระเจ้าแผ่นดินตามกาลเวลาที่สมควร ต่อมาเช้าวันหนึ่ง ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปสู่พระราชนิเวศน์ของพระเจ้าปเสนทิโกศล

[๔๙๖] ขณะนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับอยู่ในห้องพระบรรทมกับพระนางมัลลิกาเทวี พระนางได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระอานนท์มาแต่ไกล จึงผลีผลามลุกขึ้น พระภูษาทรงสีเหลืองเลื่อมได้เลื่อนหลุดแล้ว

ท่านพระอานนท์จึงกลับจากสถานที่นั้นในทันที ไปถึงอารามแล้วแจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอานนท์ไม่ได้รับแจ้งให้รู้ก่อน จึงได้เข้าไปยังพระราชฐานชั้นในเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถาม

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ ทราบมาว่าเธอไม่ได้รับแจ้งให้รู้ก่อน เข้าไปยังพระราชฐานชั้นใน จริงหรือ”

ท่านพระอานนท์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนอานนท์ ไฉนเธอไม่ได้รับแจ้งให้รู้ก่อน จึงได้เข้าไปยังเขตพระราชฐานชั้นในเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความ เลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถา รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายดังต่อไปนี้

โทษ ๑๐ ประการในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน

{๗๓๓} [๔๙๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นในมี ๑๐ ประการ ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพระราชฐานชั้นในนี้ พระเจ้าแผ่นดินย่อมประทับอยู่บนที่บรรทมกับพระมเหสี ภิกษุเข้าไปในพระราชฐานชั้นในนั้น พระมเหสีเห็นภิกษุแล้วทรงยิ้มพรายให้ปรากฏก็ตาม ภิกษุเห็นพระมเหสีแล้วยิ้มพรายให้ปรากฏก็ตามในข้อนั้น พระเจ้าแผ่นดินจะทรงระแวงอย่างนี้ว่า ‘คนทั้งสองนี้คงทำอะไรกันแล้ว หรือจักทำอะไรกันเป็นแม่นมั่น’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๑ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน

๒. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ พระเจ้าแผ่นดินทรงมีพระราชภารกิจมาก ทรงมีพระราชกรณียะมาก ทรงร่วมอภิรมย์กะพระสนมคนใดคนหนึ่งแล้วทรงระลึกไม่ได้ พระสนมนั้นตั้งพระครรภ์เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนั้น พระเจ้าแผ่นดินจะทรงระแวงอย่างนี้ว่า ‘ในพระราชฐานชั้นในนี้ ไม่มีใครอื่นที่เข้ามาได้ นอกจากบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๒ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๓. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ รัตนะบางอย่างในพระราชฐานชั้นในหายไป ในเรื่องนั้น พระเจ้าแผ่นดินจะทรงระแวงอย่างนี้ว่า ‘ในพระราชฐานชั้นในนี้ ไม่มีใครอื่นที่จะเข้ามาได้ นอกจากบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๓ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน

๔. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ ข้อราชการลับที่ปรึกษากัน เป็นการภายในในพระราชฐานชั้นในแพร่งพรายออกมาภายนอกในเรื่องนั้น พระเจ้าแผ่นดินจะทรงระแวงอย่างนี้ว่า ‘ในพระราชฐานชั้นในนี้ ไม่มีใครอื่นที่จะเข้ามาได้ นอกจากบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๔ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๕. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ ในพระราชฐานชั้นใน พระราชโอรสปรารถนาจะปลงพระชนม์พระราชบิดา หรือพระราชบิดาปรารถนาจะปลงพระชนม์พระราชโอรส ทั้งสองพระองค์นั้นจะทรงระแวงอย่างนี้ว่า ‘ในพระราชฐานชั้นในนี้ ไม่มีใครอื่นที่จะเข้ามาได้ นอกจากบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๕ ในการเข้าไปสู่ พระราชฐานชั้นใน

๖. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ พระเจ้าแผ่นดินทรงเลื่อนข้าราชการผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งตํ่าไว้ในตำแหน่งสูง พวกคนที่ไม่พอใจการที่ทรงเลื่อนนั้นจะระแวงอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินทรงคลุกคลีอยู่กับบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๖ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๗. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ พระเจ้าแผ่นดินทรงลดข้าราชการผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งสูงไว้ในตำแหน่งต่ำ พวกคนที่ไม่พอใจการที่ทรงลดนั้นจะระแวงอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินทรงคลุกคลีอยู่กับบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต’ นี้เป็นโทษข้อที่ ๗ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๘. ยังมีอีกข้อหนึ่ง

ภิกษุทั้งหลาย คือ พระเจ้าแผ่นดินทรงส่งกองทัพไปในเวลาที่ไม่สมควร พวกคนที่ไม่พอใจเรื่องนั้นจะระแวงอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินทรงคลุกคลีอยู่กับบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต” นี้เป็นโทษข้อที่ ๘ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๙. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ พระเจ้าแผ่นดินทรงส่งกองทัพไปในเวลาที่สมควร แล้วรับสั่งให้ยกกลับเสียในระหว่างทาง พวกคนที่ไม่พอใจเรื่องนั้นจะระแวงอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าแผ่นดินทรงคลุกคลีอยู่กับบรรพชิต ชะรอยจะเป็นการกระทำของบรรพชิต” นี้เป็นโทษข้อที่ ๙ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน๑๐. ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ พระราชฐานชั้นในพลุกพล่านไปด้วยช้าง พลุกพล่านไปด้วยม้า พลุกพล่านไปด้วยรถ และมีอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ซึ่งไม่สมควรแก่บรรพชิต นี้เป็นโทษข้อที่ ๑๐ ในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือโทษ ๑๐ ประการในการเข้าไปสู่พระราชฐานชั้นใน”

ทรงตำหนิแล้วบัญญัติสิกขาบท

{๗๓๔} ครั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิท่านพระอานนท์โดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ความเป็นคนบำรุงยาก ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๙๘] อนึ่ง ภิกษุใดไม่ได้รับแจ้งให้รู้ก่อน ก้าวล่วงธรณีเข้าไปในห้องพระบรรทมของพระราชามหากษัตริย์ผู้ทรงได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ที่พระราชายังไม่ได้เสด็จออก ที่รัตนนารียังไม่ได้เสด็จออก เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๗๓๕} [๔๙๙] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า มหากษัตริย์ คือ เป็นผู้เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายพระราชมารดา ทั้งฝ่ายพระราชบิดา เป็นผู้มีพระครรภ์ที่ถือปฏิสนธิหมดจด ดีแล้วตลอดเจ็ดชั่วอายุของบุรพชนก ไม่มีใครดูถูกติเตียนโดยกล่าวถึงชาติกำเนิดได้ที่ชื่อว่า ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว คือ ได้รับอภิเษกโดยการอภิเษกให้เป็นกษัตริย์แล้ว

คำว่า ที่พระราชายังไม่ได้เสด็จออก คือ พระเจ้าแผ่นดินยังไม่ได้เสด็จออกจากห้องพระบรรทม

คำว่า ที่รัตนนารียังไม่ได้เสด็จออก คือ พระมเหสียังไม่เสด็จออกจากห้องพระบรรทม หรือทั้งสองพระองค์ยังไม่ได้เสด็จออกคำว่า ไม่ได้รับแจ้งให้รู้ก่อน คือ ไม่มีใครนิมนต์ไว้ล่วงหน้า

ที่ชื่อว่า ธรณี ตรัสหมายถึงธรณีประตูห้องพระบรรทม

ที่ชื่อว่า ห้องพระบรรทม ได้แก่ ที่บรรทมของพระเจ้าแผ่นดินซึ่งพนักงานจัดแต่งไว้ในสถานที่แห่งใดแห่งหนึ่ง โดยที่สุดแม้กั้นด้วยพระวิสูตรคำว่า ก้าวล่วงธรณีประตูเข้าไป คือ ยกเท้าที่หนึ่ง ก้าวล่วงธรณี เข้าไป ต้องอาบัติทุกกฏ ยกเท้าที่สอง ก้าวล่วงธรณีประตูเข้าไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๗๓๖} [๕๐๐] ไม่ได้รับแจ้งให้รู้ ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้รับแจ้งให้รู้ ก้าวล่วงธรณีเข้าไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์ไม่ได้รับแจ้งให้รู้ ภิกษุสงสัย ก้าวล่วงธรณีเข้าไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ไม่ได้รับแจ้งให้รู้ ภิกษุสำคัญว่าได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ก้าวล่วงธรณีเข้าไป ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสำคัญว่าไม่ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ก้าวล่วงธรณีเข้าไป ต้องอาบัติทุกกฏ

ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสงสัย ก้าวล่วงธรณีเข้าไป ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสำคัญว่าได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ก้าวล่วงธรณี เข้าไป ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๗๓๗} [๕๐๑] เมื่อภิกษุผู้ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ๑ ไม่ใช่กษัตริย์ ๑ ไม่ได้รับอภิเษกโดยการอภิเษกให้เป็นกษัตริย์ ๑ พระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกจาก ห้องพระบรรทมแล้ว ๑ พระมเหสีเสด็จออกจากห้องพระบรรทมแล้ว ๑ ทั้งสองพระองค์เสด็จออกจากห้องพระบรรทม ๑ ไม่ใช่ห้องพระบรรทม ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านั้นไม่ต้องอาบัติแล

จบ อันเตปุรสิกขาบทที่ ๑

๒. รตนสิกขาบท

ว่าด้วยการเก็บรัตนะที่เจ้าของลืมไว้

เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

{๗๓๘} [๕๐๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งอาบนํ้าอยู่ในแม่น้ำอจิรวดี พราหมณ์คนหนึ่งวางถุงเงินประมาณ ๕๐๐ กษาปณ์ไว้บนบกแล้วลงอาบนํ้าในแม่นํ้าอจิรวดี อาบเสร็จแล้วได้ลืม ถุงเงินนั้นไว้ไปแล้ว จึงภิกษุนั้นได้เก็บไว้ด้วยคิดว่า “ถุงเงินของพราหมณ์