พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ · รตนวรรค
สิกขาบทที่ ๒ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง เล่ม ๒
Text layerBuddha’s wordsItems ๗๓๘–๗๔๓ (Royal Thai)2/10 in รตนวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์ รตนวรรค สิกขาบทที่ ๒ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง (Royal Thai Volume 2 · Mahachula Volume 2 · Mahamakut Volume 4 · Chaloem Phrakiat Volume 2)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 2, pp. 687–694
ไม่ต้องอาบัติ
ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสำคัญว่าได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ก้าวล่วงธรณี เข้าไป ไม่ต้องอาบัติ
อนาปัตติวาร
{๗๓๗} [๕๐๑] เมื่อภิกษุผู้ได้รับแจ้งให้รู้แล้ว ๑ ไม่ใช่กษัตริย์ ๑ ไม่ได้รับอภิเษกโดยการอภิเษกให้เป็นกษัตริย์ ๑ พระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกจาก ห้องพระบรรทมแล้ว ๑ พระมเหสีเสด็จออกจากห้องพระบรรทมแล้ว ๑ ทั้งสองพระองค์เสด็จออกจากห้องพระบรรทม ๑ ไม่ใช่ห้องพระบรรทม ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านั้นไม่ต้องอาบัติแล
จบ อันเตปุรสิกขาบทที่ ๑
๒. รตนสิกขาบท
ว่าด้วยการเก็บรัตนะที่เจ้าของลืมไว้
เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง
{๗๓๘} [๕๐๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งอาบนํ้าอยู่ในแม่น้ำอจิรวดี พราหมณ์คนหนึ่งวางถุงเงินประมาณ ๕๐๐ กษาปณ์ไว้บนบกแล้วลงอาบนํ้าในแม่นํ้าอจิรวดี อาบเสร็จแล้วได้ลืม ถุงเงินนั้นไว้ไปแล้ว จึงภิกษุนั้นได้เก็บไว้ด้วยคิดว่า “ถุงเงินของพราหมณ์
- ๑กษาปณ์ หรือ กหาปณะ คือเงินตราที่ทำด้วยโลหะ, เงินตรามีพิกัดเท่ากับ ๒๐ มาสก หรือ ๑ ตำลึง คือ ๔ บาท (ดู พจนานุกรม)
นั้นอย่าได้หายเสีย” ฝ่ายพราหมณ์นั้นนึกขึ้นได้ รีบวิ่งมาถามภิกษุนั้นว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้า พระคุณเจ้าเห็นถุงเงินของผมบ้างไหม” ภิกษุนั้นได้คืนให้พร้อมกับกล่าวว่า “เชิญรับไปเถิด ท่านพราหมณ์”ขณะนั้น พราหมณ์นั้นได้เกิดความคิดว่า “ด้วยอุบายอย่างไรหนอ เราจึงจะไม่ต้องให้ค่าไถ่ร้อยละห้าแก่ภิกษุนี้” จึงพูดเป็นเชิงขู่ขึ้นว่า “ท่านเงินของผมไม่ใช่ ๕๐๐ กษาปณ์ ของผม ๑,๐๐๐ กษาปณ์” ดังนี้แล้วปล่อยตัวไป ครั้นภิกษุนั้นไปถึงอารามแล้วได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้เก็บรัตนะเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุรูปนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ ทราบมาว่าเธอเก็บรัตนะ จริงหรือ”
ภิกษุรูปนั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้ เก็บรัตนะเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชน ที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
อนึ่ง ภิกษุใดเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี เป็นปาจิตตีย์
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
{๗๓๙} [๕๐๓] สมัยต่อมา ในพระนครสาวัตถีมีมหรสพ ชาวบ้านต่างประดับประดาตกแต่งร่างกายแล้วพากันไปเที่ยวชมสวน แม้นางวิสาขามิคารมารดาก็ประดับประดาตกแต่งร่างกายออกจากบ้านไปด้วยตั้งใจว่าจักไปเที่ยวชมสวน แล้วหวนคิดขึ้นว่า “เราจักไปสวนทำไม เราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าดีกว่า” ดังนี้แล้วได้เปลื้องเครื่องประดับออก ห่อด้วยผ้าห่มมอบให้แก่สาวใช้โดยสั่งว่า “แม่สาวใช้ เธอจงถือห่อเครื่องประดับนี้ไว้” แล้วเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงนางวิสาขามิคารมารดาผู้นั่งเรียบร้อยแล้วให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นนางวิสาขามิคารมารดาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน
- ๑คำว่า มิคารมารดา หมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกาซึ่งได้ชื่อว่ามิคารมารดา เพราะเศรษฐีชื่อว่ามิคาระยกย่องในทางคุณธรรมให้อยู่ในฐานเป็นมารดาของตน (ม.มู.อ. ๒/๗๔, ขุ.อุ.อ. ๑๖๕, ขุ.สุ.อ. ๒/๓๓๔) ตามประวัติ นางวิสาขาเป็นมหาอุบาสิกาสำคัญในครั้งพุทธกาล เป็นธิดาของธนัญชัยเศรษฐีและนางสุมนา เกิดที่เมืองภัททิยะในแคว้นอังคะ ได้บรรลุโสดาปัตติผล (เป็นพระโสดาบัน) ตั้งแต่อายุ ๗ ขวบ ต่อมา ได้ย้ายตามบิดามาอยู่ที่เมืองสาเกตในแคว้นโกศลแล้วได้สมรสกับนายปุณณวัฒน์ บุตรชายของมิคารเศรษฐีแห่งเมืองสาวัตถี และย้ายไปอยู่ในตระกูลฝ่ายสามี นางสามารถกลับใจมิคารเศรษฐี บิดาของสามีซึ่งนับถือพวกนิครนถ์ให้หันมานับถือพระพุทธศาสนา มิคารเศรษฐีจึงนับถือนางมากถึงขนาดเรียกนางว่าเป็นแม่ ด้วยเหตุนี้ นางจึงได้ชื่อใหม่ว่า มิคารมารดา (มารดาของมิคารเศรษฐี) นางวิสาขาได้อุปถัมภ์ บำรุงพระภิกษุสงฆ์อย่างมากมาย ได้ขายเครื่องประดับประจำตัวชื่อมหาลดาปสาธน์ ซึ่งมีค่าสูงยิ่งเพื่อนำเงินมาสร้างวัดถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระภิกษุสงฆ์ คือ มิคารมาตุปราสาท วัดบุพพาราม ณ พระนครสาวัตถี นางวิสาขามีบุตรหลานมากมายล้วนแต่มีสุขภาพดี แม้นางจะมีอายุยืนถึง ๑๒๐ ปี ก็ดูไม่แก่ และเป็นบุคคลที่ได้รับความนับถืออย่างกว้างขวางในสังคม ได้รับยกย่องจากพระพุทธเจ้าว่าเป็นเอตทัคคะในบรรดาทายิกาทั้งหลาย (ดู เรื่องนางวิสาขา ในอรรถกถาธรรมบท ภาค ๓ : ขุ.ธ.อ. ๓)
ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณหลีกไปแล้ว
ฝ่ายสาวใช้คนนั้นได้ลืมห่อเครื่องประดับนั้นไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายพบเข้าจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงเก็บมารักษาเอาไว้
ทรงอนุญาตให้เก็บรัตนะในวัดไว้ให้เจ้าของ
ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เก็บก็ดี ใช้ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ในวัดที่อยู่แล้วรักษาไว้ด้วยหมายใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจะได้นำไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๑
อนึ่ง ภิกษุใดเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่ารัตนะ ก็ดี เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่ในวัดที่อยู่
ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้
เรื่องคนใช้ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี
{๗๔๐} [๕๐๔] ก็สมัยนั้นแล อนาถษิณฑิกคฤหบดีมีโรงงานอยู่ในแคว้นกาสี และคฤหบดีนั้นได้สั่งชายคนสนิทไว้ว่า “ถ้าพระคุณเจ้าทั้งหลายมา เจ้าพึงจัดภัตตาหารถวาย” ครั้นต่อมาภิกษุหลายรูปเที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสี ได้เดินผ่านเข้าไปทางโรงงานของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ชายคนนั้นได้แลเห็น
ภิกษุเหล่านั้นเดินมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงตัว กราบไหว้แล้วได้กล่าวอาราธนาว่า “ท่านเจ้าข้า ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของท่านคฤหบดีในวันพรุ่งนี้”ภิกษุเหล่านั้นรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ
จึงชายคนนั้นสั่งให้จัดเตรียมของเคี้ยวของฉันอันประณีตตลอดราตรี นั้นแล้วให้คนไปบอกภัตกาล ถอดแหวนวางไว้แล้วอังคาสภิกษุเหล่านั้นด้วย ภัตตาหาร กราบเรียนว่า “นิมนต์พระคุณเจ้าฉันแล้วกลับได้ แม้กระผมก็จักไปโรงงาน” ได้ลืมแหวนนั้นไว้ไปแล้วภิกษุทั้งหลายเห็นแล้วปรึกษากันว่า “ถ้าพวกเราไปเสีย แหวนวงนี้ก็จักหาย” จึงได้อยู่ในที่นั้นเอง
ครั้นชายคนนั้นกลับมาจากโรงงาน เห็นภิกษุเหล่านั้น จึงถามว่า “เพราะเหตุไร พระคุณเจ้าทั้งหลายจึงยังอยู่ในที่นี้เล่า ขอรับ”
จึงภิกษุเหล่านั้นได้บอกเรื่องนั้นแก่เขา ไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วได้เล่าเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงอนุญาตให้เก็บรัตนะในวัดหรือในที่พักไว้ให้เจ้าของ
ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เก็บก็ดี ใช้ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ในวัดที่อยู่ก็ดี ในที่พักก็ดีแล้วรักษาไว้ด้วย หมายใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจะได้นำไป’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระอนุบัญญัติ ๒
[๕๐๕] อนึ่ง ภิกษุใดเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่ในวัดที่อยู่หรือในที่พัก และภิกษุเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ในวัดที่อยู่หรือในที่พักได้แล้ว พึงเก็บไว้ด้วยหมายใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจะได้นำไป’ นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น
สิกขาบทวิภังค์
{๗๔๑} [๕๐๖] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...
คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้
ที่ชื่อว่า รัตนะ ได้แก่ แก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ สังข์ ศิลาแก้วประพาฬ เงิน ทอง แก้วทับทิม แก้วลาย (เพชรตาแมว) นี้ชื่อว่ารัตนะที่ชื่อว่า ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ ได้แก่ เครื่องอุปโภคบริโภคของมวลมนุษย์ นี้ชื่อว่าของที่สมมติว่าเป็นรัตนะคำว่า เว้นไว้แต่ในวัดที่อยู่หรือในที่พัก คือ ยกเว้นแต่ภายในวัดที่อยู่ภายในที่พักอาศัย
ที่ชื่อว่า ภายในวัดที่อยู่ คือ สำหรับวัดที่มีรั้วล้อม กำหนดภายในวัดสำหรับวัดที่ไม่มีรั้วล้อม กำหนดอุปจารวัด
ที่ชื่อว่า ภายในที่พักอาศัย คือ สำหรับที่พักอาศัยที่มีรั้วล้อม กำหนดภายในที่พักอาศัย สำหรับที่พักอาศัยที่ไม่มีรั้วล้อม กำหนดอุปจารที่พักอาศัยคำว่า เก็บ คือ หยิบเอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์
คำว่า ให้เก็บ คือ ใช้ให้คนอื่นหยิบ ต้องอาบัติปาจิตตีย์
{๗๔๒} คำว่า และภิกษุเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็น รัตนะก็ดี ในวัดที่อยู่หรือในที่พักอาศัย พึงเก็บไว้ ความว่า ภิกษุพึงกำหนด หมายตามรูปพรรณหรือตามเครื่องหมายเก็บไว้ แล้วประกาศว่า ‘สิ่งของของผู้ใดหาย ผู้นั้นจงมารับไป’ ถ้าเขามาในที่นั้น พึงสอบถามเขาว่า ‘สิ่งของของท่านเป็นเช่นไร’ ถ้าเขาบอกรูปพรรณหรือเครื่องหมายได้ถูกต้อง พึงคืนให้ไป ถ้าบอกไม่ถูกต้อง พึงบอกเขาว่าจงค้นหาเอาเอง เมื่อจะหลีกไปจากอาวาสนั้น พึงมอบไว้ในมือของภิกษุผู้สมควรที่อยู่ในวัดนั้นแล้วจึงหลีกไป ถ้าภิกษุผู้สมควรไม่มี พึงมอบไว้ในมือของคฤหบดีผู้สมควรที่อยู่ในตำบลนั้นแล้วจึงหลีกไปคำว่า นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น ความว่า นี้เป็นความถูกต้อง ตามธรรมเนียมในเรื่องนั้น
อนาปัตติวาร
{๗๔๓} [๕๐๗] ภิกษุเก็บก็ดี ให้เก็บก็ดี ซึ่งรัตนะก็ดี ของที่สมมติว่าเป็นรัตนะก็ดี ในวัดที่อยู่หรือในที่พักอาศัยได้แล้วพึงเก็บไว้ด้วยหมายใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจะได้นำไป’ ๑ ภิกษุถือวิสาสะของที่สมมติว่าเป็นรัตนะ ๑ ภิกษุถือเป็นของขอยืม ๑ ภิกษุสำคัญว่าเป็นของบังสุกุล ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ รตนสิกขาบทที่ ๒
๓. วิกาลคามปเวสนสิกขาบท
ว่าด้วยการเข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล
เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์
{๗๔๔} [๕๐๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาล แล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถา เรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องขุนพล เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยวดยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องสุรา เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมด้วยประการนั้น
ๆชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกพระสมณะ เชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้เข้าหมู่บ้านในเวลาวิกาลแล้วนั่งสนทนาดิรัจฉานกถาเรื่องต่าง ๆ ในที่ชุมนุมชน คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องขุนพล เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยวดยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องสุรา เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก
- ๑ดิรัจฉานกถา ถ้อยคำหรือเรื่องราวที่ขวางอริยมรรค (วิ.อ. ๒/๔๓๗) หรือถ้อยคำที่ขวางทางไปสู่สวรรค์และนิพพาน หมายถึงเรื่องราวที่ภิกษุไม่ควรนำมาพูดคุยกันในแง่ที่ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ เช่น พูดคุยเรื่องพระราชาในทำนองว่า พระราชาองค์นี้มีรูปงามอย่างนั้น องค์นั้นมีรูปงามอย่างนี้ เป็นต้น ซึ่งไม่เกี่ยวกับการพิจารณาสั่งสอนแนะนำทางธรรม อันทำให้คิดฟุ้งซ่านและพากัน หลงเพลินเสียเวลา เสียกิจหน้าที่ที่พึงปฏิบัติตามธรรม (นัย ที.สี.อ. ๘๔)
End of สิกขาบทที่ ๒ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง