เรื่องเจ้าลิจฉวีชาวพระนครเวสาลี เล่ม ๕

นิคมคาถา

{๗๖} เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามเป็นจริง เราและพวก

เธอจึงต้องท่องเที่ยวไปในชาตินั้น ๆ ตลอดกาลนาน

อริยสัจเหล่านั้นนั่นเราและพวกเธอได้เห็นแล้ว

ตัณหาที่จะนำไปเกิดเราและพวกเธอได้ถอนขึ้นแล้ว

รากแห่งทุกข์เราและพวกเธอก็ได้ตัดขาดแล้ว บัดนี้

ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก

๑๗. เรื่องนางอัมพปาลี

{๗๗} [๒๘๘] นางอัมพปาลีหญิงคณิกาได้ทราบข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาโดยลำดับถึงบ้านโกฏิคามแล้ว จึงให้จัดยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม แล้วขึ้นยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม ออกไปจากพระนครเวสาลีด้วยยานพาหนะชั้นดีเยี่ยมเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปด้วยยานพาหนะตลอดพื้นที่เท่าที่ยานพาหนะจะไปได้แล้วลงจากยานพาหนะเดินด้วยเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงนางให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วครั้นนางอัมพปาลีหญิงคณิกาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์โปรดทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของหม่อมฉัน เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นนางทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว ก็ได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วกลับไป

๑๘. เรื่องพวกเจ้าลิจฉวี

[๒๘๙] พวกเจ้าลิจฉวีชาวพระนครเวสาลีได้ทรงสดับข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาโดยลำดับถึงบ้านโกฏิคามแล้ว จึงให้จัดยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม แล้วขึ้นยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม เสด็จออกจากพระนครเวสาลีไปด้วยยานพาหนะชั้นดีเยี่ยมเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า เจ้าลิจฉวีบางพวกเขียวล้วน คือ มีพระฉวีเขียว ทรงวัตถาลังการเขียว บางพวกเหลืองล้วน คือ มีพระฉวีเหลือง ทรงวัตถาลังการเหลือง บางพวกแดงล้วน คือ มีพระฉวีแดง ทรงวัตถาลังการแดง บางพวกขาวล้วน คือ มีพระฉวีขาว ทรงวัตถาลังการขาวขณะนั้น นางอัมพปาลีหญิงคณิกาทำให้งอนรถกระทบงอนรถ แอกกระทบแอก เพลากระทบเพลาของพวกเจ้าลิจฉวีหนุ่ม ๆ จึงเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้ตรัสถามนางว่า “แม่อัมพปาลี เหตุไฉนเธอจึงได้ทำให้งอนรถกระทบงอนรถ แอกกระทบแอก เพลากระทบเพลาของเจ้าลิจฉวีหนุ่ม ๆ ของพวกเราเล่า”

“ข้าแต่พระลูกเจ้า จริงอย่างนั้น เพราะหม่อมฉันได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขเพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ไว้แล้ว”

“แม่อัมพปาลี เธอจงให้ภัตตาหารมื้อนี้แก่พวกฉันด้วยราคา ๑ แสนกษาปณ์เถิด”

“ข้าแต่พระลูกเจ้า แม้ว่าฝ่าพระบาทจะพึงประทานพระนครเวสาลีพร้อมทั้งชนบทแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็ถวายภัตตาหารมื้อนั้นไม่ได้”

จึงเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้ทรงดีดพระองคุลีตรัสว่า “เจ้าข้าเอ๋ย พวกเราแพ้ผู้หญิงเสียแล้วหนอ เจ้าข้าเอ๋ย พวกเราแพ้ผู้หญิงเสียแล้วหนอ” แล้วพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นกำลังเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วทรงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดไม่เคยเห็นเทพเจ้าชั้นดาวดึงส์ ก็จงดูหมู่เจ้าลิจฉวี จงพิจารณาดู จงเทียบเคียงดูหมู่เจ้าลิจฉวีกับพวกเทพเจ้าชั้นดาวดึงส์เถิด”

ครั้งนั้นเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้เสด็จไปด้วยยานพาหนะตลอดพื้นที่เท่าที่ยานพาหนะจะไปได้ เสด็จลงจากยานพาหนะแล้วทรงดำเนินด้วยพระบาท เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ทรงร่าเริงด้วยธรรมีกถา จึงเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ทรงเห็นแจ้ง ให้ทรงสมาทาน ให้ทรงอาจหาญ ให้ทรงร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้กราบทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของพวกข้าพระพุทธเจ้า เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนลิจฉวีทั้งหลาย อาตมารับนิมนต์ฉันภัตตาหารของนางอัมพปาลีหญิงคณิกาในวันพรุ่งนี้ไว้เสียแล้ว”

เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นทรงดีดองคุลีแล้วตรัสในทันใดนั้นว่า “เจ้าข้าเอ๋ย พวกเราแพ้ผู้หญิงเสียแล้วหนอ เจ้าข้าเอ๋ย พวกเราแพ้ผู้หญิงเสียแล้วหนอ” และได้ทรงเพลิดเพลินยินดีตามพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จลุกจากที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ

นางอัมพปาลีหญิงคณิกาถวายอัมพปาลีวัน

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่บ้านโกฏิคามตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จไปทางเมืองนาทิกา นัยว่าพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่พักที่ก่อด้วยอิฐในเมืองนาทิกานั้น

ส่วนนางอัมพปาลีหญิงคณิกาสั่งให้คนตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในสวนของตนตลอดราตรีนั้น เสร็จแล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จไปยังสถานที่อังคาสของนางอัมพปาลีหญิงคณิกา ครั้นถึงแล้วได้ประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จึงนางอัมพปาลีหญิงคณิกาอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำเพียงพอด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “หม่อมฉันขอถวายสวนอัมพปาลีวันนี้แด่พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับเป็นสังฆารามแล้ว ครั้นแล้วพระองค์ทรงชี้แจงนางอัมพปาลีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา เสด็จลุกจากพุทธอาสน์แล้วเสด็จไปทางป่ามหาวัน ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีนั้น

จบ ลิจฉวีภาณวารที่ ๓

๑๙. เรื่องสีหเสนาบดี

{๗๘} [๒๙๐] ก็โดยสมัยนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักนั่งชุมนุมกันอยู่ ณ ท้องพระโรง ต่างพากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย ก็เวลานั้น สีหเสนาบดีสาวกของนิครนถ์ นั่ง