เรื่องสีหะเสนาบดี เล่ม ๕

ส่วนนางอัมพปาลีหญิงคณิกาสั่งให้คนตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในสวนของตนตลอดราตรีนั้น เสร็จแล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จไปยังสถานที่อังคาสของนางอัมพปาลีหญิงคณิกา ครั้นถึงแล้วได้ประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จึงนางอัมพปาลีหญิงคณิกาอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำเพียงพอด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “หม่อมฉันขอถวายสวนอัมพปาลีวันนี้แด่พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับเป็นสังฆารามแล้ว ครั้นแล้วพระองค์ทรงชี้แจงนางอัมพปาลีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา เสด็จลุกจากพุทธอาสน์แล้วเสด็จไปทางป่ามหาวัน ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีนั้น

จบ ลิจฉวีภาณวารที่ ๓

๑๙. เรื่องสีหเสนาบดี

{๗๘} [๒๙๐] ก็โดยสมัยนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักนั่งชุมนุมกันอยู่ ณ ท้องพระโรง ต่างพากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย ก็เวลานั้น สีหเสนาบดีสาวกของนิครนถ์ นั่ง

อยู่ในที่ประชุมนั้นด้วย จึงคิดว่า “ชะรอยพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นคงจักเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยไม่ต้องสงสัยเลย เพราะเหตุนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักเหล่านี้จึงได้นั่งชุมนุมกัน ณ ท้องพระโรง พากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นบ้าง” จึงสีหเสนาบดีได้เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้ไหว้นิครนถ์นาฏบุตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้แจ้งนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าอยากจะไปเฝ้าพระสมณโคดม”นิครนถ์นาฏบุตรพูดค้านว่า “ท่านสีหะ ก็ท่านเป็นกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าเป็นอันทำ ไฉนจึงจักไปเฝ้าพระสมณโคดมผู้เป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำเล่า แท้จริง พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ทรงแสดงธรรม เพื่อการไม่ทำ และทรงแนะนำสาวกตามแนวนั้น”

ขณะนั้น การตระเตรียมที่จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าของสีหเสนาบดีจึงได้เลิกล้มไป

แม้ครั้งที่ ๒...

แม้ครั้งที่ ๓ เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักนั่งชุมนุมกันอยู่ ณ ท้องพระโรง ต่างพากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ โดยอเนกปริยาย ก็เวลานั้น สีหเสนาบดีสาวกของนิครนถ์นั่งอยู่ในที่ประชุมนั้นด้วยจึงคิดว่า “ชะรอยพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นคงจักเป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยไม่ต้องสงสัยเลย เพราะเหตุนั้นแล เจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงมีคนรู้จักเหล่านี้จึงได้นั่งชุมนุมกัน ณ ท้องพระโรง พากันตรัสสรรเสริญพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณโดยอเนกปริยาย ก็พวกนิครนถ์เหล่านี้ เราจะบอกหรือไม่บอก จักทำอะไรแก่เราได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะไม่บอกพวกนิครนถ์ละ จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเลยทีเดียว”

ต่อมาเวลาบ่าย สีหเสนาบดีออกจากพระนครเวสาลีพร้อมด้วยรถ ๕๐๐ คันเพื่อไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปด้วยยานพาหนะตลอดพื้นที่เท่าที่ยานพาหนะจะผ่านไปได้ ลงจากยานแล้วเดินด้วยเท้าเข้าไป ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง สีหเสนาบดีนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงเป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำ ทรงแสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และทรงแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ บรรดาผู้คนที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำ ทรงแสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และทรงแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้น ชื่อว่าได้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำอันไม่เป็นจริงบ้างหรือ กล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่ควรจะติเตียนบ้างหรือ เพราะข้าพระพุทธเจ้าไม่ประสงค์จะกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าเลย พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงไขเหตุผลในการกล่าวหา

{๗๙} [๒๙๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าเป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการทำและแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอุจเฉทวาท ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ แสดงธรรมเพื่อความขาดสูญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเชคุจฉี ผู้มักรังเกียจ แสดงธรรมเพื่อความรังเกียจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกะ ผู้มักกำจัด แสดงธรรมเพื่อความกำจัด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นตปัสสี ผู้มักเผาผลาญ แสดงธรรมเพื่อความเผาผลาญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอปคัพภะ ผู้ไม่ผุดไม่เกิด แสดงธรรมเพื่อความไม่ผุดไม่เกิด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

มีอยู่จริง ๆ สีหะ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอัสสัตถะ ผู้เบาใจ แสดงธรรมเพื่อความเบาใจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

[๒๙๒] ดูก่อนสีหะ ก็สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเรากล่าวการไม่ทำกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เรากล่าวการไม่ทำอกุศลธรรมที่เป็นบาปหลายอย่าง นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าไม่เป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าเป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเรา

กล่าวการทำกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต เรากล่าวการทำกุศลธรรมหลายอย่าง นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นกิริยวาท ผู้มีวาทะว่าเป็นอันทำ แสดงธรรมเพื่อการทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอุจเฉทวาท ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ แสดงธรรมเพื่อความขาดสูญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเรากล่าวความขาดสูญแห่งราคะ โทสะ โมหะ เรากล่าวความขาดสูญแห่งอกุศลธรรมที่เป็นบาปหลายอย่าง นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอุจเฉทวาท ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ แสดงธรรมเพื่อความขาดสูญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเชคุจฉี ผู้มักรังเกียจ แสดงธรรมเพื่อความรังเกียจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเรารังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เรารังเกียจความถึงพร้อมด้วยอกุศลธรรมที่เป็นบาปหลายอย่าง นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเชคุจฉี ผู้มักรังเกียจ แสดงธรรมเพื่อความรังเกียจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกะ ผู้มักกำจัด แสดงธรรมเพื่อการกำจัด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเราแสดงธรรมเพื่อกำจัดราคะ โทสะ โมหะ เราแสดงธรรมเพื่อกำจัดอกุศลธรรมที่เป็นบาปอกุศลหลายอย่าง นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกะ ผู้มักกำจัด แสดงธรรมเพื่อการกำจัด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นตปัสสี ผู้มักเผาผลาญ แสดงธรรมเพื่อความเผาผลาญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเรากล่าวอกุศลธรรมที่เป็นบาป คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าเป็นธรรมที่ควรเผาผลาญ อกุศลธรรมที่เป็นบาปซึ่งควรเผาผลาญ อันผู้ใดละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลังแล้ว ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เรากล่าวผู้นั้นว่า ‘เป็นคนมักเผาผลาญ’ ดูก่อนสีหะ อกุศลธรรมที่เป็นบาปซึ่งควรเผาผลาญ ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลังแล้ว

ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นตปัสสี ผู้มักเผาผลาญ แสดงธรรมเพื่อการเผาผลาญ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอปคัพภะ ผู้ไม่ผุดไม่เกิด แสดงธรรมเพื่อความไม่ผุดไม่เกิด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะการนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่อันผู้ใดละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลังแล้ว ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เรากล่าวผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’ ดูก่อนสีหะ การนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลังแล้ว ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอปคัพภะ ผู้ไม่ผุดไม่เกิด แสดงธรรมเพื่อความไม่ผุดไม่เกิด และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’

อนึ่ง สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอัสสัตถะ ผู้เบาใจ แสดงธรรมเพื่อความเบาใจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น’ ดังนี้นั้นเป็นอย่างไร ดูก่อนสีหะ เพราะเราเบาใจด้วยธรรมที่ให้เกิดความโล่งใจอย่างสูง ทั้งแสดงธรรมเพื่อความเบาใจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นอัสสัตถะ ผู้เบาใจ แสดงธรรมเพื่อความเบาใจ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น”

สีหเสนาบดีแสดงตนเป็นอุบาสก

{๘๐} [๒๙๓] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านสีหเสนาบดีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระพุทธเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดทรงจำข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป“ดูก่อนสีหะ เธอจงทำการที่ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วค่อยทำ เพราะการใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำเป็นความดีสำหรับคนมีชื่อเสียงเช่นเธอ”

“พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้ายินดีพอใจอย่างล้นเหลือต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระดำรัสที่พระองค์ตรัสกะข้าพระพุทธเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนสีหะ เธอจงทำการที่ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วค่อยทำ เพราะการใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำเป็นความดีสำหรับคนมีชื่อเสียงเช่นเธอ’ ความจริงพวกอัญเดียรถีย์ได้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นสาวก จะพากันยกธงเที่ยวประกาศ

ทั่วพระนครเวสาลีว่า ‘สีหเสนาบดีเข้าถึงความเป็นสาวกของพวกเราแล้ว’ แต่ส่วนพระองค์สิมาตรัสกะข้าพระพุทธเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนสีหะ เธอจงทำการที่ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วค่อยทำ เพราะการใคร่ครวญเสียก่อนแล้ว ทำเป็นความดีสำหรับคนมีชื่อเสียงเช่นเธอ’ ข้าพระพุทธเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๒ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสีหะ ตระกูลของเธอได้เป็นบ่อนํ้าพวกนิครนถ์มานานนักแล้ว ด้วยเหตุนั้น เธอพึงสำคัญบิณฑบาตว่าเป็นของควรให้นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไปถึงแล้ว”

“พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้ายินดีพอใจอย่างล้นเหลือต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระดำรัสที่พระองค์ตรัสกะข้าพระพุทธเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนสีหะ ตระกูลของเธอได้เป็นบ่อนํ้าพวกนิครนถ์มานานนักแล้ว ด้วยเหตุนั้น เธอพึงสำคัญบิณฑบาตว่าเป็นของควรให้นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไปถึงแล้ว’ ข้าพระพุทธเจ้าสดับมาว่า พระสมณโคดมรับสั่งอย่างนี้ว่า ‘ควรให้ทานแก่เราผู้เดียว ไม่ควรให้ทานแก่คนพวกอื่น ควรให้ทานแก่สาวกของเราเท่านั้น ไม่ควรให้ทานแก่สาวกของศาสดาอื่น เพราะทานที่ให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก ทานที่ให้แก่คนพวกอื่นไม่มีผลมาก ทานที่ให้แก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก ทานที่ให้แก่สาวกของศาสดาอื่นไม่มีผลมาก’ ดังนี้ แต่พระองค์กลับมาทรงชักชวนข้าพระพุทธเจ้าในการให้แม้ในพวกนิครนถ์ เออก็ ในข้อนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจักรู้กาลที่เหมาะเอง พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๓ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป พระพุทธเจ้าข้า”

สีหเสนาบดีได้ธรรมจักษุ

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่สีหเสนาบดี คือ ทรงประกาศ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระองค์ได้ทรงทราบว่าสีหเสนาบดีมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงได้ทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ได้เกิดขึ้นแก่สีหเสนาบดี ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้นครั้นสีหเสนาบดีได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของข้าพระพุทธเจ้า เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นสีหเสนาบดีทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้วจึงได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วกลับไป

[๒๙๔] ต่อมา สีหเสนาบดีใช้มหาดเล็กผู้หนึ่งว่า “พนาย เจ้าจงไปหาซื้อเนื้อสดที่เขาขายมา” แล้วสั่งให้ตกแต่งขาทนียโภชนียาหารอันประณีตตลอดทั้งคืนนั้น แล้วให้มหาดเล็กไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของสีหเสนาบดี ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมกับภิกษุสงฆ์

ก็โดยสมัยนั้นแล พวกนิครนถ์เป็นอันมากพากันประคองแขนคร่ำครวญไปตามถนนหนทางสี่แยก สามแยก ทั่วทุกสายในพระนครเวสาลีว่า “วันนี้สีหเสนาบดีล้มปศุสัตว์ตัวอ้วน ๆ ทำอาหารถวายพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรงทราบอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อนั้นซึ่งเขาทำเฉพาะเจาะจงตน”

ขณะนั้น มหาดเล็กผู้หนึ่งเข้าไปหาสีหเสนาบดีพูดกระซิบว่า “ขอประทานโทษ ขอรับ ท่านพึงทราบว่า นิครนถ์มากมายเหล่านั้นพากันประคองแขนคร่ำครวญไปตามถนนหนทางสี่แยก สามแยก ทั่วทุกสายในพระนครเวสาลีว่า ‘วันนี้สีหเสนาบดีล้มปศุสัตว์ตัวอ้วน ๆ ทำอาหารถวายพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรงทราบอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อนั้นซึ่งเขาทำเฉพาะเจาะจงตน”สีหเสนาบดีตอบว่า “ช่างเถิด เจ้า เพราะท่านเหล่านั้นมุ่งติเตียนพระพุทธเจ้า มุ่งติเตียนพระธรรม มุ่งติเตียนพระสงฆ์มานานแล้ว แต่ก็กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นด้วยถ้อยคำอันไม่มี เปล่า เท็จ ไม่จริง ยังไม่เลิกรา ส่วนพวกเราจะตั้งใจปลงสัตว์จากชีวิตแม้เพราะเหตุแห่งชีวิตก็หาไม่”ครั้งนั้น สีหเสนาบดีอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงสีหเสนาบดีผู้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากที่ประทับเสด็จกลับไป

พระพุทธบัญญัติห้ามฉันเนื้อที่ทำเจาะจง

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้อยู่ไม่พึงฉันเนื้อที่เขาทำเจาะจง รูปใดฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตปลา เนื้อที่บริสุทธิ์สามส่วน คือ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้รังเกียจสงสัย”

๒๐. พระพุทธานุญาตกัปปิยภูมิ

{๘๑} [๒๙๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พระนครเวสาลีมีภิกษาหารมาก มีข้าวกล้างอกงาม บิณฑบาตก็หาได้ง่าย ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหาก็ทำได้ง่าย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้ทรงมีพระทัยปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ภัตตาหารที่เราอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเมื่อคราวอัตคัดอาหาร มีข้าวกล้าไม่ดี บิณฑบาตหาได้ฝืดเคือง คือ อาหารที่เก็บไว้ภายในที่อยู่ ๑ อาหารที่หุงต้มภายในที่อยู่ ๑ อาหารที่หุงต้มเอง ๑ อาหารที่จับต้องแล้วรับประเคนใหม่ ๑ อาหารที่ทายกนำมาจากที่นิมนต์นั้น ๑ อาหารที่รับประเคนไว้ก่อนเวลาฉันอาหาร ๑ อาหารที่เกิดในป่า ๑ อาหารที่เกิดในสระบัว ๑ ภัตตาหารเหล่านั้นภิกษุทั้งหลายยังฉันกันอยู่ทุกวันนี้หรือหนอ”ครั้นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้วรับสั่งถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ ภัตตาหารที่เราอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเมื่อคราวอัตคัดอาหาร มีข้าวกล้าไม่ดี บิณฑบาตหาได้ฝืดเคือง คือ อาหารที่เก็บไว้ภายในที่อยู่ ๑ อาหารที่หุงต้มภายในที่อยู่ ๑ อาหาร