ภิกษุอาพาธในฤดูสารท เล่ม ๕

๖. เภสัชชขันธกะ

๑. ว่าด้วยเภสัช ๕

{๒๕} [๒๖๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายถูกอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดูใบไม้ร่วงสัมผัสแล้ว ข้าวยาคูที่ดื่มเข้าไปก็อาเจียนออก แม้ข้าวสวยที่ฉันเข้าไปก็อาเจียนออก เพราะอาพาธนั้นพวกเธอจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งว่า “ดูก่อนอานนท์ ทำไมหนอ เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายยิ่งซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นท่านพระอานนท์จึงกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายถูกอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดูใบไม้ร่วงสัมผัสแล้ว ข้าวยาคูที่ดื่มเข้าไปก็อาเจียนออก แม้ข้าวสวยที่ฉันเข้าไปก็อาเจียนออก เพราะอาพาธนั้นพวกเธอจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น”

พระพุทธานุญาตเภสัช ๕ ในกาล

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีพระทัยปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายอันอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดู

ใบไม้ร่วงสัมผัสแล้ว ข้าวยาคูที่ดื่มเข้าไปก็อาเจียนออก แม้ข้าวสวยที่ฉันเข้าไปก็อาเจียนออก เพราะอาพาธนั้น พวกเธอจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น เราจะพึงอนุญาตอะไรหนอซึ่งเป็นเภสัชอยู่ในตัว ที่ชาวโลกสมมติว่าเป็นเภสัช ทั้งจะสำเร็จประโยชน์เป็นอาหารได้ และจะไม่ปรากฏเป็นอาหารหยาบ ให้เป็นเภสัชแก่ภิกษุทั้งหลาย” ลำดับนั้น พระองค์ได้มีพระดำริสืบต่อไปว่า “เภสัช ๕ นี้แล คือ เนยใส เนยข้น นํ้ามัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นเภสัชอยู่ในตัว ชาวโลกสมมติว่าเป็นเภสัช ทั้งสำเร็จประโยชน์เป็นอาหารได้ และไม่ปรากฏเป็นอาหารหยาบ ถ้ากระไร เราพึงอนุญาตเภสัช ๕ นี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ให้รับประเคนในกาลแล้วบริโภคในกาลได้”ครั้นเวลาสายัณห์ พระองค์เสด็จออกจากที่หลีกเร้น ทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปลีกตัวอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ได้มีจิตปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายอันอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดูใบไม้ร่วงสัมผัสแล้ว ข้าวยาคูที่ดื่มเข้าไปก็อาเจียนออก แม้ข้าวสวยที่ฉันเข้าไปก็อาเจียนออก เพราะอาพาธนั้น พวกเธอจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น เราจะพึงอนุญาตอะไรหนอซึ่งเป็นเภสัชอยู่ในตัว ที่ชาวโลกสมมติว่าเป็นเภสัช ทั้งจะสำเร็จประโยชน์เป็นอาหารได้ และจะไม่ปรากฏเป็นอาหารหยาบ ให้เป็นเภสัชแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความดำริสืบต่อไปว่า ‘เภสัช ๕ นี้แล คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน นํ้าผึ้ง น้ำอ้อย เป็นเภสัชอยู่ในตัว ทั้งชาวโลกสมมติว่าเป็นเภสัช ทั้งสำเร็จประโยชน์เป็นอาหารได้ และไม่ปรากฏเป็นอาหารหยาบ ถ้ากระไร เราพึงอนุญาตเภสัช ๕ นี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ให้รับประเคนในกาลแล้วบริโภคในกาลได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับประเคนเภสัช ๕ นั้นในกาลแล้วบริโภคในกาลได้”

พระพุทธานุญาตเภสัช ๕ นอกกาล

{๒๖} [๒๖๑] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายรับประเคนเภสัช ๕ นั้นในกาลแล้วบริโภคในกาล โภชนาหารธรรมดาชนิดเลวของพวกเธอไม่ย่อย ไม่จำต้องกล่าวถึงโภชนาหารที่ดี พวกเธอถูกอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดูใบไม้ร่วงนั้น และถูกความไม่ย่อยแห่งภัตตาหารนี้สัมผัสแล้ว เพราะเหตุ ๒ ประการนั้นยิ่งเป็นผู้ซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นมากขึ้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นภิกษุเหล่านั้นซึ่งซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นมากขึ้น

ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งถามว่า “ดูก่อนอานนท์ ทำไมหนอเดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายยิ่งซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นมากขึ้น”ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายรับประเคนเภสัช ๕ นั้นในกาลแล้วบริโภคในกาล โภชนาหารธรรมดาชนิดเลวของพวกเธอไม่ย่อย ไม่จำต้องกล่าวถึงโภชนาหารที่ดี พวกเธอถูกอาพาธซึ่งเกิดชุกในฤดูใบไม้ร่วงนั้นและถูกความไม่ย่อยแห่งภัตตาหารนี้สัมผัสแล้ว เพราะเหตุ ๒ ประการนั้นจึงยิ่งเป็นผู้ซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นมากขึ้น”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับประเคนเภสัช ๕ นั้น แล้วบริโภคได้ทั้งในกาลทั้งในเวลาวิกาล”

พระพุทธานุญาตน้ำมันเปลว

{๒๗} [๒๖๒] ก็โดยสมัยนั้นแล เหล่าภิกษุผู้อาพาธมีความต้องการด้วยน้ำมันเปลวเป็นเภสัช จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตนํ้ามันเปลวเป็นเภสัช คือ น้ำมันเปลวหมี นํ้ามันเปลวปลา น้ำมันเปลวปลาฉลาม นํ้ามันเปลวหมู นํ้ามันเปลวลา ที่รับประเคนในกาล เจียวในกาล กรองในกาล เพื่อบริโภคอย่างน้ำมันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุรับประเคนในเวลาวิกาล เจียวในเวลาวิกาล กรองในเวลาวิกาล หากบริโภคนํ้ามันเปลวนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ ๓ ตัวดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุรับประเคนในกาล เจียวในเวลาวิกาล กรองในเวลาวิกาล หากบริโภคนํ้ามันเปลวนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัวดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุรับประเคนในกาล เจียวในกาล กรองในเวลาวิกาล หากบริโภคน้ำมันเปลวนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ ๑ ตัวดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุรับประเคนในกาล เจียวในกาล กรองในกาล หากบริโภคน้ำมันเปลวนั้น ไม่ต้องอาบัติ”

๒. ว่าด้วยรากไม้ที่เป็นเภสัชเป็นต้น

พระพุทธานุญาตรากไม้ที่เป็นเภสัช

{๒๘} [๒๖๓] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุผู้อาพาธมีความต้องการด้วยรากไม้เป็นเภสัช จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตรากไม้ที่เป็นเภสัช คือ ขมิ้น ขิง ว่านน้ำ ว่านเปราะ อุตพิด ข่า แฝก แห้วหมู ก็หรือมูลเภสัชแม้ชนิดอื่นใด