จะแสดงธรรมท่ามกลางสงฆ์ต้องได้รับอาราธนาก่อน เล่ม ๔

๓. อัคยันตราย ไฟไหม้

๔. อุทกันตราย น้ำหลากมา

๕. มนุสสันตราย คนมามาก

๖. อมนุสสันตราย ผีเข้าภิกษุ

๗. วาฬันตราย สัตว์ร้ายเข้ามา

๘. สิริงสปันตราย งูร้ายเลื้อยเข้ามา

๙. ชีวิตันตราย ภิกษุอาพาธหนักจะถึงมรณภาพ

๑๐. พรหมจริยันตราย มีอันตรายแก่พรหมจรรย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ย่อได้ในเพราะอันตรายเห็นปานนี้ เมื่อไม่มีอันตราย ให้สวดโดยพิสดาร”

ทรงห้ามแสดงธรรมท่ามกลางสงฆ์ก่อนได้รับอาราธนา

{๑๖๘} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ได้รับอาราธนาแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ได้รับอาราธนาไม่พึงแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดแสดง ต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้เถระแสดงธรรมเอง หรือ อาราธนาผู้อื่นให้แสดง”

๑๒. ว่าด้วยการถามพระวินัย

ทรงห้ามถามพระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ก่อนได้รับสมมติ

{๑๖๙} [๑๕๑] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ยังไม่ได้รับสมมติ ถามพระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุยังไม่ได้รับสมมติ ไม่พึงถามวินัยในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดถาม ต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้ว ถามวินัยในท่ามกลางสงฆ์ได้”

วิธีสมมติเป็นผู้ถาม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสมมติอย่างนี้ ตนเองสมมติตนเองก็ได้ ภิกษุรูปอื่นสมมติภิกษุรูปอื่นก็ได้ตนเองพึงสมมติตนเองอย่างไรเล่า ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติตน

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าขอถามพระวินัยกะผู้มีชื่อนี้’อย่างนี้ชื่อว่าตนเองสมมติตนเอง

กรรมวาจาสมมติผู้อื่น

ภิกษุรูปอื่นพึงสมมติภิกษุรูปอื่นอย่างไรเล่า ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ขอผู้มีชื่อนี้ถามพระวินัยผู้มีชื่อนี้’

อย่างนี้ชื่อว่าภิกษุรูปอื่นสมมติภิกษุรูปอื่น

ทรงอนุญาตให้ถามพระวินัยโดยตรวจดูบริษัทก่อน

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักได้รับสมมติแล้ว ถามพระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้อาฆาต เคืองแค้น คุกคามจะฆ่าเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุแม้ที่ได้รับสมมติแล้ว ตรวจดูบริษัท พิจารณาดูบุคคลก่อน จึงถามวินัยในท่ามกลางสงฆ์”

๑๓. ว่าด้วยการวิสัชนาพระวินัย

ทรงห้ามวิสัชนาพระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ก่อนได้รับสมมติ

[๑๕๒] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ยังไม่ได้รับสมมติวิสัชนา พระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ยังไม่ได้รับสมมติ ไม่พึงวิสัชนาวินัยในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดวิสัชนา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุที่ได้รับสมมติแล้ว วิสัชนาวินัยในท่ามกลางสงฆ์

วิธีสมมติเป็นผู้วิสัชนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสมมติอย่างนี้ ตนเองสมมติตนเองก็ได้ ภิกษุรูปอื่นสมมติภิกษุรูปอื่นก็ได้

ตนเองพึงสมมติตนเองอย่างไรเล่า ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติตน

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าอันผู้มีชื่อนี้ถามพระวินัยแล้ว ขอวิสัชนา’อย่างนี้ชื่อว่าตนเองสมมติตนเอง

กรรมวาจาสมมติผู้อื่น

ภิกษุรูปอื่นพึงสมมติภิกษุรูปอื่นอย่างไรเล่า ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ผู้มีชื่อนี้อันผู้มีชื่อนี้ถามถึงพระวินัยแล้ว พึงวิสัชนา’อย่างนี้ชื่อว่าภิกษุรูปอื่นสมมติภิกษุรูปอื่น

ทรงอนุญาตให้วิสัชนาพระวินัยโดยตรวจดูบริษัทก่อน

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักได้รับสมมติแล้ว วิสัชนาพระวินัยในท่ามกลางสงฆ์ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้อาฆาต เคืองแค้น คุกคาม จะฆ่าเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุแม้ที่ได้รับสมมติแล้ว ตรวจดูบริษัท พิจารณาดูบุคคลก่อน จึงวิสัชนาวินัยในท่ามกลางสงฆ์”

๑๔. ว่าด้วยการโจท

ทรงห้ามโจทภิกษุด้วยอาบัติก่อนขอโอกาส

{๑๗๐} [๑๕๓] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์โจทภิกษุผู้มิได้ทำโอกาสด้วยอาบัติ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงโจทภิกษุผู้มิได้ทำโอกาสด้วยอาบัติ รูปใดโจท ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้โจทก์ขอให้จำเลยทำโอกาสด้วยคำว่า ‘ขอท่านจงทำโอกาส ผมต้องการจะกล่าวกะท่าน’ แล้วจึงค่อยโจทด้วยอาบัติ”

ทรงอนุญาตให้พิจารณาดูบุคลก่อนโจท

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก ขอให้พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำโอกาสแล้วโจทด้วยอาบัติ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้อาฆาต เคืองแค้น คุกคาม จะฆ่าเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อจำเลยทำโอกาสแล้ว เราอนุญาตให้โจทก์ พิจารณาดูบุคคลก่อนจึงค่อยโจทด้วยอาบัติ”

ทรงอนุญาตให้พิจารณาดูบุคคลก่อนขอโอกาส

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์คิดว่า “ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก ขอให้พวกเราทำโอกาสก่อน” จึงรีบขอให้ภิกษุทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ไม่มีอาบัติ ทำโอกาสในอธิกรณ์ที่ไม่มีเรื่องไม่มีสาเหตุ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงขอให้ภิกษุทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอาบัติทำโอกาสในอธิกรณ์ที่ไม่มีเรื่องไม่มีสาเหตุ รูปใดขอให้ทำ ต้องอาบัติ ทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้พิจารณาดูบุคคลก่อน จึงขอให้ทำโอกาส”

๑๕. ว่าด้วยการคัดค้านกรรมไม่เป็นธรรมเป็นต้น

{๑๗๑} [๑๕๔] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำกรรมไม่เป็นธรรมในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงทำกรรมไม่เป็นธรรมในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ยังขืนทำกรรมไม่เป็นธรรมอยู่ตามเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้คัดค้านได้ในเมื่อภิกษุทำกรรม ไม่เป็นธรรม”

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักพากันคัดค้านในเมื่อพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำกรรมไม่เป็นธรรม พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้อาฆาต เคืองแค้น คุกคามจะฆ่าเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำความเห็นแย้งได้”

ภิกษุทั้งหลายทำความเห็นแย้งในสำนักพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เหล่านั้นนั่นแหละ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้อาฆาต เคืองแค้น คุกคามจะฆ่าเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุ ๔-๕ รูปคัดค้าน ให้ภิกษุ ๒-๓ รูปทำความเห็นแย้ง ให้ภิกษุรูปเดียวนึกในใจว่า กรรมนั้นไม่ชอบใจแก่เรา”

ทรงห้ามแกล้งสวดปาติโมกข์ไม่ให้ได้ยิน

{๑๗๒} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สวดปาติโมกข์ในท่ามกลางสงฆ์ แกล้งสวดไม่ให้ได้ยิน ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ไม่พึงแกล้งสวดไม่ให้ได้ยิน รูปใดสวดไม่ให้ได้ยิน ต้องอาบัติทุกกฏ”

สมัยต่อมา ท่านพระอุทายีเป็นผู้สวดปาติโมกข์แก่สงฆ์ แต่มีเสียงเครือดุจเสียงกา ครั้งนั้น ท่านพระอุทายีได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่าภิกษุผู้สวดปาติโมกข์ต้องสวดให้ได้ยินทั่วกัน ก็เรามีเสียงเครือดุจเสียงกา เราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” จึงแจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้สวดปาติโมกข์พยายามสวดด้วยตั้งใจว่าจะสวดให้ได้ยินถ้อยคำทั่วกัน เมื่อพยายาม ไม่ต้องอาบัติ”

ทรงห้ามสวดปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์

{๑๗๓} ก็โดยสมัยนั้นแล พระเทวทัตสวดปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์ปนอยู่ด้วย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ในบริษัทที่มีคฤหัสถ์ปนอยู่ด้วย รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ”

ทรงห้ามผู้ไม่ได้รับอาราธนาสวดปาติโมกข์

{๑๗๔} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ได้รับอาราธนาสวดปาติโมกข์ในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ได้รับอาราธนา ไม่พึงสวดปาติโมกข์ในท่ามกลางสงฆ์ รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตปาติโมกข์ให้เป็นหน้าที่ของพระเถระ”

จบ ข้อที่ ๑๕ ว่าด้วยว่าด้วยการคัดค้านกรรมไม่เป็นธรรมเป็นต้น

จบ ภาณวารที่ ๑

๑๖. ว่าด้วยการอาราธนาผู้สวดปาติโมกข์เป็นต้น

ทรงอนุญาตเรื่องปาติโมกข์ให้เป็นหน้าที่ของผู้ฉลาด

{๑๗๕} [๑๕๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระนครราชคฤห์ตามพระพุทธาภิรมย์ แล้วเสด็จจาริกไปโดยมรรคาอันจะไปเมืองโจทนาวัตถุ เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงเมืองโจทนาวัตถุแล้ว

ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่งมีภิกษุอยู่ด้วยกันมากรูป บรรดาภิกษุเหล่านั้น พระเถระเป็นผู้โง่เขลาไม่ฉลาด ท่านไม่รู้เรื่องอุโบสถหรือวิธีทำอุโบสถ ไม่รู้เรื่องปาติโมกข์หรือวิธีสวดปาติโมกข์ จึงภิกษุเหล่านั้นคิดกันว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่าปาติโมกข์เป็นหน้าที่ของพระเถระ ก็พระเถระของพวกเรารูปนี้เป็นผู้โง่เขลาไม่ฉลาด ไม่รู้เรื่องอุโบสถหรือวิธีทำอุโบสถ ไม่รู้เรื่องปาติโมกข์หรือวิธีสวดปาติโมกข์ พวกเราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสนั้น ภิกษุรูปใดเป็นผู้ฉลาดสามารถ เราอนุญาตปาติโมกข์ให้เป็นหน้าที่ของภิกษุรูปนั้น”

ทรงอนุญาตให้ส่งภิกษุนวกะไปศึกษาปาติโมกข์

{๑๗๖} ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันอุโบสถ มีภิกษุอยู่ด้วยกันมากรูปซึ่งล้วนเป็นผู้โง่เขลาไม่ฉลาด พวกเธอไม่รู้เรื่องอุโบสถหรือวิธีทำอุโบสถ ไม่รู้เรื่องปาติโมกข์หรือวิธีสวดปาติโมกข์ พวกเธอจึงอาราธนาพระเถระว่า “ขอพระเถระจงสวดปาติโมกข์ขอรับ” ท่านตอบอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย เราสวดปาติโมกข์ไม่ได้” ภิกษุทั้งหลายจึงอาราธนาพระเถระรูปที่ ๒ ว่า “ขอพระเถระจงสวดปาติโมกข์ขอรับ” แม้ท่านก็ตอบ