พรหมยาจนกถา เล่ม ๔

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ พระทัยก็น้อมไป เพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อทรงแสดงธรรม

{๘} [๘] ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจแล้วได้มีความปริวิตกว่า “ชาวเราเอ๋ย โลกจะฉิบหายเสียละหนอ โลกจะพินาศเสียละหนอ เพราะว่าพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงน้อมพระทัยไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรมเสียแล้ว’ ครั้นแล้วท้าวสหัมบดีพรหมได้อันตรธานไปในพรหมโลกแล้วมาปรากฏตัวอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกชาณุมณฑลเบื้องขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลี ในจักษุ น้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรม สัตว์เหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่’ท้าวสหัมบดีพรหมได้กราบทูลคำนี้แล้วครั้นแล้ว ภายหลังได้กล่าวคาถาประพันธ์อื่นอีกดังนี้ว่า

เมื่อก่อนธรรมที่ไม่บริสุทธิ์อันเหล่าคนมีมลทิน คิดไว้แล้ว ได้มีปรากฏในแคว้นมคธ ขอพระองค์ได้โปรด ทรงเปิดประตูแห่งอมตธรรมนั่น ขอสัตว์ทั้งหลายจงได้ ฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดมลทินตรัสรู้แล้ว ตามลำดับ

เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอดเขาศิลาพึงเห็น ชุมชนได้โดยรอบ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชา มีพระปัญญาจักษุรอบคอบก็ฉันนั้นเหมือนกัน ขอพระองค์ ผู้ปราศจากความโศกโปรดเสด็จขึ้นปัญญาปราสาทที่สำเร็จด้วยธรรม แล้วทรงพิจารณาดูชุมชนผู้ระทมด้วยความโศก ผู้ถูกชาติชราครอบงำแล้วด้วยเถิด

ข้าแต่พระองค์ผู้กล้า ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ผู้นำหมู่สัตว์ออกจากกันดาร ผู้หาหนี้มิได้ ขอพระองค์จงเสด็จลุกขึ้นเที่ยวไปในโลกเถิด ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเถิด สัตว์ทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่

ทรงพิจารณาสัตวโลกเปรียบด้วยดอกบัว ๓ เหล่า

{๙} [๙] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับทราบคำอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมและทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว จึงทรงตรวจดูสัตวโลกด้วยพระพุทธจักษุ เมื่อทรงตรวจดูสัตวโลกด้วยพระพุทธจักษุ อยู่ ก็ได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์ กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการ ดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี

บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษ โดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

เหมือนดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม หรือดอกบุณฑริกในกอบุณฑริกที่เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในนํ้า งอกงามแล้วในนํ้า บางเหล่ายังไม่พ้นนํ้า ยังจมอยู่ในนํ้า อันนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าตั้งอยู่เสมอนํ้า บางเหล่าตั้งขึ้นพ้นนํ้า อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูสัตวโลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้ทรงเห็นหมู่ สัตว์ที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

ครั้นทรงเห็นแล้ว ได้ตรัสกะท้าวสหัมบดีพรหมด้วยพระคาถาว่า

ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรม แก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามีความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดโอกาสเพื่อจะแสดงธรรมแล้ว จึงอภิวาทพระตถาคต ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง

จบ พรหมยาจนกถา

๖. ปัญจวัคคิยกถา

ว่าด้วยพระปัญจวัคคีย์

{๑๐} [๑๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริว่า “เราจะพึงแสดง ธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว” ครั้นแล้วทรงดำริต่อไปว่า “อาฬารดาบสกาลามโคตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อาฬารดาบสกาลามโคตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว”ขณะนั้น เทวดาอันตรธานมากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว” แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงทราบว่าอาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วัน