พระพุทธานุญาตให้มอบปวารณา เล่ม ๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในการทำปวารณา ๔ อย่างนั้น การทำปวารณาเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรมนี้ใด การทำปวารณาเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาตในการทำปวารณา ๔ อย่างนั้น การทำปวารณาที่พร้อมเพรียงโดยไม่เป็นธรรมนี้ใด การทำปวารณาเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาตในการทำปวารณา ๔ อย่างนั้น การทำปวารณาเป็นวรรคโดยธรรมนี้ใด การทำปวารณาเห็นปานนั้นไม่ควรทำ และเราก็ไม่อนุญาตในการทำปวารณา ๔ อย่างนั้น การทำปวารณาที่พร้อมเพรียงโดยธรรมนี้ใด การทำปวารณาเห็นปานนั้นควรทำ และเราก็อนุญาตดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแลพวกเธอพึงทำในใจว่า ‘จักทำปวารณากรรมชนิดที่พร้อมเพรียงโดยธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๓. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้มอบปวารณา

{๒๒๙} [๒๑๓] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงประชุมกัน สงฆ์จักปวารณา” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีภิกษุอาพาธอยู่ ท่านมาไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุอาพาธมอบปวารณาได้

ทรงวางวิธีมอบปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงมอบปวารณาอย่างนี้

ภิกษุอาพาธนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำมอบปวารณาอย่างนี้ว่า

‘ผมขอมอบปวารณา ขอท่านจงนำปวารณาของผมไป ขอท่านจงบอกปวารณาของผม’

ภิกษุผู้อาพาธให้ภิกษุนั้นรับรู้ด้วยกาย ให้รับรู้ด้วยวาจา ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจา ปวารณาชื่อว่าเป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าภิกษุอาพาธนั้นให้รับรู้ด้วยกายไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยวาจาไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจาไม่ได้ ปวารณาชื่อว่าไม่เป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าได้ภิกษุผู้อาพาธเช่นนั้น การได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ ภิกษุทั้งหลายพึงใช้เตียงหรือตั่งหามภิกษุอาพาธนั้นมาในท่ามกลางสงฆ์แล้วปวารณากัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกภิกษุผู้พยาบาลไข้คิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าพวกเราจักย้ายภิกษุอาพาธไป อาพาธจักกำเริบหนัก หรือมิฉะนั้นก็จักถึงมรณภาพ’ ก็ไม่ควรย้ายภิกษุอาพาธ

สงฆ์พึงไปปวารณาในสำนักภิกษุอาพาธนั้น แต่สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงปวารณาเลย ถ้าขืนปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาหลบไปเสียจากที่นั้น ภิกษุอาพาธพึงมอบปวารณาแก่รูปอื่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาสึกเสียในที่นั้นแหละ หรือถึงมรณภาพเสีย ปฏิญาณเป็นสามเณร ปฏิญาณเป็นผู้บอกลาสิกขา ปฏิญาณเป็นผู้ต้องอันติมวัตถุ ปฏิญาณเป็นผู้วิกลจริต ปฏิญาณเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ปฏิญาณเป็นผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่ทำคืนอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า ปฏิญาณเป็นบัณเฑาะก์ ปฏิญาณเป็นคนลักเพศ ปฏิญาณเป็นผู้เข้ารีตเดียรถีย์ ปฏิญาณเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่ามารดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าบิดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์ ปฏิญาณเป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ปฏิญาณเป็นผู้ทำลายสงฆ์ ปฏิญาณเป็นผู้ทำร้าย

พระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ภิกษุอาพาธพึงมอบปวารณาแก่รูปอื่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาหลบไปเสียในระหว่างทาง ปวารณาชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาสึกเสียในระหว่างทาง หรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ปวารณาชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลบไปเสีย ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วสึกเสีย หรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลับเสียไม่ได้บอก ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้ว ภิกษุผู้นำปวารณาไม่ต้องอาบัติดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วเข้าสมาบัติไม่ได้บอก ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้ว ภิกษุผู้นำปวารณาไม่ต้องอาบัติดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วเผลอไปไม่ได้บอก ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้ว ภิกษุผู้นำปวารณาไม่ต้องอาบัติดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปวารณาแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปวารณาเข้าประชุมสงฆ์แล้วแกล้งไม่บอก ปวารณาย่อมเป็นอันนำมาแล้ว แต่ภิกษุผู้นำปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันปวารณานั้น เราอนุญาตให้ภิกษุผู้มอบปวารณามอบฉันทะด้วย เผื่อสงฆ์จะมีกรณียกิจ”

๔. ว่าด้วยหมู่ญาติเป็นต้นจับภิกษุไว้

{๒๓๐} [๒๑๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ในวันปวารณา หมู่ญาติได้จับตัวภิกษุรูปหนึ่งไว้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในวันปวารณา หมู่ญาติจับตัวภิกษุในศาสนานี้ไว้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณาปล่อยภิกษุรูปนี้สักครู่หนึ่ง พอให้ภิกษุรูปนี้ทำปวารณาเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณารออยู่ในที่สมควรข้างหนึ่งสักครู่ก่อน พอให้ภิกษุนี้มอบปวารณาเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้อง อย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณานำภิกษุนี้ไปนอกสีมาเสียสักครู่หนึ่ง พอให้พระสงฆ์ทำปวารณาเสร็จ’ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำปวารณา ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในวันปวารณานั้น พระราชาทั้งหลายได้จับภิกษุในศาสนานี้ไว้ ... พวกโจรได้จับ ... พวกนักเลงได้จับ ... พวกภิกษุที่เป็นข้าศึกได้จับภิกษุในศาสนานี้ไว้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณาปล่อยภิกษุรูปนี้สักครู่หนึ่ง พอให้ภิกษุรูปนี้ทำปวารณาเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณารออยู่ในที่สมควรข้างหนึ่งสักครู่ก่อน พอให้ภิกษุรูปนี้มอบปวารณาเสร็จ’ ถ้าได้ตาม

ขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้อง อย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณานำภิกษุรูปนี้ไปนอกสีมาสักครู่หนึ่ง พอให้พระสงฆ์ทำปวารณาเสร็จ’

ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำปวารณาเลย ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ”

๕. ว่าด้วยประเภทปวารณา

มีการปวารณาเป็นการสงฆ์เป็นต้น

ทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์

{๒๓๑} [๒๑๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๕ รูป จึงภิกษุเหล่านั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่าสงฆ์พึงปวารณาเป็นการสงฆ์ ก็พวกเรามีกันเพียง ๕ รูป พวกเราจะพึงปวารณาอย่างไรหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ได้”

ทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๔ รูปปวารณาเป็นการคณะ

[๒๑๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๔ รูป จึงภิกษุเหล่านั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ได้ ก็พวกเรามีกันเพียง ๔ รูป พวกเราจะพึงปวารณากันอย่างไรหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุ ๔ รูปปวารณาแก่กันและกัน

วิธีทำปวารณาสำหรับภิกษุ ๔ รูป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงปวารณาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้ภิกษุเหล่านั้นทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว เราทั้งหลายพึงปวารณาแก่กันและกันเถิด’

คำปวารณาสำหรับพระเถระ

ภิกษุผู้เถระพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวคำปวารณาต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘เธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลาย ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสียเธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสียเธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย’

คำปวารณาสำหรับภิกษุผู้นวกะ

ภิกษุผู้นวกะพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวคำปวารณาต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลาย ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย

ท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย

ท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย’

ทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๓ รูปปวารณาเป็นการคณะ

ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณามีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๓ รูป จึงภิกษุเหล่านั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต ให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ ให้ภิกษุ ๔ รูปปวารณาแก่กันและกัน ก็พวกเรามีกันเพียง ๓ รูป พวกเราจะพึงปวารณากันอย่างไรหนอ” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส อนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเราอนุญาตให้ภิกษุ ๓ รูปปวารณาแก่กันและกัน

วิธีทำปวารณาสำหรับภิกษุ ๓ รูป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุทั้งหลายพึงปวารณาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้ภิกษุเหล่านั้นทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า วันนี้เป็นวันปวารณา ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว เราทั้งหลายพึงปวารณากันเถิด’

คำปวารณาสำหรับพระเถระ

ภิกษุผู้เถระพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้ว กล่าวคำปวารณาต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘เธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลาย ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสียเธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสียเธอ ฉันปวารณาต่อเธอทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย’

คำปวารณาสำหรับภิกษุผู้นวกะ

ภิกษุผู้นวกะพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวคำปวารณาต่อภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลาย ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสียท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสียท่านเจ้าข้า กระผมปวารณาต่อท่านทั้งหลายเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านทั้งหลายจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย’

ทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๒ รูปปวารณาเป็นการคณะ

[๒๑๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๒ รูป จึงภิกษุทั้งสองนั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ ให้ภิกษุ ๔ รูปปวารณาแก่กันและกัน ให้ภิกษุ ๓ รูปปวารณาแก่กันและกัน ก็เรามีกันเพียง ๒ รูป จะพึงปวารณากันอย่างไรหนอ” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุ ๒ รูปปวารณาแก่กันและกัน

วิธีทำปวารณาสำหรับภิกษุ ๒ รูป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุทั้งสองพึงปวารณาอย่างนี้

ภิกษุผู้เถระพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวคำปวารณาต่อภิกษุผู้นวกะอย่างนี้ว่า

‘เธอ ฉันปวารณาต่อเธอ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่จักทำคืนเสีย

เธอ ฉันปวารณาต่อเธอเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย

เธอ ฉันปวารณาต่อเธอเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอเธอจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวฉัน ฉันเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย’

ภิกษุผู้นวกะพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวคำปวารณาต่อภิกษุผู้เถระอย่างนี้ว่า

‘ท่าน กระผมปวารณาต่อท่าน ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย

ท่าน กระผมปวารณาต่อท่านเป็นครั้งที่ ๒ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย

ท่าน กระผมปวารณาต่อท่านเป็นครั้งที่ ๓ ด้วยได้เห็นก็ดี ด้วยได้ฟังก็ดี ด้วยรังเกียจสงสัยก็ดี ขอท่านจงอาศัยความกรุณาว่ากล่าวกระผม กระผมเห็นอยู่ จักทำคืนเสีย”

ทรงอนุญาตอธิษฐานปวารณาสำหรับภิกษุรูปเดียว

[๒๑๘] สมัยต่อมา ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา มีภิกษุอยู่รูปเดียว จึงภิกษุนั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต ให้ภิกษุ ๕ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ ให้ภิกษุ ๔ รูปปวารณาแก่กันและกัน ให้ภิกษุ ๓ รูปปวารณาแก่กันและกัน ให้ภิกษุ ๒ รูปทำปวารณาแก่กันและกัน ก็เรามีอยู่เพียงรูปเดียว เราจะพึงปวารณาอย่างไรหนอ” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา มีภิกษุในศาสนานี้อยู่รูปเดียว ภิกษุนั้นพึงกวาดสถานที่อันเป็นที่ไปมาแห่งภิกษุทั้งหลาย คือจะเป็นโรงฉัน มณฑป หรือโคนต้นไม้ก็ตาม แล้วตั้งน้ำฉัน น้ำใช้ ปูอาสนะ ตามประทีปไว้ แล้วนั่งรออยู่ ถ้ามีภิกษุเหล่าอื่นมา พึงปวารณาร่วมกับพวกเธอ ถ้าไม่มีมา พึงอธิษฐานว่า ‘อชฺช เม ปวารณา’ (วันนี้เป็นวันปวารณาของเรา) ถ้าไม่อธิษฐาน ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสที่มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๕ รูป จะนำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้ว อีก ๔ รูปปวารณาเป็นการสงฆ์ไม่ได้ ถ้าขืนปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสที่มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๔ รูป จะนำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้ว อีก ๓ รูปปวารณาแก่กันและกันไม่ได้ ถ้าขืนปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสที่มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๓ รูป จะนำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วอีก ๒ รูปปวารณาแก่กันและกันไม่ได้ ถ้าขืนปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสที่มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๒ รูป จะนำปวารณาของภิกษุรูปหนึ่งมาแล้ว อีกรูปหนึ่งอธิษฐานเพียงรูปเดียวไม่ได้ ถ้าขืนอธิษฐาน ต้องอาบัติทุกกฏ”

๖. ว่าด้วยวิธีทำคืนอาบัติ

ทรงให้แสดงอาบัติก่อนปวารณา

{๒๓๒} [๒๑๙] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติในวันปวารณา ครั้งนั้นเธอได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่าภิกษุผู้มีอาบัติติดตัวไม่พึงปวารณา ก็เราเป็นผู้ต้องอาบัติแล้ว จะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” จึงบอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้ต้องอาบัติในวันปวารณา ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน ผมต้องอาบัติชื่อนี้ ผมขอแสดงคืนอาบัตินั้น’