เรื่องพระเจ้าจัณฑปัชโชตทรงประชวรโรคผอมเหลือง เล่ม ๕

๖. เรื่องพระเจ้าปัชโชต

พระเจ้าปัชโชตทรงประชวรโรคผอมเหลือง

{๑๓๔} [๓๓๔] ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าปัชโชตราชาในกรุงอุชเชนีทรงประชวรเป็นโรคผอมเหลือง นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษา ก็ไม่อาจรักษาให้หายได้ ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว ครั้งนั้น พระเจ้าปัชโชตได้ส่งราชทูตถือพระราชสาส์นไปในพระราชสำนักพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช มีใจความว่า “หม่อมฉันป่วยเป็นโรคเช่นนั้น ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส ขอพระองค์โปรดสั่งหมอชีวก เขาจักได้รักษาหม่อมฉัน”ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงมีพระราชดำรัสสั่งชีวกโกมารภัจจ์ว่า “ไปเถิด พ่อนายชีวก เจ้าจงไปกรุงอุชเชนี รักษาพระเจ้าปัชโชต”

ชีวกโกมารภัจจ์ใช้อุบายทางแพทย์รักษา

ชีวกโกมารภัจจ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเดินทางไปกรุงอุชเชนี เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปัชโชตถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้ตรวจดูพระอาการผิดแปลกของพระเจ้าปัชโชต แล้วได้กราบทูลท้าวเธอว่า “ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าจักหุงเนยใส พระองค์จักเสวยเนยใสนั้น”

พระเจ้าปัชโชตรับสั่งห้ามว่า “อย่าเลย พ่อนายชีวก เว้นเนยใสเสีย ท่านอาจจะรักษาเราให้หายโรคได้ด้วยวิธีใด ก็จงทำวิธีนั้นเถิด เนยใสเป็นของน่ารังเกียจ น่าสะอิดสะเอียนสำหรับฉัน”

ขณะนั้นชีวกโกมารภัจจ์ได้มีความปริวิตกว่า “พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นี้ทรงประชวรเช่นนี้ เราเว้นเนยใสเสียก็ไม่อาจจะรักษาพระองค์ให้หายโรค

ได้ อย่ากระนั้นเลย เราควรหุงเนยใสให้มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำฝาด” ดังนี้แล้วได้หุงเนยใสด้วยเภสัชนานาชนิด ให้มีสี กลิ่น รสเหมือนน้ำฝาด ครั้นแล้วฉุกคิดได้ว่า “เนยใสที่พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นี้เสวยแล้ว เมื่อแปรสภาพ (ย่อย) จักทำให้เรอ พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นี้เหี้ยมโหด จะพึงรับสั่งให้เข่นฆ่าเราเสียก็ได้ ถ้ากระไร เราพึงทูลลาไว้ก่อน”

ต่อมา ชีวกโกมารภัจจ์ได้เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปัชโชตถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลท้าวเธอว่า “ขอเดชะ พวกข้าพระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นนายแพทย์ จักถอนรากไม้มาผสมยาชั่วเวลาครู่หนึ่งเช่นที่ประสงค์นั้น ขอประทานพระบรมราชวโรกาส ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจงทรงมีพระราชกระแสรับสั่งให้พนักงานในโรงราชพาหนะและที่ประตูทั้งหลายว่า ‘หมอชีวกปรารถนาไปด้วยยานพาหนะใด จงไปด้วยยานพาหนะนั้นได้ ปรารถนาไปทางประตูใด จงไปทางประตูนั้นได้ ปรารถนาไปเวลาใด จงไปเวลานั้นได้ ปรารถนาจะเข้ามาเวลาใด จงเข้ามาเวลานั้นได้”ลำดับนั้น พระเจ้าปัชโชตได้มีพระราชกระแสรับสั่งพนักงานในโรงราชพาหนะและที่ประตูทั้งหลายตามที่หมอชีวกกราบทูลขอบรมราชานุญาตไว้ทุกประการ

ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าปัชโชตมีช้างพังชื่อภัททวดีซึ่งเดินทางได้วันละ ๕๐ โยชน์ จึงหมอชีวกโกมารภัจจ์ได้ทูลถวายเนยใสนั้นแด่พระเจ้าปัชโชต ด้วยกราบทูลว่า “ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจงเสวยนํ้าฝาด” ครั้นให้พระเจ้าปัชโชตเสวยเนยใสแล้วก็ไปโรงช้าง หนีออกจากพระนครไปโดยช้างพังภัททวดี

ขณะเดียวกันนั้น เนยใสที่พระเจ้าปัชโชตเสวยนั้นแปรสภาพ ได้ทำให้ทรงเรอขึ้น จึงพระเจ้าปัชโชตได้รับสั่งแก่พวกมหาดเล็กว่า “พนายทั้งหลาย เราถูกหมอชีวกชาติชั่วลวงให้ดื่มเนยใส พวกเจ้าจงค้นหาหมอชีวกมา”

พวกมหาดเล็กกราบทูลว่า “ขอเดชะ หมอชีวกหนีออกจากพระนครไปโดยช้างพังภัททวดีแล้ว”

ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าปัชโชตมีทาสชื่อกากะ ซึ่งอาศัยเกิดกับอมนุษย์ เดินทางได้วันละ ๖๐ โยชน์ จึงพระเจ้าปัชโชตดำรัสสั่งทาสชื่อกากะว่า “พ่อนายกากะ เจ้าจงไปเชิญหมอชีวกกลับมา ด้วยอ้างว่า ‘ท่านอาจารย์ พระเจ้าอยู่หัวรับสั่งให้เชิญท่านกลับไป’ ธรรมดาหมอเหล่านี้มีมารยามาก เจ้าอย่ารับสิ่งของอะไรของเขา”ครั้งนั้น ทาสกากะได้ไปทันชีวกโกมารภัจจ์ผู้กำลังรับประทานอาหารมื้อเช้าอยู่ในระหว่างทางเขตพระนครโกสัมพี จึงได้เรียนแก่ชีวกโกมารภัจจ์ว่า “อาจารย์ พระเจ้าอยู่หัวรับสั่งให้เชิญท่านกลับไป”

“พ่อนายกากะ ท่านจงรอสักชั่วเวลาที่เรารับประทานอาหาร เชิญท่านรับประทานอาหารด้วยกันเถิด”

“ช่างเถิด ท่านอาจารย์ พระเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งข้าพเจ้าไว้ว่า ‘พ่อนายกากะ ธรรมดาว่าหมอเหล่านี้แลมีมารยามาก อย่ารับสิ่งของอะไรของเขา”

ทันใดนั้น ชีวกโกมารภัจจ์แทรกยาไว้ด้วยเล็บ พลางเคี้ยวมะขามป้อม และดื่มนํ้า แล้วได้ร้องเชิญทาสกากะว่า “เชิญพ่อนายกากะมาเคี้ยวมะขามป้อมและดื่มนํ้าด้วยกัน”

จึงทาสกากะคิดว่า “หมอคนนี้กำลังเคี้ยวมะขามป้อมและดื่มนํ้า คงไม่มีอะไรจะให้โทษ” จึงเคี้ยวมะขามป้อมไปครึ่งลูกและดื่มนํ้า มะขามป้อมครึ่งลูกที่เขาเคี้ยวนั้นได้ระบายอุจจาระออกมาในที่นั้นเอง

ครั้งนั้น ทาสกากะได้เรียนถามชีวกโกมารกัจจ์ว่า “ท่านอาจารย์ ชีวิตของข้าพเจ้าจะรอดไปได้หรือ”

ชีวกโกมารกัจจ์ตอบว่า “อย่ากลัวเลย พ่อนายกากะ ท่านและพระเจ้าอยู่หัวจักหายโรค แต่พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นั้นเหี้ยมโหด จะพึง

รับสั่งให้เข่นฆ่าเราเสียก็ได้ เพราะเหตุนั้นเราไม่กลับละ” มอบช้างพังภัททวดีแก่นายกากะไปแล้วเดินทางไปยังพระนครราชคฤห์ รอนแรมไปโดยลำดับจนถึงพระนครราชคฤห์ แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นให้ทรงทราบทุกประการพระเจ้าพิมพิสารรับสั่งว่า “พ่อนายชีวก เจ้าไม่กลับไปนั้นชื่อว่าได้ทำถูกแล้ว เพราะพระราชาองค์นั้นเหี้ยมโหด จะพึงสั่งให้สำเร็จโทษเจ้าเสียก็ได้”

ครั้นพระเจ้าปัชโชตทรงหายประชวร ทรงส่งทูตไปที่สำนักชีวกโกมารภัจจ์ว่า “เชิญหมอชีวกมา เราจักให้พร”

ชีวกกราบทูลตอบไปว่า “ไม่ต้องไปก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาททรงโปรดอนุสรณ์ถึงความดีของข้าพระพุทธเจ้าก็พอ”

๗. ว่าด้วยผ้าสิไวยกะคู่หนึ่ง

ชีวกโกมารภัจจ์ถวายผ้าพระราชทานแด่พระพุทธเจ้า

[๓๓๕] ก็โดยสมัยนั้นแล มีผ้าสิไวยกะคู่หนึ่งเกิดขึ้นแก่พระเจ้าปัชโชต เป็นผ้าเนื้อดีเลิศ ประเสริฐ นำหน้า อุดม และเป็นเยี่ยมกว่าผ้าทั้งหลายเป็นอันมากทั้งหลายคู่ ตั้งหลายร้อยคู่ หลายพันคู่ หลายแสนคู่

ครั้งนั้น พระเจ้าปัชโชตทรงส่งผ้าสิไวยกะคู่นั้นไปพระราชทานแก่ชีวกโกมารภัจจ์ จึงชีวกโกมารภัจจ์ได้มีความดำริว่า “ผ้าสิไวยกะคู่นี้พระเจ้าปัชโชตส่งมาพระราชทาน เป็นผ้าเนื้อดีเลิศ ประเสริฐ นำหน้า อุดมและเป็นเยี่ยมกว่าผ้าทั้งหลายเป็นอันมากตั้งหลายคู่ ตั้งหลายร้อยคู่ หลาย พันคู่หลายแสนคู่ นอกจากพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นหรือพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชแล้ว ใครอื่นไม่ควรอย่างยิ่งเพื่อใช้ผ้าสิไวยกะคู่นี้”

๘. ว่าด้วยพระโอสถถ่ายครบ ๓๐ ครั้ง

ชีวกโกมารภัจจ์ปรุงพระโอสถถ่ายถวาย

{๑๓๕} [๓๓๖] ก็โดยสมัยนั้นแล พระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าหมักหมมด้วยสิ่งอันเป็นโทษ จึงพระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ กายของตถาคตหมักหมมด้วยสิ่งอันเป็นโทษ ตถาคตต้องการจะฉันยาถ่าย”

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปหาชีวกโกมารภัจจ์ถึงบ้าน ครั้นถึงแล้วได้กล่าวกะชีวกโกมารภัจจ์ดังนี้ว่า “ท่านชีวก พระวรกายของพระตถาคตหมักหมมด้วยสิ่งอันเป็นโทษ พระตถาคตต้องการจะเสวยพระโอสถถ่าย จึงชีวกโกมารภัจจ์ได้กราบเรียนว่า “พระคุณเจ้าอานนท์ ถ้าอย่างนั้น ขอพระคุณเจ้าจงโปรดทำพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ให้ชุ่มสัก ๒-๓ วัน”ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้ทำพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ชุ่ม ๒-๓ วันแล้ว เดินไปหาชีวกโกมารภัจจ์ถึงบ้าน ครั้นแล้วได้กล่าวกะชีวกโกมารภัจจ์ว่า “ท่านชีวก พระวรกายของพระตถาคตชุ่มสนิทแล้วบัดนี้ ท่านย่อมรู้กาลอันควร”