พระวินัยปิฎก ภิกขุนีวิภังค์ · ปาราชิกกัณฑ์
สิกขาบทที่ ๓ เรื่องภิกษุณีถุลลนันทา เล่ม ๓
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๘–๒๕ (Royal Thai)3/4 in ปาราชิกกัณฑ์4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระวินัยปิฎก ภิกขุนีวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๓ เรื่องภิกษุณีถุลลนันทา (Royal Thai Volume 3 · Mahachula Volume 3 · Mahamakut Volume 5 · Chaloem Phrakiat Volume 3)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 3, pp. 16–22
บอก จึงไม่บอก ๑ ไม่ประสงค์จะปกปิด แต่ยังมิได้บอก ๑ ไม่บอกด้วย สำคัญว่าจักปรากฏด้วยการกระทำของเขาเอง ๑ ภิกษุณีผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุณีผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุณีเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒
ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓
ว่าด้วยภิกษุณีประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกวัตร
เรื่องภิกษุณีถุลลนันทา
{๑๘} [๖๖๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุณีถุลลนันทาประพฤติตามพระอริฏฐะ ผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งซึ่งถูก สงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรแล้วบรรดาภิกษุณีผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนแม่เจ้าถุลลนันทาจึงได้ประพฤติตามพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้งซึ่งถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรแล้วเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุณีถุลลนันทาประพฤติตามอริฏฐภิกษุผู้มีบรรพบุรุษ เป็นพรานแร้งซึ่งถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้ว จริงหรือ”
- ๑พึงดูเรื่องพระอริฏฐะ ในอริฏฐสิกขาบทที่ ๘ แห่งสัปปาณกวรรค ปาจิตติยกัณฑ์ มหาวิภังค์ วิ.มหาวิ. (แปล) ๒/๔๑๗-๔๒๒/๖๒๐-๖๒๗ ประกอบ
ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉน ภิกษุณีถุลลนันทาจึงได้ประพฤติตามอริฏฐภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ซึ่งถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้วเล่าการกระทำของภิกษุณี ถุลลนันทานั่นไม่เป็นเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็แลภิกษุณีทั้งหลายจงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดง อย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๖๖๙] อนึ่ง ภิกษุณีใดประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกัน ยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตามวินัยอันเป็นสัตถุศาสน์ ผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันให้เป็นสหาย ภิกษุณีนั้น อันภิกษุณีทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม่เจ้า ภิกษุนั้นแลอันสงฆ์พร้อม เพรียงกันยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตามวินัยอันเป็นสัตถุศาสน์เป็นผู้ ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันให้เป็นสหาย แม่เจ้าอย่าประพฤติตามภิกษุนั้นเลย’ และภิกษุณีนั้นถูกภิกษุณีทั้งหลาย ว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ก็ยังยกย่องยันอยู่อย่างนั้นแล ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณี ทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบเพื่อให้สละเรื่องนั้น หาก นางถูกสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบอยู่ สละเรื่องนั้นเสียได้ การ สละได้อย่างนี้ นั้นเป็นการดี หากนางไม่สละ ภิกษุณีแม้นี้เป็นปาราชิก ชื่ออุกขิตตานุวัตติกา หาสังวาสมิได้
- ๑คำว่า อุกขิตตานุวัตติกา เป็นชื่อของปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ นี้ มีความหมายว่า อาบัติปาราชิก สำหรับภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรหรือถูกสงฆ์ลงโทษโดยการไล่ออกจากหมู่ (เทียบคำว่า อุพภชานุมัณฑลิกา และวัชชปฏิจฉาทิกา)
สิกขาบทวิภังค์
{๑๙} [๖๗๐] คำว่า อนึ่ง... ใด ความว่า ภิกษุณีใด คือ ผู้เช่นใด ...
คำว่า ภิกษุณี ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุณี เพราะอรรถว่าเป็นผู้ขอ... นี้ ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุณี, ในข้อความตอนนี้
สงฆ์ที่ชื่อว่า พร้อมเพรียงกัน คือ มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสีมา เดียวกัน
ที่ชื่อว่า ถูก ... ยกวัตรเสียแล้ว คือ ถูกสงฆ์ยกวัตรเสียแล้วในเพราะไม่ เห็นอาบัติ ในเพราะไม่ทำคืนอาบัติ หรือในเพราะไม่สละทิฏฐิเลวทรามคำว่า ตามธรรมตามวินัย คือ โดยธรรมอันใด โดยวินัยอันใด
คำว่า อันเป็นสัตถุศาสน์ คือ อันเป็นคำสั่งสอนของพระชินเจ้าผู้ชนะ กิเลส ได้แก่ อันเป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า
ที่ชื่อว่า ไม่เอื้อเฟื้อ คือ ไม่เชื่อถือสงฆ์ คณะ บุคคล หรือกรรม
ที่ชื่อว่า ไม่ทำคืนอาบัติ คือ ถูกสงฆ์ยกวัตรแล้ว สงฆ์ยังไม่เรียก เข้าหมู่
ที่ชื่อว่า ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันให้เป็นสหาย คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีสังวาสเสมอกันตรัสเรียกว่าภิกษุผู้สหายภิกษุนั้นไม่มีสังวาสกับภิกษุผู้ สหายเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันให้ เป็นสหายคำว่า ประพฤติตามภิกษุนั้น ความว่า ภิกษุนั้นมีความเห็นอย่างใด มีความพอใจอย่างใด มีความชอบใจอย่างใด แม้ภิกษุณีนั้นก็มีความเห็น อย่างนั้น มีความพอใจอย่างนั้น มีความชอบใจอย่างนั้น{๒๐} คำว่า ภิกษุณีนั้น ได้แก่ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกวัตร เสียแล้ว
คำว่า อันภิกษุณีทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุณีเหล่าอื่น
ภิกษุณีที่ได้เห็นที่ได้ยินทั้งหลายพึงว่ากล่าวว่า ‘แม่เจ้า ภิกษุนั้นแล อันสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตามวินัยอันเป็นสัตถุศาสน์ เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกันให้เป็นสหาย แม่เจ้าอย่าประพฤติตามภิกษุนั้น, พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงว่ากล่าวแม้ ครั้งที่ ๓ หากนางสละได้ สละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากนางไม่สละ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุณีทั้งหลายทราบเรื่องแล้วไม่ว่ากล่าว ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงควบคุมตัวไปสู่ท่ามกลางสงฆ์แล้วว่ากล่าวว่า ‘แม่เจ้า ภิกษุนั้นแลอันสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตาม วินัยอันเป็นสัตถุศาสน์ เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มี สังวาสเสมอกันให้เป็นสหาย แม่เจ้าอย่าประพฤติตามภิกษุนั้นเลย, พึงว่า กล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากนางสละได้ สละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากนางไม่สละ ต้องอาบัติทุกกฏภิกษุณีนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์{๒๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุณีทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์อย่างนี้
ภิกษุณีผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรม วาจา ดังนี้
กรรมวาจาสมนุภาสน์
[๖๗๑] ‘แม่เจ้าเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุณีชื่อนี้รูปนี้ประพฤติ ตามภิกษุผู้ถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตามวินัยอันเป็น สัตถุศาสน์ เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน ให้เป็นสหาย นางยังไม่ยอมสละเรื่องนั้น ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่ แล้ว สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุณีชื่อนี้เพื่อให้สละเรื่องนั้น นี่เป็นญัตติ
- ๑สมนุภาสน์ หมายถึงการสวดประกาศห้ามไม่ให้ถือรั้นการอันมิชอบ ให้เลิกการกระทำนั้นเสีย
แม่เจ้าเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุณีชื่อนี้รูปนี้ประพฤติตาม ภิกษุผู้ถูกสงฆ์พร้อมเพรียงกันยกวัตรเสียแล้วตามธรรมตามวินัยอันเป็น สัตถุศาสน์ เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ทำภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน ให้เป็นสหาย นางยังไม่ยอมสละเรื่องนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุณีชื่อนี้ เพื่อให้สละเรื่องนั้น การสวดสมนุภาสน์ภิกษุณีชื่อนี้ เพื่อให้สละเรื่องนั้น ชอบใจแก่แม่เจ้าผู้ใด แม่เจ้าผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่แม่เจ้าผู้ใด แม่เจ้าผู้ นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ...
ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ...
ภิกษุณีชื่อนี้อันสงฆ์สวดสมนุภาสน์แล้วเพื่อให้สละเรื่องนั้นชอบใจแก่ สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’
{๒๒}จบญัตติ ภิกษุณีนั้นต้องอาบัติทุกกฏ จบกรรมวาจา ๒ ครั้ง ต้อง อาบัติถุลลัจจัย ๒ ตัว จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติปาราชิก
{๒๓}คำว่า ภิกษุณีแม้นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเทียบเคียงภิกษุณีรูป ก่อน ๆ
คำว่า เป็นปาราชิก มีอธิบายว่า ประหนึ่งว่าศิลาหนาที่แตกสอง เสี่ยงแล้วจะกลับต่อกันสนิทไม่ได้อีก ฉันใด ภิกษุณีก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูก สงฆ์สวดสมนุภาสน์อยู่ถึงครั้งที่ ๓ ยังไม่ยอมสละ ย่อมไม่เป็นสมณะหญิง ไม่ใช่ศากยธิดา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่าเป็นปาราชิก
คำว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่า สังวาส ได้แก่ กรรมที่พึง ทำร่วมกัน อุทเทสที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกัน นี้ชื่อว่า สังวาส สังวาสนั้นไม่มีร่วมกับภิกษุณีนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า หา สังวาสมิได้
บทภาชนีย์
{๒๔} [๖๗๒] กรรมเป็นธรรม ภิกษุณีสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติปาราชิก
กรรมเป็นธรรม ภิกษุณีสงสัย ไม่สละ ต้องอาบัติ ปาราชิก กรรมเป็นธรรม ภิกษุณีสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติ ปาราชิก
กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุณีสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ไม่สละ ต้อง อาบัติ ทุกกฏ
กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุณีสงสัย ไม่สละ ต้องอาบัติทุกกฏ กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุณีสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ไม่สละ ต้อง อาบัติทุกกฏ
อนาปัตติวาร
{๒๕} [๖๗๓] ภิกษุณียังไม่ถูกสวดสมนุภาสน์ ๑ภิกษุณียอมเสียสละ ๑ ภิกษุณีผู้วิกลจริต ๑ภิกษุณีผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ภิกษุณีเหล่านี้ไม่ต้อง อาบัติแล
จบ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓
- ๑กรรมเป็นธรรม กรรมที่สงฆ์ทำถูกต้อง ในที่นี้หมายถึงการยกวัตรหรือการลงอุกเขปนียกรรม แก่ภิกษุณีผู้ไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำคืนอาบัติ หรือไม่สละทิฏฐิเลวทรามนั้น
- ๒ติกทุกกฎ แปลว่า หมวด ๓ แห่งอาบัติทุกกฏ หมายถึงลักษณะการปรับอาบัติทุกกฏ ๓ ลักษณะ ตามความแห่งสิกขาบทนี้ และในสิกขาบทอื่น ๆ ก็พึงเทียบตามนัยแห่งเชิงอรรถนี้
ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔
ว่าด้วยภิกษุณียินดีการกระทำของบุรุษ ๘ ประการ
เรื่องภิกษุณีฉัพพัคคีย์
{๒๖} [๖๗๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์มีความกำหนัดยินดีการที่บุรุษผู้กำหนัดจับมือบ้าง จับ ชายผ้าสังฆาฏิบ้าง ยืนด้วยกันบ้าง สนทนาด้วยบ้าง ไปยังที่นัดแนะกันบ้าง ยินดีการที่บุรุษมาหาตามนัดบ้างเข้าไปยังที่กำบังด้วยกันบ้าง ทอดกาย เพื่อประโยชน์แก่บุรุษนั้นบ้าง เพื่อประสงค์จะเสพอสัทธรรมนั้นบ้าง
บรรดาภิกษุณีผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์จึงได้มีความกำหนัดยินดีการที่บุรุษผู้กำหนัดจับมือ บ้าง จับชายผ้าสังฆาฏิบ้าง ยืนด้วยกันบ้าง สนทนาด้วยบ้าง ไปยังที่ นัดแนะกันบ้าง ยินดีการที่บุรุษมาหาตามนัดบ้าง เข้าไปยังที่กำบังด้วยกัน บ้าง ทอดกายเพื่อประโยชน์แก่บุรุษนั้นบ้าง เพื่อประสงค์จะเสพอสัทธรรม นั้นบ้างเล่า” ... แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์มีความกำหนัด ยินดีการที่บุรุษผู้กำหนัดจับ มือบ้าง จับชายผ้าสังฆาฏิบ้าง ยืนด้วยกันบ้าง สนทนาด้วยบ้าง ไปยังที่ นัดแนะกันบ้าง ยินดีการที่บุรุษมาหาตามนัดบ้าง เข้าไปยังที่กำบังด้วยกัน
- ๑คำว่า อสัทธรรม ในสิกขาบทนี้หมายถึงการที่ภิกษุณียินดีการสัมผัสถูกต้องกายจากบุรุษ มิได้ หมายถึง เมถุนธรรม เหมือนในปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ ของภิกษุ (นัย วิ.อ. ๒/๔๖๗)
End of สิกขาบทที่ ๓ เรื่องภิกษุณีถุลลนันทา