ข้อซักถามของภิกษุผู้วินิจฉัยอธิกรณ์ เล่ม ๘

โจทนากัณฑ์

ว่าด้วยหมวดการโจท

๑. อนุวิชชกอนุโยคะ

ว่าด้วยการซักถามของภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์

{๑๐๗๗} [๓๖๐] ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์พึงถามโจทก์ว่า‘อาวุโส ข้อที่คุณ โจทภิกษุรูปนี้นั้น โจทเพราะเรื่องอะไร โจทเพราะศีลวิบัติ โจทเพราะ อาจารวิบัติ หรือโจทเพราะทิฏฐิวิบัติ’

ถ้าโจทก์นั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘กระผมโจทเพราะศีลวิบัติ โจทเพราะ อาจารวิบัติ หรือว่า ‘กระผมโจทเพราะทิฏฐิวิบัติ’ ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์พึง ซักถามโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘คุณรู้ศีลวิบัติ รู้อาจารวิบัติ รู้ทิฏฐิวิวัติหรือ’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมรู้ศีลวิบัติ รู้อาจารวิบัติ รู้ทิฏฐิวิบัติ’ พึงซักถามโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ก็ศีลวิบัติเป็นอย่างไร อาจารวิบัติเป็นอย่างไร ทิฏฐิวิบัติเป็นอย่างไร’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘ปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ นี้จัดเป็นศีลวิบัติ ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต นี้จัดเป็นอาจารวิบัติ มิจฉาทิฏฐิ อันตคาหิกทิฏฐิ นี้เป็นทิฏฐิวิบัติ’ พึงซักถามโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณโจทภิกษุรูปนี้นั้น โจทด้วยได้เห็นหรือ ด้วยได้ยินหรือ ด้วยรังเกียจสงสัยหรือ’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘กระผมโจทด้วยได้เห็น โจทด้วยได้ยิน หรือว่า กระผมโจทด้วยรังเกียจสงสัย’ พึงซักถามโจทก์ต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณโจทภิกษุรูปนี้ด้วยได้เห็นนั้น คุณเห็นอะไร เห็นอย่างไร เห็นเมื่อไร เห็นที่ไหน คุณเห็นภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณเห็นภิกษุรูปนี้ต้อง อาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิตหรือ คุณอยู่ที่ไหน และภิกษุรูปนี้อยู่ที่ไหน คุณทำอะไรอยู่ ภิกษุรูปนี้ทำอะไรอยู่’

ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมมิได้โจทภิกษุรูปนี้ด้วยได้เห็น แต่ว่ากระผมโจทด้วยได้ยิน’ พึงซักถามเธออย่างนี้ว่า ‘ข้อที่คุณโจทภิกษุรูปนี้ด้วยได้ยินนั้น คุณได้ยินอะไร ได้ยินว่าอย่างไร ได้ยินเมื่อไร คุณได้ยินที่ไหน คุณได้ยินว่าภิกษุนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณได้ยินว่าภิกษุนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต หรือ คุณได้ยินมาจากภิกษุหรือ ได้ยินมาจากภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์หรือ’ถ้าโจทก์ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส กระผมมิได้โจทภิกษุรูปนี้ด้วยได้ยิน แต่กระผมโจทด้วยรังเกียจสงสัย’

พึงซักถามเธออย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ข้อที่คุณโจทภิกษุรูปนี้ด้วยรังเกียจสงสัยนั้น คุณรังเกียจสงสัยอะไร รังเกียจสงสัยว่าอย่างไร รังเกียจสงสัยเมื่อไร รังเกียจสงสัยที่ไหน คุณรังเกียจสงสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณรังเกียจสังสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต หรือ คุณได้ฟังมาจากภิกษุจึงรังเกียจสงสัยหรือ คุณได้ฟังมาจากภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหา อำมาตย์ เดียรถีย์ สาวกของเดียรถีย์แล้วรังเกียจสงสัยหรือ’

เปรียบเทียบอธิกรณ์

{๑๐๗๘} [๓๖๑] เรื่องที่เห็นสมด้วยเรื่องที่เห็น เรื่องที่เห็นเทียบกัน ได้กับเรื่องที่เห็น แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับเพราะอาศัยการเห็น บุคคลนั้นจัดว่าถูกรังเกียจสงสัยโดยไม่มีมูล พึง ปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำอุโบสถกับบุคคลนั้นเถิด

เรื่องที่ได้ยินสมด้วยเรื่องที่ได้ยิน เรื่องที่ได้ยินเทียบกันได้กับเรื่องที่ได้ยิน แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับ

เพราะอาศัยการได้ยิน บุคคลนั้นจัดว่าถูกรังเกียจสงสัยโดยไม่มีมูล พึงปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำอุโบสถกับบุคคลนั้นเถิดเรื่องที่ได้ทราบสมด้วยเรื่องที่ได้ทราบ เรื่องที่ได้ทราบเทียบกันได้กับเรื่องที่ได้ทราบ แต่บุคคลนั้นไม่ยอมรับเพราะอาศัยการได้ทราบ บุคคลนั้นจัดว่าถูกรังเกียจสงสัยโดยไม่มีมูล พึงปรับอาบัติตามปฏิญญา พึงทำอุโบสถกับบุคคลนั้นเถิด

ว่าด้วยเบื้องต้นของการโจทเป็นต้น

{๑๐๗๙} [๓๖๒] ถาม : การโจทมีอะไรเป็นเบื้องต้น มีอะไรเป็นท่ามกลาง มีอะไรเป็นที่สุดตอบ : การโจทมีขอโอกาสเป็นเบื้องต้น มีการทำเป็นท่ามกลาง มีการระงับเป็นที่สุด

ถาม : การโจทมีมูลเท่าไร มีวัตถุเท่าไร มีภูมิเท่าไร โจทด้วยอาการเท่าไร

ตอบ : การโจทมีมูล ๒ มีวัตถุ ๓ มีภูมิ ๕ โจทด้วยอาการ ๒

ถาม : การโจทมีมูล ๒ เป็นไฉน

ตอบ : การโจทมีมูล ๒ คือ

๑. การโจทมีมูล ๒. การโจทไม่มีมูล

นี้คือการโจทมีมูล ๒

ถาม : การโจทมีวัตถุ ๓ เป็นไฉน

ตอบ : การโจทมีวัตถุ ๓ คือ

๑. เรื่องที่เห็น ๒. เรื่องที่ได้ยิน

๓. เรื่องที่รังเกียจสงสัย

นี้คือการโจทมีวัตถุ ๓

ถาม : การโจทมีภูมิ ๕ เป็นไฉน

ตอบ : การโจทมีภูมิ ๕ คือ

๑. จักพูดโดยกาลอันควร จักไม่พูดโดยกาลไม่ควร

๒. จักพูดด้วยคำจริง จักไม่พูดด้วยคำไม่จริง

๓. จักพูดด้วยคำสุภาพ จักไม่พูดด้วยคำหยาบ

๔. จักพูดด้วยคำประกอบด้วยประโยชน์ จักไม่พูดด้วยคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. จักมีเมตตาจิตพูด จักไม่มุ่งร้ายพูด

นี้คือการโจทมีภูมิ ๕

ถาม : โจทด้วยอาการ ๒ เป็นไฉน

ตอบ : โจทด้วยกายหรือโจทด้วยวาจา นี้คือโจทด้วยอาการ ๒

๒. โจทกาทิปฏิปัตติ

ว่าด้วยข้อปฏิบัติของโจทก์และจำเลยเป็นต้น

{๑๐๘๐} [๓๖๓] โจทก์ควรปฏิบัติอย่างไร จำเลยควรปฏิบัติอย่างไร สงฆ์ควรปฏิบัติอย่างไร ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ควรปฏิบัติอย่างไรถาม : โจทก์ควรปฏิบัติอย่างไร

ตอบ : โจทก์พึงตั้งอยู่ในธรรม ๕ ประการแล้วจึงโจทผู้อื่น คือ

๑. จักพูดโดยกาลอันควร จักไม่พูดโดยกาลไม่ควร

๒. จักพูดด้วยคำจริง จักไม่พูดด้วยคำไม่จริง

๓. จักพูดด้วยคำสุภาพ จักไม่พูดด้วยคำหยาบ

๔. จักพูดด้วยคำประกอบด้วยประโยชน์ จักไม่พูดด้วยคำ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์

๕. จักมีเมตตาจิตพูด จักไม่มุ่งร้ายพูด

โจทก์ควรปฏิบัติอย่างนี้

ถาม : จำเลยควรปฏิบัติอย่างไร

ตอบ : จำเลยพึงตั้งอยู่ในธรรม ๒ ประการ คือ

๑. ในความสัตย์ ๒. ในความไม่ขุ่นเคือง

จำเลยควรปฏิบัติอย่างนี้

ถาม : สงฆ์ควรปฏิบัติอย่างไร

ตอบ : สงฆ์พึงรู้คำที่เข้าประเด็นและไม่เข้าประเด็น สงฆ์ควรปฏิบัติอย่างนี้

ถาม : ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ควรปฏิบัติอย่างไร

ตอบ : ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์พึงระงับอธิกรณ์นั้น โดยประการที่อธิกรณ์นั้นจะระงับโดยธรรม โดยวินัย โดยสัตถุศาสน์ ภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ควรปฏิบัติอย่างนี้

ว่าด้วยอุโบสถเป็นต้น

{๑๐๘๑} [๓๖๔] ถามว่า

อุโบสถเพื่อประโยชน์อะไร ปวารณาเพื่อประโยชน์อะไร ปริวาสเพื่อประโยชน์อะไร ชักเข้าหาอาบัติเดิม เพื่อประโยชน์อะไร มานัตเพื่อประโยชน์อะไร อัพภานเพื่อประโยชน์อะไร

ตอบว่า

อุโบสถเพื่อประโยชน์แก่ความพร้อมเพรียง ปวารณาเพื่อประโยชน์แก่ความหมดจด ปริวาสเพื่อประโยชน์แก่มานัต ชักเข้าหาอาบัติเดิมเพื่อประโยชน์แก่นิคคหะมานัตเพื่อประโยชน์แก่อัพภาน อัพภานเพื่อประโยชน์ แก่ความหมดจดภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ที่ด้อยปัญญา โง่เขลาและไม่มีความเคารพในสิกขา บริภาษพระเถระทั้งหลาย เพราะฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ เป็นผู้ขุดตน กำจัดอินทรีย์แล้ว มรณภาพไปย่อมตกนรกภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ไม่พึงเห็นแก่อามิส และไม่พึงเห็นแก่บุคคล ควรเว้นสองอย่างนั้นแล้วทำตามที่เป็นธรรม

๓. โจทกัสสอัตตัชฌาปนะ

ว่าด้วยโจทก์เผาตัวเอง

โจทก์ผู้มักโกรธ มักถือโกรธ ดุร้าย ชอบด่าว่า ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์กระซิบใกล้หู คอยจับผิด ให้การสอบสวนบกพร่อง เสพทางผิด ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ฟ้องโดยกาลอันไม่ควร ฟ้องด้วยคำไม่จริง ฟ้องด้วยคำหยาบ ฟ้องด้วยคำไม่ประกอบด้วยประโยชน์

มุ่งร้ายฟ้อง ไม่มีเมตตาจิตฟ้อง ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้ธรรมและอธรรม ไม่ฉลาดในธรรมและอธรรม ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้วินัยและอวินัย ไม่ฉลาดในวินัยและอวินัย ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้ข้อที่พระพุทธเจ้าทรงภาษิตไว้และมิได้ทรงภาษิตไว้ ไม่ฉลาดในข้อที่พระพุทธเจ้าทรงภาษิตไว้และมิได้ภาษิตไว้ ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเองโจทก์ไม่รู้จักข้อที่พระพุทธเจ้าทรงประพฤติมาและ มิได้ทรงประพฤติมา ไม่ฉลาดในข้อที่พระพุทธเจ้าทรง ประพฤติมาและมิได้ทรงประพฤติมา ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเองโจทก์ไม่รู้ข้อที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติและมิได้ทรงบัญญัติไว้ ไม่ฉลาดในข้อที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติ และมิได้ทรงบัญญัติไว้ ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเองโจทก์ไม่อาบัติและอนาบัติ ไม่ฉลาดในอาบัติและอนาบัติ ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้อาบัติเบาและอาบัติหนัก ไม่ฉลาดในอาบัติเบาและอาบัติหนัก ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้อาบัติมีส่วนเหลือและอาบัติไม่มีส่วนเหลือ ไม่ฉลาดในอาบัติมีส่วนเหลือและอาบัติไม่มีส่วนเหลือ ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเองโจทก์ไม่อาบัติชั่วหยาบและอาบัติไม่ชั่วหยาบ ไม่ฉลาดในอาบัติชั่วหยาบและไม่ชั่วหยาบ ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเองโจทก์ไม่รู้คำต้นและคำหลัง ไม่ฉลาดต่อคำต้นและคำหลัง ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

โจทก์ไม่รู้ทางถ้อยคำอันต่อเนื่องกัน ไม่ฉลาดในทางถ้อยคำอันต่อเนื่องกัน ปลูกอนาบัติว่าเป็นอาบัติ โจทก์เช่นนั้นชื่อว่าเผาตัวเอง

จบ โจทนากัณฑ์

หัวข้อประจำโจทนากัณฑ์

{๑๐๘๒} คำสั่งสอนคือการโจท การสอบสวนอธิกรณ์เบื้องต้น มูล อุโบสถ คติ ตั้งอยู่ในโจทนากัณฑ์แล

จูฬสงคราม

ว่าด้วยภิกษุผู้เข้าสู่จูฬสงคราม

๑. อนุวิชชกัสสปฏิปัตติ

ว่าด้วยข้อปฏิบัติของภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์

{๑๐๘๓} [๓๖๕] อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อเข้าหาสงฆ์ พึงเป็นผู้มีจิตยำเกรง มีจิตเสมอด้วยผ้าเช็ดธุลี พึงเป็นผู้รู้จักที่นั่ง รู้จักการนั่ง ไม่เบียดภิกษุผู้เถระ ไม่เกียดกันอาสนะภิกษุผู้อ่อนกว่า พึงนั่งบนอาสนะตามสมควร ไม่พึงพูดเรื่องต่าง ๆ ไม่พึงพูดเรื่องดิรัจฉานกถา พึงกล่าวธรรมเองหรือ เชื้อเชิญภิกษุรูปอื่น หรือไม่พึงดูหมิ่นพระอริยะผู้นิ่ง

อันภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ที่สงฆ์อนุมัติแล้วมีความประสงค์จะสอบสวนอธิกรณ์ ไม่พึงถามถึงอุปัชฌาย์ ไม่พึงถามถึงอาจารย์ ไม่พึงถามถึงสัทธิวิหาริก ไม่พึงถามถึงอันเตวาสิก ไม่พึงถามถึงภิกษุปูนอุปัชฌาย์ ไม่พึงถามถึงภิกษุปูนอาจารย์ ไม่พึงถามถึงชาติกำเนิด ไม่พึงถามถึงชื่อ ไม่พึงถามถึงโคตร ไม่พึงถามถึงพุทธพจน์ที่เรียนมา ไม่พึงถามถึงตระกูล ประเทศ ไม่พึงถามถึงชาติภูมิ เพราะเหตุไร เพราะความรักหรือความชังจะพึงมีในบุคคลนั้น เมื่อมีความรักหรือความชัง ก็จะลำเอียงเพราะชอบบ้าง ลำเอียงเพราะชังบ้าง ลำเอียงเพราะหลงบ้าง ลำเอียงเพราะกลัวบ้างได้อันภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ที่สงฆ์อนุมัติแล้วมีความประสงค์จะสอบสวนอธิกรณ์ พึงเป็นผู้หนักในสงฆ์ ไม่พึงเป็นผู้หนักในบุคคล พึงเป็นผู้หนักในพระสัทธรรม ไม่พึงเป็นผู้หนักในอามิส พึงเป็นผู้ไปตามอำนาจแห่งประโยชน์