ข้อปฏิบัติของภิกษุผู้เข้าสงคราม เล่ม ๘

จูฬสงคราม

ว่าด้วยภิกษุผู้เข้าสู่จูฬสงคราม

๑. อนุวิชชกัสสปฏิปัตติ

ว่าด้วยข้อปฏิบัติของภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์

{๑๐๘๓} [๓๖๕] อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อเข้าหาสงฆ์ พึงเป็นผู้มีจิตยำเกรง มีจิตเสมอด้วยผ้าเช็ดธุลี พึงเป็นผู้รู้จักที่นั่ง รู้จักการนั่ง ไม่เบียดภิกษุผู้เถระ ไม่เกียดกันอาสนะภิกษุผู้อ่อนกว่า พึงนั่งบนอาสนะตามสมควร ไม่พึงพูดเรื่องต่าง ๆ ไม่พึงพูดเรื่องดิรัจฉานกถา พึงกล่าวธรรมเองหรือ เชื้อเชิญภิกษุรูปอื่น หรือไม่พึงดูหมิ่นพระอริยะผู้นิ่ง

อันภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ที่สงฆ์อนุมัติแล้วมีความประสงค์จะสอบสวนอธิกรณ์ ไม่พึงถามถึงอุปัชฌาย์ ไม่พึงถามถึงอาจารย์ ไม่พึงถามถึงสัทธิวิหาริก ไม่พึงถามถึงอันเตวาสิก ไม่พึงถามถึงภิกษุปูนอุปัชฌาย์ ไม่พึงถามถึงภิกษุปูนอาจารย์ ไม่พึงถามถึงชาติกำเนิด ไม่พึงถามถึงชื่อ ไม่พึงถามถึงโคตร ไม่พึงถามถึงพุทธพจน์ที่เรียนมา ไม่พึงถามถึงตระกูล ประเทศ ไม่พึงถามถึงชาติภูมิ เพราะเหตุไร เพราะความรักหรือความชังจะพึงมีในบุคคลนั้น เมื่อมีความรักหรือความชัง ก็จะลำเอียงเพราะชอบบ้าง ลำเอียงเพราะชังบ้าง ลำเอียงเพราะหลงบ้าง ลำเอียงเพราะกลัวบ้างได้อันภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ที่สงฆ์อนุมัติแล้วมีความประสงค์จะสอบสวนอธิกรณ์ พึงเป็นผู้หนักในสงฆ์ ไม่พึงเป็นผู้หนักในบุคคล พึงเป็นผู้หนักในพระสัทธรรม ไม่พึงเป็นผู้หนักในอามิส พึงเป็นผู้ไปตามอำนาจแห่งประโยชน์

คดี ไม่พึงเป็นผู้เห็นแก่บริษัท พึงสอบสวนโดยกาลอันควร ไม่พึงสอบสวนโดยกาลไม่ควร พึงสอบสวนด้วยคำจริง ไม่พึงสอบสวนด้วยคำไม่จริง พึงสอบสวนด้วยคำสุภาพ ไม่พึงสอบสวนด้วยคำหยาบ พึงสอบสวนด้วยคำประกอบด้วยประโยชน์ ไม่พึงสอบสวนด้วยคำไม่ประกอบ ด้วยประโยชน์พึงเป็นผู้มีเมตตาจิตสอบสวน ไม่พึงเป็นผู้มุ่งร้ายสอบสวน ไม่พึงเป็นผู้กระซิบที่หู ไม่พึงคอยจับผิด ไม่พึงขยิบตา ไม่พึงยักคิ้ว ไม่พึงชะเง้อศีรษะ ไม่พึงยกไม้ยกมือ ไม่พึงชี้นิ้ว

พึงเป็นผู้รู้จักที่นั่ง รู้จักการนั่ง พึงนั่งบนอาสนะของตน ทอดตา ชั่วแอก เพ่งเนื้อความ และไม่พึงลุกจากอาสนะไป ไม่พึงให้การวินิจฉัยบกพร่อง ไม่พึงเสพทางผิด ไม่พึงพูดส่ายคำ พึงเป็นผู้ไม่รีบร้อน ไม่ผลุนผลัน ไม่ดุดัน เป็นผู้อดได้ต่อถ้อยคำ พึงเป็นผู้มีเมตตาจิตคิดเกื้อกูลเอ็นดู พึงเป็นผู้มีกรุณาขวนขวายเกื้อกูล พึงเป็นผู้ไม่พูดพล่อย เป็นผู้พูดที่มีที่สุด พึงเป็นผู้ไม่ผูกเวร ไม่พูดคำไม่ดี พึงกำหนดตน พึงกำหนดผู้อื่น พึงกำหนดโจทก์ พึงกำหนดจำเลย พึงกำหนดรู้โจทก์ที่ไม่เป็นธรรม พึงกำหนดรู้จำเลยที่ไม่เป็นธรรม พึงกำหนดรู้โจทก์ที่เป็นธรรม พึงกำหนดรู้จำเลยที่เป็นธรรม พึงกำหนดคำให้การของสองฝ่ายมิให้ตกหล่น

ไม่แสดงข้อความที่เขาไม่ได้ให้การไว้ พึงจำบทพยัญชนะที่เข้าประเด็นไว้เป็นอย่างดี สอบถามจำเลยแล้วพึงปรับตามคำรับสารภาพ โจทก์หรือจำเลยเป็นผู้โง่เขลา พึงพูดปลุกใจ เป็นผู้ขลาด พึงพูดปลอบใจ เป็นผู้ดุ พึงห้ามเสีย เป็นผู้ไม่สะอาด พึงให้ปลงอาบัติเสีย เป็นผู้ตรง พึงประพฤติต่อด้วยความอ่อนโยน ไม่พึงถึงฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ พึงวางตนเป็นกลางทั้งในธรรมทั้งในบุคคลก็แลภิกษุผู้สอบสวนอธิกรณ์ เมื่อสอบสวนอธิกรณ์ด้วยอาการอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นที่รัก ที่ชอบใจ ที่เคารพ ที่สรรเสริญของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนทั้งหลาย

ว่าด้วยประโยชน์แห่งสูตรเป็นต้น

{๑๐๘๔} [๓๖๖] สูตรมีเพื่อการเทียบเคียง ข้ออุปมามีเพื่อการชี้เนื้อความ เนื้อความมีเพื่อที่จะให้เขาเข้าใจการสอบถามมีเพื่อความดำรงอยู่ การขอโอกาสมีเพื่อการโจท การโจทมีเพื่อให้จำเลยระลึกโทษ การให้ระลึกโทษมีเพื่อ เป็นผู้ควรว่ากล่าว ความเป็นผู้ควรว่ากล่าวมีเพื่อการกังวล การกังวลมีเพื่อการวินิจฉัย การวินิจฉัยมีเพื่อการพิจารณา การพิจารณามีเพื่อการถึงฐานะและมิใช่ฐานะ การถึงฐานะและมิใช่ฐานะมีเพื่อข่มบุคคลผู้เก้อยาก เพื่อยกย่องภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ประชุมสงฆ์มีเพื่อการยกย่องและรับรอง บุคคลที่สงฆ์อนุมัติแล้วดำรงอยู่ในฐานะผู้ใหญ่ ดำรงอยู่ในฐานะผู้กล่าวไม่คลาดเคลื่อนวินัยมีเพื่อความสำรวม

ความสำรวมมีเพื่อความไม่เดือดร้อน ความไม่เดือดร้อนมีเพื่อความปราโมทย์ ความปราโมทย์มีเพื่อปีติ ปีติมีเพื่อปัสสัทธิ ปัสสัทธิมีเพื่อความสุข ความสุขมีเพื่อสมาธิ สมาธิมีเพื่อความรู้เห็นตามเป็นจริง ความรู้เห็นตามเป็นจริงมีเพื่อความเบื่อหน่าย ความเบื่อหน่ายมี เพื่อความสำรอกกิเลส ความสำรอกกิเลสมีเพื่อวิมุตติ วิมุตติมีเพื่อวิมุตติญาณทัสสนะ วิมุตติญาณทัสสนะมีเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน การกล่าวเรื่องวินัย การปรึกษาเรื่องวินัย เหตุต่อ ๆ กันแห่งวินัย ความเงี่ยโสตสดับเหตุ มีความพ้นวิเศษแห่งจิตเพื่อไม่ยึดมั่นเป็นประโยชน์

อนุโยควัตรคือธรรมเนียมการซักถาม

{๑๐๘๕} [๓๖๗] เธอจงพิจารณาอนุโยควัตรคือธรรมเนียมการซักถาม อนุโลมแก่สิกขาบท อันพระพุทธเจ้าผู้เฉียบแหลม มีพระปัญญาทรงวางไว้ตรัสไว้ดีแล้ว อย่าให้เสียคฅิที่เป็นไปในสัมปรายภพ

ภิกษุใดไม่รู้วัตถุ วิบัติ อาบัติ นิทาน คำต้น คำหลัง กิจที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำโดยเสมอ และเป็น

ผู้ไม่เข้าใจอาการ ภิกษุเช่นนั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าไม่ควรพิจารณาคดี

อนึ่ง ภิกษุใดไม่รู้กรรม อธิกรณ์ และไม่เข้าใจ สมถะ เป็นผู้รัก เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง ลำเอียง เพราะกลัว เพราะหลง เป็นผู้ไม่เข้าใจในสัญญัติคือข้อตกลง ไม่ฉลาดในการพินิจ ได้พรรคพวก ไม่มีความละอาย มีกรรมดำ ไม่เอื้อเฟื้อ ภิกษุผู้เช่นนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่ควรพิจารณาคดีภิกษุใดรู้วัตถุ วิบัติ อาบัติ นิทาน คำต้น คำหลัง กิจที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำโดยเสมอ และเป็นผู้เข้าใจอาการ ภิกษุเช่นนั้นนั่นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ควรพิจารณาคดี

อนึ่ง ภิกษุใดรู้กรรม อธิกรณ์ และเข้าใจสมถะ เป็นผู้ไม่รัก ไม่ขัดเคือง และไม่หลง ไม่ลำเอียงเพราะกลัว เพราะหลง เป็นผู้เข้าใจในสัญญัติ ฉลาดในการ พินิจเป็นผู้ได้พรรคพวก มีความละอาย มีกรรมขาว มีความเคารพ ภิกษุผู้เช่นนั้นนั่นแลพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าควรพิจารณาคดี

จบ จูฬสงคราม

หัวข้อประจำจูฬสงคราม

{๑๐๘๖} มีจิตยำเกรง ๑ ถาม ๑ หนักในสงฆ์ ๑ มิใช่ในบุคคล ๑ สูตรเพื่อประโยชน์แก่การเทียบเคียง ๑ เพื่ออนุเคราะห์วินัย ๑ หัวข้อตามที่กล่าวนี้มีอุทเทสอย่างเดียว ท่านจัดไว้ในจูฬสงครามแล

มหาสงคราม

ว่าด้วยภิกษุผู้เข้าสู่มหาสงคราม

๑. โวหรันเตนชานิตัพพาทิ

ว่าด้วยข้อปฏิบัติที่ภิกษุผู้เข้าสงครามพึงรู้เป็นต้น

{๑๐๘๗} [๓๖๘] อันภิกษุผู้เข้าสงครามเมื่อกล่าวในสงฆ์ พึงรู้วัตถุ พึงรู้วิบัติ พึงรู้อาบัติ พึงรู้นิทาน พึงรู้อาการ พึงรู้คำต้นและคำหลัง พึงรู้กิจที่ทำแลัว และยังไม่ได้ทำ พึงรู้กรรม พึงรู้อธิกรณ์ พึงรู้สมถะ ไม่พึงถึงฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ พึงชี้แจงในสถานะควรชี้แจง พึงพินิจในสถานะควรพินิจ พึงเพ่งในสถานะควรเพ่ง พึงเลื่อมใสในสถานะควรเลื่อมใส ไม่พึงดูหมิ่นปรปักษ์ด้วยเข้าใจว่าเราได้พรรคพวกแล้ว ไม่พึงดูหมิ่นผู้มีสุตะน้อยด้วยเข้าใจว่า ‘เรามีสุตะมาก’ ไม่พึงดูหมิ่นภิกษุผู้อ่อนกว่าด้วยเข้าใจว่า ‘เราเป็นผู้แก่กว่า’ ไม่พึงพูดเรื่องที่ยังไม่มาถึง ไม่พึงให้เรื่องที่มาถึงแล้วบกพร่องจากธรรมจากวินัย อธิกรณ์นั้นย่อมระงับด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยสัตถุศาสน์อย่างใด พึงให้อธิกรณ์นั้นระงับด้วยธรรม วินัย และสัตถุศาสน์อย่างนั้น{๑๐๘๘} [๓๖๙] คำว่า พึงรู้วัตถุ นั้น คือ พึงรู้วัตถุแห่งปาราชิก ๘ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งสังฆาทิเสส ๒๓ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งอนิยต ๒ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งนิสสัคคีย์ ๔๒ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งปาจิตตีย์ ๑๘๘ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งปาฏิเทสนียะ ๑๒ สิกขาบท พึงรู้วัตถุแห่งทุกกฏทั้งหลาย พึงรู้วัตถุแห่งทุพภาสิตทั้งหลาย

{๑๐๘๙} [๓๗๐] คำว่า พึงรู้วิบัติ นั้นคือ พึงรู้ศีลวิบัติ อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ อาชีววิบัติ