ว่าด้วยไม่ถึงฉันทาคติ เล่ม ๘

๒. อคติอคันตัพพะ

ว่าด้วยไม่พึงถึงอคติ ๔

ฉันทาคติ

{๑๐๙๘} [๓๗๙] คำว่า ไม่พึงถึงฉันทาคติ นั้นความว่า เมื่อถึงฉันทาคติ ย่อมถึงอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้คิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นพระอุปัชฌาย์ของเรา เป็นพระอาจารย์ของเรา เป็นสัทธิวิหาริกของเรา เป็นอันเตวาสิกของเรา เป็นผู้ร่วมอุปัชฌาย์ของเรา เป็นผู้ร่วมอาจารย์ของเรา เป็นผู้เคยเห็นกันมากับเรา เป็นผู้เคยร่วมคบกันมากับเรา หรือท่านผู้นี้เป็นญาติสาโลหิตของเรา’’ ดังนี้ เพื่ออนุเคราะห์ผู้นั้น เพื่อตามรักษาผู้นั้น จึงแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม แสดงอวินัยว่าเป็นวินัย แสดงวินัยว่าเป็นอวินัย แสดงสิ่งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้มิได้ทรงภาษิตไว้ว่าพระตถาคตตรัสไว้ภาษิตไว้

แสดงสิ่งที่พระตถาคตตรัสไว้ภาษิตไว้ว่าพระตถาคตมิได้ตรัสไว้มิได้ภาษิตไว้ แสดงสิ่งที่พระตถาคตมิได้ทรงประพฤติมาว่าพระตถาคตทรงประพฤติมาแล้ว แสดงสิ่งที่พระตถาคตทรงประพฤติมาว่าพระตถาคตมิได้ทรงประพฤติมา แสดงสิ่งที่พระตถาคตมิได้ทรงบัญญัติไว้ว่าพระตถาคตทรงบัญญัติไว้ แสดงสิ่งที่พระตถาคตทรงบัญญัติไว้ว่าพระตถาคตมิได้ทรงบัญญัติไว้ แสดงอนาบัติว่าเป็นอาบัติ แสดงอาบัติว่าเป็นอนาบัติ แสดงอาบัติเบาว่าเป็นอาบัติหนัก แสดงอาบัติหนักว่าเป็นอาบัติเบา แสดงอาบัติมีส่วนเหลือว่าเป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ แสดงอาบัติไม่มีส่วนเหลือว่าเป็นอาบัติมีส่วนเหลือ แสดงอาบัติชั่วหยาบว่า เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบภิกษุผู้ถึงฉันทาคติด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึง

ฉันทาคติด้วยวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมบิรหาร<*>ตนให้ถูกขุดถูกกำจัด เป็นผู้ประกอบด้วยโทษ อันวิญญูชนพึงตำหนิ และย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็ันอันมาก ภิกษุเมื่อถึงฉันทาคติ ย่อมถึงอย่างนี้

โทสาคติ

{๑๐๙๙} [๓๘๐] คำว่า ไม่พึงถึงโทสาคติ นั้นความว่า เมื่อถึงโทสาคติ ย่อมถึงอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้ได้ก่อความพินาศแก่เรามา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้กำลังก่อความพินาศแก่เรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้จักก่อความพินาศแก่เรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้ได้ก่อความพินาศแก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้กำลังก่อ ความพินาศแก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้จักก่อความพินาศแก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่พอใจของเรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้ได้ก่อ ประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา” ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้กำลังก่อประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา”

ผูกอาฆาตว่า “ผู้นี้จักก่อประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของเรา” ภิกษุนั้น อาฆาตปองร้าย ขุ่นเคือง ถูกความโกรธครอบงำเพราะอาฆาตวัตถุ ๙ อย่างนี้ ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบภิกษุผู้ถึงโทสาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อความไม่เกื้อกูล แก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงโทสาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมบริหารตนให้ถูกขุดถูกกำจัด เป็นผู้ประกอบด้วยโทษอันวิญญูชนพึงตำหนิ และย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ภิกษุเมื่อถึงโทสาคติ ย่อมถึงอย่างนี้

โมหาคติ

{๑๑๐๐} [๓๘๑] คำว่า ไม่พึงถึงโมหาคติ นั้นความว่า เมื่อถึงโมหาคติ ย่อมถึงอย่างไร คือ ภิกษุผู้กำหนัดย่อมถึงด้วยอำนาจความชอบ ภิกษุผู้ขัดเคืองย่อมถึงด้วยอำนาจความชัง ภิกษุผู้หลงย่อมถึงด้วยอำนาจความหลง ภิกษุผู้ถูกความหลงจับแล้วย่อมถึงด้วยอำนาจทิฏฐิ ภิกษุผู้หลงงมงายถูกโมหะครอบงำแล้ว ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบภิกษุผู้ถึงโมหาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อความไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงโมหาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมบริหารตนให้ถูกขุดถูกกำจัด เป็นผู้ประกอบด้วยโทษอันวิญญูชนพึงตำหนิ และย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ภิกษุเมื่อถึงโมหาคติ ย่อมถึงอย่างนี้

ภยาคติ

{๑๑๐๑} [๓๘๒] คำว่า ไม่พึงถึงภยาคติ นั้นความว่า เมื่อถึงภยาคติ ย่อมถึง อย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้คิดว่า “ผู้นี้อาศัยความประพฤติไม่เรียบร้อย อาศัยความยึดถือผิด อาศัยพรรคพวกมีกำลัง เป็นผู้กักขฬะหยาบคาย จักทำอันตรายแก่ชีวิตหรือทำอันตรายแก่พรหมจรรย์ได้” ดังนี้ จึงกลัว เพราะกลัวผู้นั้น ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่าเป็นอาบัติชั่วหยาบภิกษุผู้ถึงภยาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมปฏิบัติเพื่อความไม่เกื้อกูล แก่คนหมู่มาก เพื่อความไม่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อความพินาศแก่คน

หมู่มาก เพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงภยาคติเพราะวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ย่อมบริหารตนให้ถูกขุดถูกกำจัด เป็นผู้ประกอบด้วยโทษอันวิญญูชนพึงตำหนิ และย่อมประสพสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ภิกษุเมื่อถึงภยาคติ ย่อมถึงอย่างนี้

นิคมคาถา

{๑๑๐๒} ผู้ใดประพฤติล่วงธรรมเพราะชอบ เพราะชัง เพราะกลัว เพราะหลง ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อม เหมือนดวงจันทร์ในวันข้างแรมฉะนั้น

๓. อคติอคมนะ

ว่าด้วยการไม่ถึงอคติ ๔

ฉันทาคติ

{๑๑๐๓} [๓๘๓] ถาม : อย่างไร จึงชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ

ตอบ : ภิกษุเมื่อแสดงอธรรมว่าเป็นอธรรม ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ

เมื่อแสดงธรรมว่าเป็นธรรม ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ

เมื่อแสดงอวินัยว่าเป็นอวินัย ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ

เมื่อแสดงวินัยว่าเป็นวินัย ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ

เมื่อแสดงสิ่งที่พระตถาคตมิได้ตรัสไว้มิได้ภาษิตไว้ว่าพระตถาคตมิได้ตรัสมิได้ภาษิตไว้ ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติเมื่อแสดงสิ่งที่พระตถาคตตรัสไว้ภาษิตไว้ว่าพระตถาคตตรัสไว้ภาษิตไว้ ชื่อว่าไม่ถึงฉันทาคติ