การกรานกฐิน เล่ม ๘

๕. ไม่รู้มาติกา ๖. ไม่รู้ปลิโพธ

๗. ไม่รู้การเดาะกฐิน ๘. ไม่รู้อานิสงส์

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้ไม่ควรกรานกฐิน

ถาม : ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ อะไรบ้างควรกรานกฐิน

ตอบ : ๑. ภิกษุรู้บุพพกรณ์ ๒. รู้การถอนผ้า

๓. รู้การอธิษฐานผ้า ๔. รู้การกราน

๕. รู้มาติกา ๖. รู้ปลิโพธ

๗. รู้การเดาะกฐิน ๘. รู้อานิสงส์

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้ควรกรานกฐิน

การกรานกฐิน

{๑๑๔๓} [๔๑๐] ถาม : บุคคลประเภทไหนกรานกฐินไม่ขึ้น บุคคลประเภทไหนกรานกฐินขึ้นตอบ : บุคคล ๓ ประเภทกรานกฐินไม่ขึ้น บุคคล ๓ ประเภทกรานกฐินขึ้นถาม : บุคคล ๓ ประเภทไหนกรานกฐินไม่ขึ้น

ตอบ : ๑. บุคคลอยู่นอกสีมาอนุโมทนา

๒. เมื่ออนุโมทนาไม่เปล่งวาจา

๓. เมื่อเปล่งวาจาไม่ให้ผู้อื่นรู้

บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้กรานกฐินไม่ขึ้น

ถาม : บุคคล ๓. ประเภทไหนกรานกฐินขึ้น

ตอบ : ๑. บุคคลอยู่ในสีมาอนุโมทนา

๒. เมื่ออนุโมทนาเปล่งวาจา

๓. เมื่อเปล่งวาจาให้ผู้อื่นรู้

บุคคล ๓ ประเภทเหล่านี้กรานกฐินขึ้น

{๑๑๔๔} [๔๑๑] ถาม : การกรานกฐินเท่าไรไม่ขึ้น การกรานกฐินเท่าไรขึ้น

ตอบ : การกรานกฐิน ๓ อย่างไม่ขึ้น การกรานกฐิน ๓ อย่างขึ้น

ถาม : การกรานกฐิน ๓ อย่างอะไรบ้างไม่ขึ้น

ตอบ : ๑. ผ้าเป็นวัตถุวิบัติ วิบัติโดยวัตถุ

๒. เป็นกาลวิบัติ วิบัติโดยกาล

๓. เป็นกรณวิบัติ วิบัติโดยการกระทำ

การกรานกฐิน ๓ อย่างนี้ำไม่ขึ้น

ถาม : การกรานกฐิน ๓ อย่างอะไรบ้างขึ้น

ตอบ : ๑. ผ้าเป็นวัตถุสมบัติ ถึงพร้อมด้วยวัตถุ

๒. เป็นกาลสมบัติ ถึงพร้อมด้วยกาล

๓. เป็นกรณสมบัติ ถึงพร้อมด้วยการกระทำ

การกรานกฐิน ๓ อย่างนี้ขึ้น

มาติกา

{๑๑๔๕} พึงรู้จักกฐิน พึงรู้จักการกรานกฐิน พึงรู้จักเดือนที่กรานกฐิน พึงรู้จักวิบัติแห่งการกรานกฐิน พึงรู้จักสมบัติแห่งการกรานกฐิน พึงรู้จักการทำนิมิต พึงรู้จักการพูดเลียบเคียง พึงรู้จักผ้าที่ยืมเขามา พึงรู้จักผ้าที่เก็บไว้ค้างคืน พึงรู้จักผ้าที่เป็นนิสสัคคีย์

๔. กฐินาทิชานิตัพพวิภาค

ว่าด้วยการจำแนกคำว่าพึงรู้จักกฐินเป็นต้น

{๑๑๔๖} [๔๑๒] คำว่า พึงรู้จักกฐิน ความว่า การรวบรวม การประชุม ชื่อ การตั้งชื่อ การเรียกชื่อ ภาษา พยัญชนะ การกล่าวธรรมเหล่านั้น นี้คือกฐิน

คำว่า พึงรู้จักเดือนที่กรานกฐิน คือ พึงรู้จักเดือนท้ายแห่งฤดูฝน

คำว่า พึงรู้จักวิบัติแห่งการกรานกฐิน ได้แก่ พึงรู้จักวิบัติแห่งการกรานกฐินด้วยอาการ ๒๔ อย่าง

คำว่า พึงรู้จักสมบัติแห่งการกรานกฐิน ได้แก่ พึงรู้จักสมบัติแห่งการกรานกฐินด้วยอาการ ๑๗ อย่าง

คำว่า พึงรู้จักการทำนิมิต คือ ทำนิมิตว่าจักกรานกฐินด้วยผ้าผืนนี้

คำว่า พึงรู้จักการพูดเลียบเคียง คือ ทำการพูดเลียบเคียงด้วยคำว่า ‘จักให้ผ้ากฐินเกิดด้วยการพูดเลียบเคียงนี้’

คำว่า พึงรู้จักผ้าที่ยืมเขามา คือ รู้จักผ้าที่ทายกมิได้หยิบยกให้

คำว่า พึงรู้จักผ้าที่เก็บไว้ค้างคืน คือ พึงรู้จักผ้าที่เก็บไว้ค้างคืน ๒ อย่าง คือ ผ้าที่ทำค้างคืน ๑ ผ้าที่เก็บไว้ค้างคืน ๑คำว่า พึงรู้จักผ้าเป็นนิสสัคคีย์ คือ เมื่อภิกษุกำลังทำผ้าอยู่ อรุณขึ้นมา

อธิบายการกรานกฐิน

คำว่า พึงรู้จักการกรานกฐิน มีอธิบายว่า ถ้าผ้ากฐินเกิดขึ้นแก่สงฆ์สงฆ์พึงปฏิบัติอย่างไร ภิกษุผู้กรานพึงปฏิบัติอย่างไร ภิกษุผู้อนุโมทนาพึงปฏิบัติอย่างไร{๑๑๔๗} [๔๑๓] สงฆ์พึงให้ผ้ากฐินแก่ภิกษุผู้กรานกฐินด้วยญัตติทุติยกรรม ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงซักขยำ กะ ตัด เย็บ ย้อม ทำพินทุกัปปะ แล้วกรานกฐินให้เสร็จในวันนั้นวันเดียว ถ้าประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิพึงถอนผ้าสังฆาฏิผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าสังฆาฏิผืนใหม่ เปล่งวาจาว่า“อิมาย สงฺฆาฏิยา กฐินํ อตฺถรามิ : ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏิผืนนี้”

ถ้าประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าอุตตราสงค์ พึงถอนผ้าอุตตราสงค์ผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าอุตราสงค์ผืนใหม่ เปล่งวาจาว่า

“อิมินา อุตฺตราสงฺเคน กฐินํ อตฺถรามิ : ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยผ้าอุตตราสงค์ผืนนี้”

ถ้าประสงค์จะกรานกฐินด้วยผ้าอันตรวาสก พึงถอนผ้าอันตรวาสกผืนเก่าเสีย พึงอธิษฐานผ้าอันตรวาสกผืนใหม่ เปล่งวาจาว่า

“อิมินา อนฺตรวาสเกน กฐินํ อตฺถรามิ : ข้าพเจ้ากรานกฐินด้วยผ้าอันตรวาสกผืนนี้”

สงฆ์อนุโมทนากฐิน

ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายอนุโมทนาเถิด”ภิกษุผู้อนุโมทนาเหล่านั้นพึงห่มผ้าอุตตราสงฆ์เฉวียงบ่าประนมมือ กล่าวอย่างนี้ว่า “ผู้มีอายุ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม เราทั้งหลายอนุโมทนา”

คณะอนุโมทนากฐิน

ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านทั้งหลายอนุโมทนาเถิด”ภิกษุผู้อนุโมทนาเหล่านั้นพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า “ผู้มีอายุ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม เราทั้งหลายอนุโมทนา”

บุคคลอนุโมทนากฐิน

ภิกษุผู้กรานกฐินนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปเดียว ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือกล่าวอย่างนื้ว่า “ผู้มีอายุ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ขอท่านอนุโมทนาเถิด”

ภิกษุผู้อนุโมทนานั้นพึงห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือกล่าว อย่างนี้ว่า “ผู้มีอายุ กฐินของสงฆ์กรานแล้ว การกรานกฐินเป็นธรรม ข้าพเจ้าอนุโมทนา”

๕. ปุคคลัสเสวกฐินัตถาระ

ว่าด้วยบุคคลเท่านั้นกรานกฐิน

{๑๑๔๘} [๔๑๔] ถาม : สงฆ์กรานกฐิน คณะกรานกฐิน บุคคลกรานกฐินหรือ

ตอบ : สงฆ์หาได้กรานกฐินไม่ คณะหาได้กรานกฐินไม่ แต่บุคคลกรานกฐิน ถ้าสงฆ์มิได้กรานกฐิน คณะมิได้กรานกฐิน แต่บุคคลกรานกฐิน กฐินก็ชื่อว่ามิได้เป็นอันสงฆ์กราน มิได้เป็นอันคณะกราน แต่ชื่อว่าเป็นอันบุคคลกราน

สงฆ์สวดปาติโมกข์ คณะสวดปาติโมกข์ บุคคลสวดปาติโมกข์หรือ สงฆ์หาได้สวดปาติโมกข์ไม่ คณะหาได้สวดปาติโมกข์ไม่ แต่บุคคลสวดปาติโมกข์ ถ้าสงฆ์มิได้สวดปาติโมกข์ คณะมิได้สวดปาติโมกข์ แต่บุคคลสวดปาติโมกข์ ปาฏิโมกข์ก็ชื่อว่ามิได้เป็นอันสงฆ์สวด มิได้เป็นอันคณะสวด แต่ชื่อว่าเป็นอันบุคคลสวด แต่เพราะความสามัคคีแห่งสงฆ์ เพราะความสามัคคีแห่งคณะ เพราะบุคคลสวด ก็ได้ชื่อว่าสงฆ์สวดปาติโมกข์ คณะสวดปาติโมกข์ บุคคลสวดปาติโมกข์ ฉันนั้นเหมือนกัน สงฆ์หาได้กรานกฐินไม่ คณะหาได้กรานกฐินไม่ แต่บุคคลกรานกฐิน แต่เพราะสงฆ์อนุโมทนา เพราะคณะอนุโมทนา เพราะบุคคลกราน ก็ได้ชื่อว่าสงฆ์กรานกฐิน คณะกรานกฐิน บุคคลกรานกฐิน

๖. ปลิโพธปัญหาพยากรณ์

ว่าด้วยการไขปัญหาเรื่องปลิโพธในมาติกา ๘

{๑๑๔๙} [๔๑๕] ท่านพระมหากัสสปะถามว่า

“การเดาะกฐินมีการหลีกไปเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”

ท่านพระอุบาลีตอบว่า

“การเดาะกฐินมีการหลีกไปเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธในจีวรขาดก่อน ปลิโพธในอาวาสขาดพร้อมกับการออกไปภายนอกสีมาของภิกษุนั้น” (๑){๑๑๕๐} “การเดาะกฐินมีการทำเสร็จเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่นปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”

“การเดาะกฐินมีการทำเสร็จเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธในอาวาสขาดก่อน ปลิโพธในจีวรขาดเมื่อจีวรสำเร็จ” (๒){๑๑๕๑} “การเดาะกฐินมีการตกลงใจเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถาม ท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”

“การเดาะกฐินมีการตกลงใจเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีก

ไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธ ๒ อย่างขาดพร้อมกัน” (๓)

{๑๑๕๒} “การเดาะกฐินมีการเสียเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”“การเดาะกฐินมีการเสียเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธในอาวาสขาดก่อน ปลิโพธในจีวรขาดเมื่อจีวรเสียหาย” (๔){๑๑๕๓} “การเดาะกฐินมีการฟังเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถาม ท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”“การเดาะกฐินมีการฟังเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว

ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสเสียละ ปลิโพธในจีวรขาดก่อน ปลิโพธในอาวาสขาดพร้อมกับการฟังของภิกษุนั้น” (๕){๑๑๕๔} “การเดาะกฐินมีความสิ้นหวังเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”“การเดาะกฐินมีความสิ้นหวังเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสเสียละ ปลิโพธในอาวาสขาดก่อน ปลิโพธในจีวรขาดเมื่อสิ้นความหวังในจีวรแล้ว” (๖)

{๑๑๕๕} “การเดาะกฐินมีการก้าวล่วงสีมาเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”“การเดาะกฐินมีการก้าวล่วงสีมาเป็นที่สุดอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธในจีวรขาดก่อน ปลิโพธในอาวาสขาดเมื่อภิกษุนั้นไปนอกสีมา” (๗){๑๑๕๖} “การเดาะกฐินมีการเดาะพร้อมกันอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงการเดาะกฐินนั่น ปลิโพธอย่างไหนขาดก่อน”“การเดาะกฐินมีการเดาะพร้อมกันอันพระสุคตเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว ก็เมื่อภิกษุหลีกไปด้วยคิดว่าจักทิ้งอาวาสนี้เสียละ ปลิโพธทั้ง ๒ ขาดพร้อมกัน” (๘)

การเดาะกฐิน

{๑๑๕๗} [๔๑๖] ถาม : การเดาะกฐินที่สงฆ์เป็นใหญ่มีเท่าไร การเดาะกฐินที่บุคคลเป็นใหญ่มีเท่าไร การเดาะกฐินที่สงฆ์ไม่เป็นใหญ่ ที่บุคคลไม่เป็น ใหญ่มีเท่าไรตอบ : การเดาะกฐินที่สงฆ์เป็นใหญ่มีอย่างเดียว คือ การเดาะในระหว่าง

การเดาะกฐินที่บุคคลเป็นใหญ่มี ๔ อย่าง คือ

๑. การเดาะกฐินมีการหลีกไปเป็นที่สุด

๒. มีการทำเสร็จเป็นที่สุด

๓. มีความตกลงใจเป็นที่สุด

๔. มีการก้าวล่วงสีมาเป็นที่สุด

การเดาะกฐินที่สงฆ์ไม่เป็นใหญ่ ที่บุคคลไม่เป็นใหญ่มี ๔ อย่างคือ

๑. การเดาะกฐินมีการเสียเป็นที่สุด

๒. มีการฟังเป็นที่สุด

๓. มีความสิ้นหวังเป็นที่สุด

๔. มีการเดาะกฐินพร้อมกัน

การเดาะกฐินภายในสีมาเป็นต้น

{๑๑๕๘} ถาม : การเดาะกฐินที่เดาะภายในสีมามีเท่าไร การเดาะกฐินที่เดาะ ภายนอกสีมามีเท่าไร การเดาะกฐินบางอย่างเดาะภายในสีมามีเท่าไร บางอย่างเดาะภายนอกสีมามีเท่าไรตอบ : การเดาะกฐินที่เดาะภายในสีมามี ๒ อย่าง คือ

๑. เดาะในระหว่าง ๒. เดาะพร้อมกัน

การเดาะกฐินที่เดาะภายนอกสีมามี ๓ อย่าง คือ

๑. การเดาะกฐินมีการหลีกไปเป็นที่สุด

๒. มีการฟังเป็นที่สุด ๓. มีการก้าวล่วงสีมาเป็นที่สุด

การเดาะกฐินบางอย่างเดาะภายในสีมา บางอย่างเดาะภายนอกสีมา ก็มี ๔ อย่าง คือ

๑. การเดาะกฐินมีการทำเสร็จเป็นที่สุด

๒. มีการตกลงใจเป็นที่สุด

๓. มีการเสียเป็นที่สุด

๔. มีความสิ้นหวังเป็นที่สุด

การเดาะกฐินเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น

{๑๑๕๙} ถาม : การเดาะกฐินที่เกิดด้วยกัน ดับด้วยกันมีเท่าไร การเดาะกฐินที่เกิดด้วยกัน ดับต่างกันมีเท่าไร

ตอบ : การเดาะกฐินที่เกิดด้วยกันดับด้วยกัน มี ๒ อย่าง คือ

๑. เดาะในระหว่าง ๒. เดาะพร้อมกัน

การเดาะกฐินนอกนั้นเกิดด้วยกัน ดับต่างกัน

จบ กฐินเภท

หัวข้อประจำกฐินเภท

{๑๑๖๐} ใคร ด้วยอะไร ธรรม ๑๕ อย่าง นิทาน เหตุ ปัจจัย สงเคราะห์ มูล เบื้องต้น ประเภท บุคคล ๘ บุคคล ๓ การเดาะกฐิน ๓ พึงรู้ การกราน การสวด ปลิโพธ เป็นใหญ่สีมา เกิดขึ้นและดับ

อุปาลิปัญจกะ

ว่าด้วยองค์ ๕ ในปัญหาที่พระอุบาลีทูลถาม

๑. อนิสสิตวรรค

หมวดว่าด้วยการถือนิสัยและไม่ถือนิสสัยเป็นต้น

{๑๑๖๑} [๔๑๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วทูลถามปัญหาว่าดังนี้

องค์ของภิกษุผู้ต้องถือนิสสัย

“พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ จะไม่ถือนิสสัยอยู่ตลอดชีวิตไม่ได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ จะไม่ถือนิสสัยอยู่ตลอดชีวิตไม่ได้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อุโบสถ ๒. ไม่รู้อุโบสถกรรม

๓. ไม่รู้ปาติโมกข์ ๔. ไม่รู้ปาติโมกขุทเทส

๕. มีพรรษาต่ำกว่า ๕

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลจะไม่ถือนิสสัยอยู่ตลอดชีวิตไม่ได้